სრული ჩეკაპის გზამკვლევი: როგორ დავგეგმოთ ჯანმრთელობის შემოწმება ასაკისა და სქესის მიხედვით?
ჯანმრთელობის სკრინინგთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული მცდარი შეხედულებაა: „რაც მეტი ტესტია, მით უკეთესია.“ თუმცა სწორი სკრინინგი ყველასთვის ერთნაირი სიის შეთავაზებას კი არ ნიშნავს, არამედ — თქვენთვის შესაფერისი სიის შერჩევას. ერთი და იმავე ასაკის ორი ადამიანიდან ერთს შესაძლოა კოლონოსკოპია 40 წლის ასაკში სჭირდებოდეს, მეორეს კი 45 წლამდე მოცდა შეეძლოს. ერთისთვის სარძევე ჯირკვლის მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი იყოს, მეორისთვის კი უსარგებლო შფოთვის წყაროდ იქცეს. განსხვავებას განაპირობებს ასაკი, სქესი და ოჯახური ისტორია.
ქვემოთ მოცემული ეტაპობრივი დამგეგმავი სწორედ ამას აკეთებს: როდესაც მიუთითებთ ასაკს, სქესს და 40 სხვადასხვა რისკფაქტორიდან თქვენთვის შესაბამის ფაქტორებს შეარჩევთ, საერთაშორისო გაიდლაინების (USPSTF, ACS, NCCN, ADA, AHA) წესებს თქვენს მონაცემებს მოარგებს და სკრინინგის პირად კალენდარს შეადგენს. შესაძლოა უფრო მნიშვნელოვანიც იყოს ის, რომ გეტყვით, რომელი ტესტები არ გჭირდებათ.
ეს ინსტრუმენტი Check the Life ჯანმრთელობის ერთიანი მოდელის ლოგიკას მიჰყვება: ჯანმრთელობას ერთიანი სიის ნაცვლად ხუთი განზომილების მიხედვით აფასებს: ფიზიკური, ფსიქოლოგიური, სოციალური, გარემოსთან დაკავშირებული და ჯანმრთელობის დამატებითი შრეები. მიზანი დაავადებების სკრინინგს სცდება და გულისხმობს რისკის ტენდენციების ადრეულ გამოვლენასა და შესაბამისი ადამიანისთვის, შესაბამის დროს, შესაბამისი ტესტის შერჩევას.
- ეს დიაგნოსტიკური ინსტრუმენტი არ არის. იგი არც დაავადებას ავლენს, არც გამორიცხავს და არც მის ალბათობას ითვლის. მხოლოდ გაიდლაინებში მოცემულ სკრინინგის წესებს უსადაგებს თქვენს არჩევანს.
- არანაირი ინფორმაცია არ ინახება. თქვენი არჩევანი არსად იგზავნება და არ ინახება. გვერდის დახურვისას ის იკარგება.
- მიღებული გეგმა საწყისი წერტილია — საკითხების ჩამონათვალი, რომლებსაც ექიმთან განიხილავთ, და არა ექიმის შემცვლელი გადაწყვეტილება. ექიმმა, რომელიც თქვენს მდგომარეობას იცნობს, შესაძლოა გეგმა შეცვალოს და ეს ნორმალურია.
- თუ სიმპტომები გაქვთ, სკრინინგს ნუ დაელოდებით. სკრინინგი ჩივილების არმქონე ადამიანებში ფარული დაავადების ძიებაა. თუ ჩივილი გაქვთ, ეს სკრინინგის კი არა, დიაგნოსტიკის საკითხია და კალენდარს არ უნდა დაელოდოთ.
ჯანმრთელობის სკრინინგის პირადი დამგეგმავი
Check the Life-ის ერთიანი მოდელი · ასაკი · სქესი · 50 რისკფაქტორი · ჯანმრთელობის 5 განზომილება
თქვენი ასაკობრივი ჯგუფი
პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაცია სკრინინგის კალენდრის დასადგენად.
თქვენი ბიოლოგიური სქესი
ამას იმიტომ გეკითხებით, რომ სკრინინგის რეკომენდაციები ორგანოებს ეფუძნება. გენდერული იდენტობის მიუხედავად, გადამწყვეტია, რომელი ორგანოები გაქვთ; თუ ჰორმონული მკურნალობის ან ოპერაციის ისტორია გაქვთ, გეგმა ექიმთან ერთად უნდა მოარგოთ თქვენს მდგომარეობას.
თქვენი რისკფაქტორები
მონიშნეთ თქვენთვის შესაბამისი ფაქტორები — შეგიძლიათ იმდენი აირჩიოთ, რამდენიც გსურთ. თუ არცერთი არ გაქვთ, დატოვეთ ცარიელი; გეგმა მაინც შეიქმნება. თითოეული მონიშვნა გეგმის ქვემოთ ცალკე ბარათს დაამატებს შესაბამისი დასაბუთებით.
ზემოთ აირჩიეთ ასაკობრივი ჯგუფი და სქესი.
ქვემოთ მოცემული გეგმა Check the Life-ის ლოგიკას მიჰყვება, რომელიც ჯანმრთელობას ხუთ განზომილებაში განიხილავს. მიზანი დაავადების „ძებნა“ კი არ არის, არამედ რისკის ტენდენციების ადრეულად წარმოჩენა.
- საშვილოსნოს ყელის კიბო — HPV DNA ტესტი იწყება 25 წლის ასაკში · ყოველ 5 წელიწადშითურქეთში KETEM-ის მეშვეობით 30–65 წლის ასაკში უფასოა. HPV-ზე აცრის შემთხვევაშიც სკრინინგი აუცილებელია.
