rahim-kanseri

Rahim – endometrium kanseri nedir? Nedenleri - risk faktörleri nelerdir?

Yazı Boyutu:
Küçült
Sıfırla
Büyült

Tıp dilinde uterin, uterus veya endometrium kanserleri olarak da bilinen rahim kanseri, endometriyum (dölyatağı iç zarında) başlayan kanserlerden oluşur.

Rahim – endometriyum (dölyatağı iç zarı): Rahim, şekil ve ölçü olarak orta büyüklükte armuta benzer içi boş bir organdır ve kadın hamile kaldığında bebeğin (fetüs) gelişip büyüdüğü yerdir. 2 kısıma ayrılan rahimin altta en uç kısmı rahim ağzı (serviks) olarak adlandırılan vajinaya açılır. Daha üst kısmı korpus (gövde kelimesinin latincesi) olarak bilinir ve gövde olarak adlandırılır. Rahmin gövdesinde 2 katman bulunur. İç katman veya iç zar endometriyum olarak adlandırılırken kasın dış tabakasına miyometriyum adı verilmektedir. Kasın bu kalın katmanı doğum sırasında bebeğin dışarıya itilmesini sağlar. Bunun dışında rahmin dışını saran doku, seroza olarak adlandırılmıştır.

Kadının adet döneminde oluşan hormonel değişiklikler, endometriyum’da değişikliklere neden olur. Adet döngüsünün başlarında yumurtalıklar yumurtlama öncesi östrojen üretir. Östrojen hormonu endometriyum’u kalınlaştırarak varsa hamilelikte embriyo’nun büyümesini sağlayabilir. Hamilelik yok ise, yumurtlama sonrası östrojen miktarı azalır, daha çok progesteron hormonu üretilir. Bu yolla en iç tabakadaki zar kanamaya hazır hale gelmiş olur. Adet döngüsünün sonlarına doğru endometriyal tabaka rahimden dökülür ve adet kanaması başlar. Bir kaç gün içerisinde rahim iç tabakası tekrar kalınlaşmaya başlar, bu arada dökülme ve kanama durur, adet kanaması biter. Bu döngü kadınların menopoz dönemine kadar her ay tekrarlanır. Bilinmesi gereken bir önemli nokta da, adet kanının karın içerisinden veya yumurtalıklardan değil sadece rahim içerisinden geldiğidir.

Rahim (endometriyal) kanserinin nedenleri – risk faktörleri nelerdir?

Risk faktörü; kanser gibi bir hastalığa yakalanma şansını etkileyen herhangi bir unsur olarak ifade edilebilir. Farklı kanser türlerinde, farklı risk faktörleri mevcuttur. Sigara kullanımı gibi bazı risk faktörleri, değiştirilebilir. Kişinin yaşı veya aile geçmişi gibi bazı faktörler ise, değiştirilemez. Diğer faktörler ise, sigara kullanımı, egzersiz, kilo, içki veya beslenme gibi konularda kişisel tercihler doğrultusunda şekillenir. Bazı faktörler, diğerlerinden daha çok risk teşkil eder. Belli başlı bazı faktörler endometriyal kanser gelişiminde kadınların riskini arttırsa da her zaman hastalığa sebep olmaz. Bir veya birden fazla risk faktörü taşıyan birçok kadında endometriyal kanser hiç gelişmeyebilir. Endometriyal kanser olan bazı kadınlarda ise bilinen bir risk faktörü tespit edilmemiş olabilir. Endometriyal kanser olan kadınlar bir veya birden fazla risk faktörüne sahip olsalar bile varsa bu faktörlerden hangisinin kansere neden olduğunu anlamanın bir yolu yoktur.