- HPV-ის ვაქცინა — 9-ვალენტიანი ვაქცინა რუტინულად რეკომენდებულია 26 წლამდეეს კიბოს საწინააღმდეგო ვაქცინაა და იცავს საშვილოსნოს ყელის, ვულვის, საშოს, ანუსისა და თავისა და კისრის კიბოსგან.
- არტერიული წნევა ყოველ 1–3 წელიწადშიჰიპერტენზიას სიმპტომები არ აქვს; გაზომვას რამდენიმე წუთი სჭირდება.
- ლიპიდური პროფილი (ქოლესტერინი) 20 წლის ასაკიდან, ყოველ 4–6 წელიწადშიუზმოდ ყოფნა აუცილებელი არ არის. მომატების ადრეულად აღმოჩენას მთელი სიცოცხლის განმავლობაში სარგებელი მოაქვს.
- B და C ჰეპატიტი სიცოცხლის განმავლობაში სულ მცირე ერთხელშესაძლოა წლების განმავლობაში უსიმპტომო იყოს და ღვიძლის კიბო გამოიწვიოს; ორივეს მკურნალობა შესაძლებელია.
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა — დეპრესიისა და შფოთვის სკრინინგი ყოველწლიური შემოწმებისასამ ასაკობრივ ჯგუფში ეს ყველაზე ხშირად გამოტოვებული და ერთ-ერთი ყველაზე სასარგებლო სკრინინგია.
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეშიამ გამოკვლევისას პირის ღრუს კიბოს სკრინინგიც ტარდება.
- თვალის გამოკვლევა 20-იან წლებში ერთხელ
- ტეტანუსი–დიფთერია (Td) ყოველ 10 წელიწადშიმოზრდილთა შორის ეს ყველაზე ხშირად დავიწყებული ვაქცინაა.
- კანი — ხალების თვითშემოწმება თვეში ერთხელABCDE: ასიმეტრია, არათანაბარი კიდეები (Border), ფერის (Color) არაერთგვაროვნება, 6 mm-ზე მეტი დიამეტრი (Diameter), დროთა განმავლობაში ცვლილება (Evolution).
- თუ ორსულობას გეგმავთ — ფოლიუმის მჟავის, იმუნური სტატუსისა და ფარისებრი ჯირკვლის შეფასება ორსულობამდე
- სათესლეების თვითშემოწმება თვეში ერთხელ, შხაპის შემდეგსათესლის კიბო 15–35 წლის კაცებში ყველაზე გავრცელებული კიბოა და პირველი ნიშანია ხელით შესაგრძნობი უმტკივნეულო გამაგრება. ადრეულ სტადიაზე განკურნების მაჩვენებელი ძალიან მაღალია. ამ საკითხზე ცნობიერების ამაღლებას იშვიათად ეთმობა ყურადღება.
- HPV-ის ვაქცინა რუტინულად რეკომენდებულია 26 წლამდერეკომენდებულია კაცებისთვისაც: HPV-სთან დაკავშირებული თავისა და კისრის კიბო კაცებში უფრო ხშირია და მისი გავრცელება მატულობს.
- არტერიული წნევა ყოველ 1–3 წელიწადში
- ლიპიდური პროფილი (ქოლესტერინი) 20 წლის ასაკიდან, ყოველ 4–6 წელიწადში
- B და C ჰეპატიტი სიცოცხლის განმავლობაში სულ მცირე ერთხელორივეს მკურნალობა შესაძლებელია; C ჰეპატიტი შემთხვევების დიდ ნაწილში სრულად იკურნება.
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისასახალგაზრდა კაცებში დეპრესია ხშირად გაღიზიანებით, ძილის დარღვევით ან ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარებით ვლინდება და შეუმჩნეველი რჩება.
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- თვალის გამოკვლევა 20-იან წლებში ერთხელ
- ტეტანუსი–დიფთერია (Td) ყოველ 10 წელიწადში
- კანი — ხალების თვითშემოწმება თვეში ერთხელABCDE-ის წესი: ასიმეტრია, არათანაბარი კიდეები, არაერთგვაროვანი ფერი, 6 mm-ზე მეტი დიამეტრი, დროთა განმავლობაში ცვლილება.
- საშვილოსნოს ყელის კიბო — HPV DNA ტესტი ყოველ 5 წელიწადშიამ ასაკობრივ ჯგუფს KETEM-ის უფასო პროგრამა მოიცავს (30–65 წელი).
- შეადგინეთ ოჯახის სამედიცინო ისტორია ერთხელ, შემდეგ განაახლეთეს ამ ათწლეულში ერთ-ერთი ყველაზე ღირებული საქმეა და უფასოა. თითოეულ ნათესავზე სამი ინფორმაცია მოაგროვეთ: რომელ ორგანოში ჰქონდა კიბო, რა ასაკში დაისვა დიაგნოზი, დედის თუ მამის მხრიდან იყო. 40 წლის ასაკში თქვენი სკრინინგის გეგმას ეს ინფორმაცია განსაზღვრავს.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 4–6 წელიწადში
- გლუკოზა / HbA1c 35 წლის ასაკიდან, ყოველ 3 წელიწადშიჭარბი წონის ან ოჯახში დიაბეტის არსებობისას — უფრო ადრე და ხშირად.
- თვალის გამოკვლევა 30-იან წლებში ორჯერ
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისას
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- ფარისებრი ჯირკვლის გამოკვლევა ყოველწლიური შემოწმებისას ხელით გასინჯვასაუბარია არა ულტრაბგერით კვლევაზე, არამედ გასინჯვაზე — უსიმპტომო პირისთვის სკრინინგული ულტრაბგერითი კვლევა რეკომენდებული არ არის.