Rahim Kanserinde Hormon Faktörü

Kadınların hormon dengesi, çoğu endometriyal kanser gelişiminde rol oynar. Endometriyal kanserlerde birçok risk faktörü, östrojen seviyesini etkiler. Menopoz öncesi yumurtalıklar, östrojen ve progesteron olarak bilinen 2 kadınlık hormonunun ana kaynağıdır. Bu iki hormon arasındaki denge kadınların adet dönemlerinde her ay değişir. Bu değişiklik, her ay yaşanan adet dönemini oluşturur ve endometriyumu sağlıklı tutar. Bu iki hormon arasındaki dengede oluşan değişim, östrojenin daha fazla üretilmesini sağlar. Buda, kadınlarda endometriyal kanser gelişme riskini arttırır. Menopoz sonrası yumurtalıklar bu hormonları üretmeyi durdururlar. Ancak, az bir miktar östrojen yağ dokuları tarafından üretilmeye devam eder. Az bir miktarda olsa üretilen bu östrojen menopoz sonrası öncesine oranla vücuda daha fazla etki eder.

Östrojen Tedavisi ve Rahim Kanseri

Menopozun belirtilerini östrojenle tedavi etme yöntemine östrojen tedavisi veya menopozal hormon tedavisi denir. Östrojen farklı formlarda kullanılabilir.

Hap, damardan iğne, krem, bant ve vajinal halka yoluyla östrojen tedavisi uygulanarak menopozun belirtileri tedavi edilir.
Hormon takviyesi olarak verilen östrojen, menopozla birlikte ortaya çıkabilecek ateş basması, vajinal kuruluk ve kemiklerde zayıflama (osteoporoz) gibi etkileri azaltabilir. Doktorlar, progesteron olmadan sadece östrojen kullanımının rahimi olan kadınlarda endometriyal kansere yol açabileceğini keşfetmişlerdir. Progesteron takviyesinin östrojenle birlikte yapılması, endometriyal kanser riskini azaltacaktır. Bu yaklaşıma, kombine hormon tedavisi denir. Araştırmalar, östrojen tedavisinin kadınlarda kalp hastalıkları ve kanda pıhtılaşma gibi ciddi sağlık sorunları geliştirebileceğini göstermiştir. Östrojenle birlikte progesteron verilmesi endometriyal kansere neden olmaz ancak genede risk taşır. Bunun yanında, östrojen-progesteron kombinasyonu kullanımının, kadınlarda meme kanseri gelişme riskini arttıracağını, kanda pıhtılaşma gibi ciddi sorunlara yol açabileceğini de göstermiştir.

Menopoz sonrası, hormon tedavisi almayı planlıyorsanız kanser, kanda pıhtılaşma, kalp krizi, felç gibi potansiyel riskleri doktorunuzla konuşmalısınız. Belirtileri kontrol etmek için tercih edilen hormon kullanımı, diğer ilaçlarda olduğu gibi mümkün olan en kısa süre için en düşük doz olarak kullanılmalıdır. Ayrıca, yıllık pelvik kontrolü yaptırmayı ihmal etmemeli, anormal bir vajinal kanama veya akıntı olduğunda vakit kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.

Doğum Kontrol Hapı Kullanımı ve Rahim Kanseri

Doğum kontrol hapı kullanmak, endometriyal kanser riskini azaltır. Uzun süre doğum kontrol hapı kullanan kadınlarda bu risk çok düşüktür ve kullanım bırakıldıktan sonraki en az 10 yıl bu koruma devam eder. Ancak, tüm risklerin göz önünde bulundurulması ve koruma yöntemleri kullanılırken faydalarının iyi değerlendirilmesi önemlidir. Doğum kontrol hapı kullanmaya karar vermeden önce doktorunuzla tüm artıları ve eksileri değerlendirmeniz yararınıza olacaktır.

Toplam Adet Dönemi Sayısı ve Rahim Kanseri

Adet dönemi sayısı fazla olan kadınlarda endometriyal kanser riski daha yüksektir. 12 yaşından önce adet görmek ve/veya menopoz dönemine geç girmek riski arttıran sebeplerdir. Erken yaşta adet görmek dolayısıyla erken menopoza girmek ya da adet dönemine geç girmek sonrasında geç menopoza girmek kadınlar için daha düşük risk faktörleri olarak nitelendirilir.

Hamilelik ve Rahim Kanseri

Hamilelik döneminde hormonel dengeler daha fazla progesteron salgılanmasını sağlar. Böylece, hamilelik sayısı arttıkça endometriyal kanser riski azalmaktadır. Hiç hamile kalmamış bir kadında özellikle kısırlık söz konusu ise risk oranı oldukça yüksektir.