- B და C ჰეპატიტი თუ არასდროს ჩატარებულა, ჩაიტარეთ ახლა
- HPV-ის ვაქცინა 45 წლამდე — ექიმთან ერთად მიღებული გადაწყვეტილებით
- შეადგინეთ ოჯახის სამედიცინო ისტორია ერთხელ, შემდეგ განაახლეთ40-იან წლებში თქვენი სკრინინგის გეგმას ეს განსაზღვრავს. თითოეულ ნათესავზე გაარკვიეთ: რომელ ორგანოში იყო კიბო, რა ასაკში დაისვა დიაგნოზი და ოჯახის რომელი მხრიდან იყო.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერკაცებში ჰიპერტენზია ამ ასაკში იწყება და შესაძლოა ათი წელი შეუმჩნევლად გაგრძელდეს.
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 4–6 წელიწადში
- გლუკოზა / HbA1c 35 წლის ასაკიდან, ყოველ 3 წელიწადშითუ წელის გარშემოწერილობა 94 cm-ს აღემატება ან ოჯახში დიაბეტია, უფრო ადრე.
- წელის გარშემოწერილობა ყოველწლიური გაზომვაწონაზე უფრო ინფორმაციული მაჩვენებელია: 94 cm-ზე მეტი გაზრდილ, ხოლო 102 cm-ზე მეტი მნიშვნელოვნად გაზრდილ მეტაბოლურ რისკს ნიშნავს.
- თვალის გამოკვლევა 30-იან წლებში ორჯერ
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისას
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- სათესლეების თვითშემოწმება თვეში ერთხელსათესლის კიბოს რისკი 35 წლამდე გრძელდება.
- B და C ჰეპატიტი თუ არასდროს ჩატარებულა, ჩაიტარეთ ახლა
- სარძევე ჯირკვლის კიბო — ციფრული მამოგრაფია (ტომოსინთეზი) იწყება 40 წლის ასაკში · 40–44 წლისას — ექიმთან ერთობლივი გადაწყვეტილებით, 45 წლის შემდეგ — წელიწადში 1-ჯერმამოგრაფია ერთ-ერთია იმ რამდენიმე სკრინინგიდან, რომლებზეც რანდომიზებულმა კვლევებმა სარძევე ჯირკვლის კიბოთი სიკვდილიანობის შემცირება აჩვენა. თურქეთში KETEM-ის მეშვეობით 40–69 წლის ასაკში ყოველ ორ წელიწადში უფასოა. თუ გითხრეს, რომ „მკვრივი სარძევე ჯირკვლის ქსოვილი“ გაქვთ, დამატებითი ულტრაბგერითი კვლევა ექიმთან განიხილეთ.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო — კოლონოსკოპია ან FIT იწყება 45 წლის ასაკში · კოლონოსკოპია ყოველ 10 წელიწადში, FIT — წელიწადში ერთხელსიაში ერთ-ერთი ყველაზე ღირებული სკრინინგია: არა მხოლოდ კიბოს ადრეულ აღმოჩენას ემსახურება, არამედ პოლიპის მოცილებით კიბოს განვითარებასაც უშლის ხელს. საერთაშორისო გაიდლაინები 45 წლის ასაკს მიუთითებს, თურქეთის ეროვნული პროგრამა კი 50–70 წლის ასაკს მოიცავს.
- საშვილოსნოს ყელის კიბო — HPV DNA ტესტი ყოველ 5 წელიწადშიKETEM-ის მეშვეობით უფასოა.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადში
- გლუკოზა / HbA1c ყოველ 3 წელიწადში (რისკის შემთხვევაში — ყოველწლიურად)
- თვალის გამოკვლევა ერთხელ 40 წლის ასაკში, შემდეგ ყოველ 2–4 წელიწადში40 წლის ასაკი გაიდლაინებში გლაუკომის სკრინინგისთვის ცალკეც არის მითითებული.
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისას
- კონსულტაცია მენოპაუზის შესახებ სიმპტომების დაწყებისასძვლების ჯანმრთელობაზე ზრუნვა, გულ-სისხლძარღვთა რისკი და მკურნალობის ვარიანტები ერთობლივად იგეგმება.
- გაფრთხილება ენდომეტრიუმის შესახებ ყოველთვის აქტუალურიასაშვილოსნოს კიბოს სკრინინგული ტესტი არ არსებობს. მთავარი წესი: მენსტრუალური ციკლის ხანგრძლივი ცვლილება ან ციკლებს შორის სისხლდენა ექიმს უნდა შეატყობინოთ.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო — კოლონოსკოპია ან FIT იწყება 45 წლის ასაკში · კოლონოსკოპია ყოველ 10 წელიწადში, FIT — წელიწადში ერთხელკაცებში კოლორექტალური კიბო უფრო ხშირია და ამ სკრინინგს კიბოს განვითარებამდე პოლიპის მოცილებით დაავადების პრევენცია შეუძლია.
- პროსტატის კიბო — PSA, წინასწარი კონსულტაციით ერთობლივი გადაწყვეტილების მისაღებად პირველი კონსულტაცია 45–50 წლის ასაკშისიაში ეს ერთადერთი სკრინინგია, რომელიც „ერთობლივ გადაწყვეტილებას“ მოითხოვს: სარგებლისა და ზიანის (ჭარბი დიაგნოსტიკის, არასაჭირო მკურნალობის) ერთად განხილვის შემდეგ თქვენ იღებთ გადაწყვეტილებას. PSA-ის ტესტის ჩეკაპის პაკეტში ინფორმირებული თანხმობის გარეშე დამატება სწორი არ არის.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადშიამ ასაკში გამოითვლება გულ-სისხლძარღვთა 10-წლიანი რისკი და განიხილება სტატინის დანიშვნა.
- გლუკოზა / HbA1c ყოველ 3 წელიწადში (რისკის შემთხვევაში — ყოველწლიურად)
- წელის გარშემოწერილობა ყოველწლიურად
- თვალის გამოკვლევა ერთხელ 40 წლის ასაკში, შემდეგ ყოველ 2–4 წელიწადში
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეშითამბაქოს და/ან ალკოჰოლის მოხმარებისას პირის ღრუს კიბოს გამოსავლენად გამოკვლევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისასსაშუალო ასაკის კაცებში სუიციდის რისკი მაღალია და ამ ჯგუფში დეპრესია ყველაზე იშვიათად დიაგნოსტირდება.
- კანი — ხალების თვითშემოწმება თვეში ერთხელ
- სარძევე ჯირკვლის კიბო — მამოგრაფია წელიწადში 1-ჯერ (55 წლის შემდეგ შესაძლებელია ყოველ 1–2 წელიწადში ჩატარებაც)KETEM-ის მეშვეობით 69 წლამდე ყოველ ორ წელიწადში უფასოა.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო — კოლონოსკოპია ან FIT კოლონოსკოპია ყოველ 10 წელიწადში · FIT წელიწადში ერთხელთურქეთის ეროვნული პროგრამა ამ ასაკობრივ ჯგუფს მოიცავს: 50–70 წელი, განავალში ფარული სისხლის ტესტი ყოველ ორ წელიწადში და კოლონოსკოპია ყოველ 10 წელიწადში, უფასოდ.
- საშვილოსნოს ყელის კიბო — HPV DNA ტესტი ყოველ 5 წელიწადში, 65 წლამდე
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადში
- გლუკოზა / HbA1c ყოველ 1–3 წელიწადში
- ძვლების ჯანმრთელობა მენოპაუზის შემდეგ რისკფაქტორის არსებობისას, 65 წლამდე ლოდინის გარეშერისკფაქტორის არქონისას ძვლის სიმკვრივის გაზომვა 65 წლის ასაკში იწყება. ოსტეოპოროზიც უსიმპტომოდ მიმდინარეობს: ხშირად მისი პირველი გამოვლინება თავად მოტეხილობაა.
- ჰერპეს ზოსტერის (სარტყლისებრი ჰერპესის) ვაქცინა 50 წლის ასაკში, 2 დოზაყველაზე საშიში შედეგი თვეების განმავლობაში მიმდინარე ნერვული ტკივილია; ვაქცინა მის პრევენციაში ეფექტურია.
- სმენის შეფასება ჩივილის არსებობისას — დაუყოვნებლივუმკურნალო სმენის დაქვეითება დემენციის რისკთან არის დაკავშირებული და მისი გამოსწორება შესაძლებელია.
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 2–4 წელიწადში
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- გრიპის ვაქცინა ყოველ წელს შემოდგომაზე
- გაფრთხილება ენდომეტრიუმის შესახებ ყოველთვის აქტუალურიამენოპაუზის შემდეგ საშოდან ნებისმიერი სისხლდენა არანორმალურია და დაუყოვნებლივ შეფასებას საჭიროებს. ეს ერთი წინადადება ამ სიაში ყველაზე მეტი სიცოცხლის გადამრჩენ ინფორმაციას შეიცავს.
- პროსტატის კიბო — PSA ± თითით გასინჯვა, ერთობლივი გადაწყვეტილების შემდეგ 50 წლის ასაკიდან · PSA-ის მაჩვენებლის მიხედვით ყოველ 1–2 წელიწადშიოჯახური ისტორიისას იწყება 45, ზოგჯერ კი 40 წლის ასაკში. გადაწყვეტილებამდე აუცილებლად განიხილეთ ჭარბი დიაგნოსტიკის საკითხიც.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო — კოლონოსკოპია ან FIT კოლონოსკოპია ყოველ 10 წელიწადში · FIT წელიწადში ერთხელთურქეთში 50–70 წლის ასაკში KETEM-ის მეშვეობით უფასოა.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადში
- გლუკოზა / HbA1c ყოველ 1–3 წელიწადში
- ჰერპეს ზოსტერის (სარტყლისებრი ჰერპესის) ვაქცინა 50 წლის ასაკში, 2 დოზა
- სმენის შეფასება ჩივილის არსებობისას — დაუყოვნებლივ
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 2–4 წელიწადში
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეშითამბაქოსა და ალკოჰოლის ერთდროული მოხმარებისას თავისა და კისრის კიბოს რისკი მულტიპლიკაციურად იზრდება; ეს გამოკვლევა სწორედ ამ სკრინინგის ჩატარების შესაძლებლობაა.
- გრიპის ვაქცინა ყოველ წელს შემოდგომაზე
- კანი — ხალების თვითშემოწმება თვეში ერთხელ
- ფსიქიკური ჯანმრთელობა ყოველწლიური შემოწმებისას
- ძვლის მინერალური სიმკვრივე (DXA) 65 წლის ასაკში · შედეგის მიხედვით ყოველ 2–5 წელიწადშიქალებში ძვლის სიმკვრივის გაზომვის დაწყების სტანდარტული ასაკი ეს არის და ეს ყველაზე ხშირად გამოტოვებული კვლევაა. ბარძაყის მოტეხილობამ ხანდაზმულ ასაკში შესაძლოა დამოუკიდებლობის დაკარგვა გამოიწვიოს. D ვიტამინი, კალციუმი და წინააღმდეგობის ვარჯიში მკურნალობის განუყოფელი ნაწილია.
- სარძევე ჯირკვლის კიბო — მამოგრაფია ყოველ 1–2 წელიწადში, 74 წლამდეKETEM-ის პროგრამა 69 წლამდე უფასოა.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო გრძელდება · 75 წლამდე
- საშვილოსნოს ყელის კიბო შესაძლოა 65 წლის ასაკში დასრულდესსრულდება, თუ ბოლო 10 წლის განმავლობაში სკრინინგის საკმარისი რაოდენობის უარყოფითი შედეგია მიღებული. თუ სკრინინგი არასოდეს ჩაგიტარებიათ ან წინა კვლევების ისტორია არასაკმარისია, სკრინინგი უნდა გაგრძელდეს — ეს განსხვავება ექიმთან დააზუსტეთ.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი · გლუკოზა წელიწადში 1-ჯერ
- პნევმოკოკის ვაქცინა 65 წლის ასაკში
- გრიპის ვაქცინა ყოველწლიურად
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 1–2 წელიწადშიამ ასაკში კატარაქტა, გლაუკომა და მაკულური დეგენერაცია ხშირდება.
- სმენის ტესტი ჩივილის არსებობისას
- დაცემის რისკისა და სიარულის შეფასება წელიწადში 1-ჯერამ ასაკში ეს ერთ-ერთი ყველაზე სასარგებლო, თუმცა ყველაზე იშვიათად ჩატარებული შეფასებაა. სახლის უსაფრთხოების, ფეხსაცმლის, მხედველობისა და მიღებული მედიკამენტების გადახედვა დაცემებს ნამდვილად ამცირებს.
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- მუცლის აორტის ანევრიზმა — მუცლის ღრუს ულტრაბგერითი კვლევა 65–75 წლის კაცებში, რომლებსაც მოწევის ისტორია აქვთ სიცოცხლის განმავლობაში ერთხელეს ერთჯერადი, უმტკივნეულო კვლევაა. გახეთქვამდე აღმოჩენილი ანევრიზმის გეგმური მკურნალობა შესაძლებელია; გახეთქვის შემდეგ კი სასიკვდილო მიმდინარეობა აქვს. ამ სკრინინგის შესახებ თითქმის არავინ იცის.
- პროსტატის კიბო გაგრძელების გადაწყვეტილება ხელახლა ფასდება70 წლის მოახლოებისას სარგებელი მცირდება, ჭარბი დიაგნოსტიკის რისკი კი იზრდება. გადაწყვეტილება მიიღება ზოგადი ჯანმრთელობის, სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობისა და თქვენი არჩევანის გათვალისწინებით.
- მსხვილი ნაწლავის (კოლორექტალური) კიბო გრძელდება · 75 წლამდე
- ძვლის მინერალური სიმკვრივე (DXA) 70 წლის ასაკშიოსტეოპოროზი კაცებშიც გვხვდება და ბევრად უფრო იშვიათად დიაგნოსტირდება.
- არტერიული წნევა წელიწადში 1-ჯერ
- ლიპიდური პროფილი · გლუკოზა წელიწადში 1-ჯერ
- პნევმოკოკის ვაქცინა 65 წლის ასაკში
- გრიპის ვაქცინა ყოველწლიურად
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 1–2 წელიწადში
- სმენის ტესტი ჩივილის არსებობისას
- დაცემის რისკის შეფასება და მედიკამენტების გადახედვა წელიწადში 1-ჯერ
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- კონსულტაცია სკრინინგების დასრულების შესახებ ერთხელ, დეტალურადამ კონსულტაციას ხშირად უგულებელყოფენ, თუმცა იგი უმნიშვნელოვანესია. სკრინინგის სარგებლის გამოსავლენად, როგორც წესი, 10-წლიანი პერიოდი არის საჭირო; ზიანი კი დაუყოვნებლივ ვლინდება. ამიტომ გადაწყვეტილება სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის, თანმხლები დაავადებებისა და თქვენი არჩევანის ერთობლივი შეფასებით მიიღება. „სკრინინგის შეწყვეტა“ დანებება კი არ არის, არამედ სწორი სამედიცინო პრაქტიკაა.
- ძვლების ჯანმრთელობა და დაცემის პრევენცია წელიწადში 1-ჯერამ ასაკში ეს სკრინინგის მთავარი საკითხია — კიბოს სკრინინგების უმეტესობაზე მეტი სარგებელი მოაქვს. სიარულის შეფასება, სახლის უსაფრთხოება, მხედველობა, ტერფების ჯანმრთელობა.
- მედიკამენტების გადახედვა (პოლიფარმაცია) წელიწადში 1-ჯერყველა მიღებული მედიკამენტის, ვიტამინისა და მცენარეული პროდუქტის ერთობლივი გადახედვა. არასაჭირო მედიკამენტის მოხსნა ისეთივე ღირებული სამედიცინო ჩარევაა, როგორიც ახალი წამლის დამატება.
- კვება და კუნთოვანი მასა წელიწადში 1-ჯერწონის უნებლიე კლება და კუნთოვანი მასის დაკარგვა (სარკოპენია) ამ ასაკში დამოუკიდებლობას განსაზღვრავს. უნდა განიხილოთ ცილის მიღება და წინააღმდეგობის ვარჯიში.
- RSV-ის ვაქცინა 75 წლის ასაკში, ერთი დოზა
- პნევმოკოკისა და გრიპის ვაქცინები სქემის მიხედვით / ყოველწლიურად
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 1–2 წელიწადშიმხედველობის დაქვეითება დაკავშირებულია როგორც დაცემის, ისე დემენციის რისკთან და მისი გამოსწორება უმეტესწილად შესაძლებელია.
- სმენა ჩივილის არსებობისასსმენის აპარატი ამ ასაკში ცხოვრების ხარისხის ერთ-ერთი ყველაზე მეტად გამაუმჯობესებელი, თუმცა ყველაზე ხშირად გადადებული ჩარევაა.
- კოგნიტიური შეფასება თუ არსებობს ჩივილი ან ახლობლების მიერ შემჩნეული ცვლილებებირუტინული სკრინინგი რეკომენდებული არ არის; ჩივილის არსებობისას საჭიროა შეფასება.
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეშიღეჭვის უნარი უშუალოდ მოქმედებს კვებაზე.
- გაფრთხილება სისხლდენის შესახებ ყოველთვის აქტუალურიაამ ასაკში საშოდან ნებისმიერი სისხლდენა აუცილებლად უნდა შეფასდეს.
- კონსულტაცია სკრინინგების დასრულების შესახებ ერთხელ, დეტალურადსკრინინგის სარგებლის გამოსავლენად, როგორც წესი, 10-წლიანი პერიოდი არის საჭირო; ზიანი კი დაუყოვნებლივ ვლინდება. ამიტომ გადაწყვეტილება სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის, თანმხლები დაავადებებისა და თქვენი არჩევანის ერთობლივი შეფასებით მიიღება. პროსტატის სკრინინგი ამ ასაკში, როგორც წესი, სრულდება.
- დაცემის პრევენცია და სიარულის შეფასება წელიწადში 1-ჯერამ ასაკში ეს სკრინინგის მთავარი საკითხია და კიბოს სკრინინგების უმეტესობაზე მეტი სარგებელი მოაქვს.
- მედიკამენტების გადახედვა (პოლიფარმაცია) წელიწადში 1-ჯერარასაჭირო მედიკამენტის მოხსნა ისეთივე ღირებული სამედიცინო ჩარევაა, როგორიც ახალი წამლის დამატება.
- კვება და კუნთოვანი მასა წელიწადში 1-ჯერწონის უნებლიე კლება და კუნთოვანი მასის დაკარგვა (სარკოპენია) დამოუკიდებლობას განსაზღვრავს.
- ძვლების ჯანმრთელობა ფასდებაკაცებში ოსტეოპოროზი ბევრად იშვიათად დიაგნოსტირდება, თუმცა ბარძაყის მოტეხილობის შედეგები უფრო მძიმეა.
- RSV-ის ვაქცინა 75 წლის ასაკში, ერთი დოზა
- პნევმოკოკისა და გრიპის ვაქცინები სქემის მიხედვით / ყოველწლიურად
- თვალის გამოკვლევა ყოველ 1–2 წელიწადში
- სმენა ჩივილის არსებობისასსმენის აპარატი ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გადადებული ჩარევაა, რომელსაც ყველაზე დიდი ცვლილება მოაქვს.
- კოგნიტიური შეფასება თუ არსებობს ჩივილი ან ახლობლების მიერ შემჩნეული ცვლილებები
- კბილები და პირის ღრუ ყოველ 6–12 თვეში
- შარდვის გაძნელება ჩივილის არსებობისასამ ასაკში პროსტატის გადიდება ძალიან ხშირია და მისი მკურნალობა კიბოს არსებობისგან დამოუკიდებლადაც შესაძლებელია.
ყოველწლიური დაბალდოზიანი კომპიუტერული ტომოგრაფია (LDBT) — თქვენი ასაკი და თამბაქოს მოხმარების მოცულობა სკრინინგის კრიტერიუმებს შეესაბამება. ნაჩვენებია, რომ ეს სკრინინგი შესაბამის პირებში ფილტვის კიბოთი სიკვდილიანობას ამცირებს და თურქეთში ყველაზე ხშირად გამოტოვებული სკრინინგია. ამ მიზნისთვის ფილტვის რენტგენოგრაფია საკმარისი არ არის — სპეციალურად „დაბალდოზიანი CT“ უნდა მოითხოვოთ. სკრინინგის გასაგრძელებლად მოწევის შეწყვეტიდან 15 წელზე მეტი არ უნდა იყოს გასული.
თამბაქოს მოხმარების მოცულობა კრიტერიუმს შეესაბამება, თუმცა ჯერ 50 წელზე ნაკლები ასაკის ხართ. 50 წლის ასაკში ყოველწლიური დაბალდოზიანი CT-სკრინინგი თქვენთვის შესაფერისი გახდება — ეს კალენდარში ჩაინიშნეთ. ეს არ ნიშნავს, რომ „რისკი არ გაქვთ“; ნიშნავს, რომ ჯერ არ ხართ იმ ასაკობრივ დიაპაზონში, როდესაც სკრინინგის სარგებელი მის ზიანს აღემატება.
თამბაქოს მოხმარების მოცულობა მაღალია, თუმცა თქვენი ასაკი სკრინინგისთვის რეკომენდებული 50–80 წლის დიაპაზონის მიღმაა. ეს რისკის არარსებობას არ ნიშნავს — ნიშნავს, რომ არ ხართ იმ დიაპაზონში, სადაც სკრინინგის სარგებელი დადასტურებულია . თქვენი მდგომარეობა ექიმთან განიხილეთ.
მოწევის შეწყვეტა ამ სიაში მოცემულ ყველა სკრინინგზე მეტ სიცოცხლეს გადაარჩენს. ფილტვის კიბოს რისკი წლების განმავლობაში მნიშვნელოვნად მცირდება; გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირება კი პირველივე თვეებში იწყება. ასევე მცირდება თავისა და კისრის, შარდის ბუშტის, საყლაპავის, კუჭის, პანკრეასის, თირკმლისა და საშვილოსნოს ყელის კიბოს რისკები.
ჯანდაცვის სამინისტროს ALO 171 მოწევის შეწყვეტის საკონსულტაციო ხაზი უფასოა; ხელმისაწვდომია მოწევის შეწყვეტის კლინიკები და მედიკამენტური მხარდაჭერა. მნიშვნელობა არ აქვს, რამდენჯერ სცადეთ — იმ ადამიანთა უმეტესობამ, ვინც მოწევას თავი დაანება, ამას პირველივე მცდელობით კი არა, რამდენიმე ცდის შემდეგ მიაღწია. თითოეული მცდელობა მარცხი კი არა, მომდევნო მცდელობისთვის მზადებაა.
ალკოჰოლი პირის ღრუს, ხახის, საყლაპავის, ღვიძლის, კოლორექტალური და სარძევე ჯირკვლის კიბოს პირდაპირი რისკფაქტორია და მისი უსაფრთხო ზღვარი განსაზღვრული არ არის. თამბაქოსთან ერთად მოხმარებისას თავისა და კისრის კიბოს რისკი არა ადიტიურად, არამედ მულტიპლიკაციურად იზრდება.
გეგმას ემატება: ღვიძლის ფერმენტებისა და სისხლის საერთო ანალიზის მონიტორინგი · სტომატოლოგიურ გასინჯვაზე პირის ღრუს კიბოს სკრინინგზე განსაკუთრებული ყურადღების გამახვილება · საყლაპავის მხრივ ჩივილებისას (ყლაპვის გაძნელება, გაჭედვის შეგრძნება) დაყოვნების დაუშვებლობა. მოხმარების შემცირებასაც გაზომვადი სარგებელი მოაქვს; მიზანი აუცილებელი არ არის „სრული უარი“ იყოს.
სარძევე ჯირკვლის სკრინინგის ყველაზე ახალგაზრდა დიაგნოსტირებული ნათესავის ასაკზე 10 წლით ადრე დაწყებაა რეკომენდებული გაიდლაინებით (30 წლამდე არ იწყება) და ყოველწლიურად ტარდება. თუ სიცოცხლის განმავლობაში თქვენი რისკი 20%-ს აღემატება, მამოგრაფიას სარძევე ჯირკვლის MR-კვლევა ემატება — ამ ჯგუფში მხოლოდ მამოგრაფია შესაძლოა არასაკმარისი იყოს.
ნათესავის დიაგნოზის დასმის ასაკის გაგება ამ გეგმისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ცალკეული მონაცემია. ოჯახში საკვერცხის კიბოს არსებობა ასაკის მიუხედავად გენეტიკური კონსულტაციის კრიტერიუმია. მაღალი რისკისას ასევე შეიძლება მედიკამენტური რისკშემცირებელი პროფილაქტიკის (მაგალითად, ტამოქსიფენის) განხილვა. კაცებში ასეთი ოჯახური ისტორია პროსტატის კიბოს რისკსაც ზრდის.
სკრინინგი 45-ის ნაცვლად 40 წლის ასაკში — ან ოჯახის ყველაზე ადრეულ დიაგნოზზე 10 წლით ადრე, იმის მიხედვით, რომელი უფრო ადრე დგება — იწყება. ინტერვალი კი 10 წელი კი არა, 5 წელია.
ამ ჯგუფში განავლის ტესტები (FIT) კოლონოსკოპიას არ ცვლის; უპირატესობა კოლონოსკოპიას ენიჭება — რადგან მიზანი მხოლოდ კიბოს პოვნა კი არ არის, არამედ პოლიპების მოცილება, სანამ კიბოდ გარდაიქმნება. გაარკვიეთ ნათესავის დიაგნოზის დასმის ასაკი და აცნობეთ ექიმს. თუ ორი ან მეტი ნათესავია დაავადებული ან დიაგნოზი 50 წლამდე დაისვა, საჭიროა გენეტიკური კონსულტაციაც.
„ერთობლივი გადაწყვეტილებისთვის“ კონსულტაცია 50-ის ნაცვლად 45 წლის ასაკში ტარდება; თუ ერთზე მეტი ნათესავია დაავადებული ან დიაგნოზი ადრეულ ასაკში დაისვა, დაწყების ასაკმა შესაძლოა 40 წლამდე დაიწიოს. კონსულტაციის შინაარსი უცვლელია: სარგებელი და ჭარბი დიაგნოსტიკის რისკი ერთად განიხილება, გადაწყვეტილებას კი თქვენ იღებთ.
ასევე გაითვალისწინეთ: თუ ოჯახში არის მეტასტაზური ან აგრესიული პროსტატის კიბო, ან პროსტატის + სარძევე ჯირკვლის/საკვერცხის/პანკრეასის კიბოების თანხვედრა, ეს გენეტიკური კონსულტაციის კრიტერიუმია (შესაძლოა BRCA2-ს უკავშირდებოდეს).
პროსტატის კიბო იმ ორგანოს კიბოა, რომელიც თქვენ არ გაქვთ — თუმცა თქვენი სკრინინგის გეგმისთვის მაინც მნიშვნელოვანია. მიზეზი ისაა, რომ პროსტატის კიბო სარძევე ჯირკვლისა და საკვერცხის კიბოსთან ერთად შესაძლოა მემკვიდრეობითი მიდრეკილების ერთსა და იმავე ჯგუფში შედიოდეს (განსაკუთრებით BRCA2). თუ თქვენს ოჯახში პროსტატის კიბოსთან ერთად სარძევე ჯირკვლის, საკვერცხის ან პანკრეასის კიბოც გვხვდება, ეს ერთობლიობა გენეტიკური კონსულტაციის კრიტერიუმია და შესაძლოა თქვენი სარძევე ჯირკვლის სკრინინგი შეცვალოს. ამასთან, თუ ამ ისტორიას ძმებსა და ვაჟებს გაუზიარებთ, მათ 45 წლის ასაკში PSA-ზე კონსულტაციის ჩატარებაში დაეხმარებით.
გულწრფელად ვთქვათ: მხოლოდ ოჯახში ფილტვის კიბოს ისტორია არ არის საკმარისი ფილტვის სკრინინგში ჩასართავად. სკრინინგის კრიტერიუმები ასაკსა და თამბაქოს მოხმარების მოცულობას ეფუძნება; ოჯახური ისტორია ამ კრიტერიუმებში ჯერ არ შედის. ეს რისკის არარსებობას არ ნიშნავს — ნიშნავს, რომ მტკიცებულება ჯერ არ არის საკმარისი სკრინინგზე გადაწყვეტილების შესაცვლელად.
თუმცა ორი რამის გაკეთება შეგიძლიათ: თუ ეწევით, შეწყვიტოთ (ოჯახური ისტორიის არსებობისას სარგებელი კიდევ უფრო დიდია) და სახლში რადონის და პროფესიული ზემოქმედებების (აზბესტი, სილიციუმის მტვერი, დიზელის გამონაბოლქვი) რისკები გადახედოთ. ასევე, მუდმივი ხველის, სისხლიანი ნახველის, ქოშინისა და ხმის ჩახლეჩის შემთხვევაში არ გადადოთ შეფასება.
Helicobacter pylori -ს ტესტი და დადებითი პასუხისას ერადიკაციული (ბაქტერიის აღმომფხვრელი) მკურნალობა — ეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ყველაზე მკაფიო ნაბიჯია; ამ ბაქტერიის აღმოფხვრა კუჭის კიბოს რისკს ამცირებს. თურქეთი კუჭის კიბოს დაბალი სიხშირის ქვეყანა არ არის.
საშუალო რისკის მქონე პირებში რუტინული ენდოსკოპიური სკრინინგი რეკომენდებული არ არის; ოჯახური ისტორიის მქონე პირებში იგი ექიმის გადაწყვეტილებით განიხილება. ახალგაზრდა ასაკში კუჭის კიბოს (განსაკუთრებით „დიფუზური“ ტიპის) ისტორიისას CDH1 მუტაციაზე გენეტიკური შეფასებაა საჭირო. მარილიანი, დამარილებული და გადამუშავებული ხორცის მოხმარების შემცირებაც ამ გეგმის ნაწილია.
ეს გენეტიკური კონსულტაციის კრიტერიუმია. თუმცა გაითვალისწინეთ: თუ მუტაცია არ გამოვლინდა ან ერთზე მეტი ნათესავი არ არის დაავადებული, გამოსახულებითი კვლევებით მეთვალყურეობა რეკომენდებული არ არის — პანკრეასის ეფექტური სკრინინგული ტესტი არ არსებობს და უსარგებლო გამოსახულებითი კვლევები მხოლოდ შემთხვევით აღმოჩენებსა და შფოთვას წარმოშობს.
მემკვიდრეობითი მუტაციის და ოჯახური ისტორიის თანხვედრისას გამოცდილ ცენტრებში MR/MRCP-ით ან ენდოსკოპიური ულტრაბგერითი კვლევით ყოველწლიური მეთვალყურეობა განიხილება; დასაწყისი, როგორც წესი, 50 წლის ასაკია ან ყველაზე ადრეულ დიაგნოზამდე 10 წლით ადრე. ახლად დაწყებული დიაბეტი და წონის აუხსნელი კლება ამ ოჯახებში საყურადღებო თანხვედრაა.
დერმატოლოგის მიერ მთელ სხეულზე ხალების (ნევუსების) გამოკვლევა წელიწადში 1-ჯერ — საჭიროების შემთხვევაში დერმოსკოპიითა და ხალების ციფრული რუკირებით. მელანომის ოჯახური ისტორია რეგულარული დერმატოლოგიური მეთვალყურეობის აღიარებული საფუძველია.
თვეში ერთხელ თავად შეამოწმეთ ABCDE წესით: A — ასიმეტრია · კიდეების არათანაბრობა (Border) · ფერის (Color) არაერთგვაროვნება · 6 mm-ზე მეტი დიამეტრი (Diameter) · დროთა განმავლობაში ცვლილება (Evolution). ცვალებადი ხალი საყურადღებო ხალია. ზურგი, თავის თმიანი ნაწილი, ტერფის ძირები და ფრჩხილების ქვეშ არსებული უბნები ყველაზე ხშირად შეუმოწმებელი რჩება — ახლობელს დახმარება სთხოვეთ. მზისგან დაცვა და სოლარიუმზე სრული უარის თქმაც გეგმის ნაწილია.
ენდომეტრიუმის კიბოსთვის საშუალო რისკისას სკრინინგული ტესტი არ არსებობს — თუმცა ოჯახური ისტორია ორ რამეს ცვლის.
პირველი: ენდომეტრიუმის კიბო ლინჩის სინდრომისას სიხშირით მეორე კიბოა. თუ თქვენს ოჯახში მასთან ერთად კოლორექტალური, კუჭის, საშარდე გზების ან საკვერცხის კიბოც გვხვდება — ან დიაგნოზი 50 წლამდე დაისვა — საჭიროა გენეტიკური კონსულტაცია. ლინჩის სინდრომის გამოვლენისას კოლონოსკოპია 20–25 წლის ასაკში იწყება და ყოველ 1–2 წელიწადში ტარდება; ასევე განიხილება ენდომეტრიუმის მეთვალყურეობა და შვილოსნობის გეგმის დასრულების შემდეგ რისკშემამცირებელი ოპერაცია.
მეორე: სიმპტომებზე რეაგირების ზღვარი დაბლდება. მენოპაუზის შემდეგ საშოდან ნებისმიერი სისხლდენა ან მენოპაუზამდე ციკლებს შორის სისხლდენა / მენსტრუალური ციკლის ხანგრძლივი ცვლილება დაუყოვნებლივ უნდა შეფასდეს.
ეს მემკვიდრეობითი მიდრეკილების ყველაზე ძლიერი ცალკეული ნიშანია და გენეტიკური კონსულტაციის აღიარებული კრიტერიუმი. კიბო უმეტესწილად დაბერებასთან დაკავშირებული დაავადებაა; ახალგაზრდა ასაკში მისი განვითარება ნიშნავს, რომ „დროის“