Obezite ve Rahim Kanseri

Kadınların çoğundaki östrojen yumurtalıkları tarafından üretilir. Ancak, yağ dokuları diğer bazı hormonları östrojene çevirebilir. Yağ dokusunun fazla olması kadında endometriyal kanser riskini arttıran östrojen seviyesini yükseltir. Endometriyal kanser riski, sağlıklı kiloda olan kadınlara nazaran kilolu kadınlarda 2 kat, obez kadınlarda 3 katından fazladır.

Tamoksifen Kullanımı ve Rahim Kanseri

Tamoksifen, meme kanserini önlemek ve tedavi etmek için kullanılan bir ilaçtır. Meme dokusunda anti-östrojen gibi hareket eden tamoksifen, rahimde östrojen gibi hareket etmektedir. Buda, endometriyal kanser riskini arttıran rahim tabakasının gelişmesine yardımcı olabilir.

Tamoksifen’e bağlı endometriyal kanser gelişme riski çok düşüktür (500’de 1). Tamoksifen kullanan kadınlar, meme kanserini önleyen ve tedavi eden etkisini göz ardı etmeden riski dengelemeleri gerekmektedir. Bu, doktorunuzla konuşmanız gereken bir konudur. Tamoksifen kullanıyorsanız yıllık jinekolojik muayenelerinizi yaptırmanız, endometriyal kanser belirtisi olabilecek anormal bir kanamada doktorunuza başvurmanız yerinde bir karar olacaktır.

Rahim Kanserinde Yumurtalık Tümörlerinin Etkisi

Yumurtalık tümörlerinden granülosa-teka hücreli tümör, genellikle östrojen üretir. Bu tümörlerin birinden salgılanan östrojen, yumurtalıklardan salgılanan hormon kadar kontrollü değildir ve östrojen seviyesinin yükselmesine sebep olabilir. Hormonlardaki bu dengesizlik, endometriyum ve hatta endometriyal kanserin oluşmasına sebep olabilir. Hatta zaman zaman endometriyal kansere bağlı vajinal kanamalar, bu tümörlerden birinin ilk belirtisidir.

Rahim Kanserinde Polikistik Yumurtalık Sendromu

Polikistik yumurtalık sendromu olan kadınlarda hormon seviyeleri anormaldir (yüksek androgen-erkeklik hormonu ve östrojen seviyesi ve düşük progesteron seviyesi). Progesterona göre yüksek östrojen seviyesi, kadında endometriyal kanser şansını arttırabilir.

Rahim Kanserinde Spiral Kullanımı

Doğum kontrolü için spiral kullanan kadınlarda, endometriyal kanser riski daha düşüktür. Spiralin koruma etkisi ile ilgili bilgiler sınırlıdır, ancak bu yöntem hormon içermez. Araştırmacılar, progesteron salgılayan yeni spiral türlerinin endometriyal kanser riski üzerinde herhangi bir etkisi olup olmadığı konusunda çalışma yapmamışlardır. Bununla birlikte, çocuk doğurma kabiliyetini korumak isteyen kadınlar prekanser ve erken evre endometriyal kanser tedavisi için bu tür spiralleri zaman zaman kullanırlar.

Rahim Kanserinde Yaş Faktörü

Endometriyal kanser riski kadının yaşı ilerledikçe artar.

Rahim Kanseri, Beslenme ve Egzersiz

Yağlı yiyeceklerle beslenmek, endometriyal kanser dahil bazı kanser türlerinde riski arttırır. Yağlı yiyecekler, yüksek kalori içerdiği gibi çok iyi bilinen endometriyal kanser risk faktörü olan obeziteye de davetiye çıkarır. Birçok bilim insanı, yağlı beslenmenin endometriyal kanser riskini arttıran asıl yol olduğunu düşünürken, bazıları yağlı yiyeceklerin endometriyal kanser riskini arttıran östrojen metobolizmasına direk etkisi olabileceği kanaatindedirler.

Fiziksel aktivite ve spor, endometriyal kansere karşı sizi korur. Bazı araştırmalar, spor yapan kadınların sürekli oturan kadınlara nazaran daha az risk altında olduğunu göstermiştir.

Şeker Hastalığı ve Rahim Kanseri

Endometriyal kanser, şeker hastası olan kadınlarda 4 kat daha fazla olabilir. Aşırı kilolu kişilerde şeker hastalığı daha yaygındır. Ancak, aşırı kilolu olmayan şeker hastası kişilerde de endometriyal kanser riski yüksektir.

Rahim Kanserinde Ailesel Yatkınlık

Endometriyal kanser, zaman zaman aileden kaynaklı olabilir. Bu ailelerin bazılarında, kolon kanseri gelişimine kalıtsal bir yatkınlık olabilir. Bu bozukluğa, herediter polip dışı kolon kanseri denir. Diğer bir adı ise Lynch sendromudur. Bu bozukluk vakaların çoğunda MLH1 geni veya MSH2 genlerinden birinde oluşan kusurdan kaynaklanır. Ancak, en az 5 başka gen de (MLH3, MSH6, TGBR2, PMS1, ve PMS2) herediter polip dışı kolon kanseri’ne sebep olabilir. Bu genlerden birinin anormal kopyası, zarara uğrayan DNA’yı onarma kabiliyetini azaltır. Buda, oldukça yüksek kolon ve endometriyal kanser riski ile sonuçlanır. Bu sendroma sahip olan kadınlarda endometriyal kanser gelişme riski %40 - %60 oranında artar, yumurtalık kanseri riski yükselir. Bunun yanında, sadece endometriyal kanser oranı yüksek olan aileler vardır. Bu ailelerde henüz keşfedilmemiş farklı genetik bozukluklar mevcut olabilir.

Meme veya Yumurtalık kanseri

Meme veya yumurtalık kanseri olan kadınlarda, endometriyal kanser gelişme riski yükselebilir. Meme ve yumurtalık kanserleri için olan beslenme, üreme ve hormonel risk faktörleri, endometriyal kanser riskini de arttırır.

Rahim Kanserinde Daha Önceden Uygulanan Pelvik Radyoterapi

Bazı kanser türlerini tedavi etmek için kullanılan radyoterapi, hücre DNA’sına zarar verebilir. Bazende, endometriyal kanser gibi ikincil kanser türlerinin riskini arttırır.

Rahim Kanseri ve Endometriyal Hiperplazi

Endometriyal hiperplazi, endometriyum gelişimini arttırır. Küçük veya basit hiperplazi, en sık rastlanan türüdür ve kansere dönüşmesi çok küçük bir ihtimaldir. Kendiliğinden veya hormon tedavisinden sonra yok olur. Eğer hiperplazi “atipik-değişik” olarak adlandırılıyorsa, kansere dönüşme şansı daha yüksektir. Basit atipikal hiperplazi vakalarının yaklaşık %8’i, kompleks (karmaşık) atipikal hiperplazi vakalarının %29’u tedavi edilmediği takdirde kansere dönüşme olasılığı oldukça yüksektir. Bu nedenle, teşhis konduktan sonra hemen tedavi edilmektedir.

Sonuç olarak, endometrial kanser vakalarının çoğunda sebebin ne olduğu henüz bilinmemektedir. Ancak, belli başlı bazı risk faktörleri olduğu tespit edilmiştir. Bu kanser türünde en dikkat çeken risk faktörü homonel dengesizliktir. Rahim kanseri hakkında daha fazla bilgi edinmek için geniş çaplı araştırmalar sürdürülmektedir. Endometriyal kanser hücrelerinin çoğu östrojen ve/veya yüzeylerinde progesteron reseptörleri içermektedir. Bu reseptörlerle hormonların bir şekilde etkileşimi endometriyum gelişimini arttırır. Bu, kanser başlangıcının belirtisi olabilir. Gelişimin artması, kansere dönüşene kadar gittikçe anormal olabilir.

Daha önce bahsettiğim gibi, bilinen birçok endometriyal kanser risk faktörü, vücuttaki progesteron ve östrojen arasındaki dengeyi etkiler.

Normal endometriyal hücreler kansere dönüştüğünde ortaya çıkan belli bazı genlerdeki DNA değişiklikleri hakkında sürdürülen araştırmalar devam etmektedir.

Sağlıklı ve mutlu kalın...
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan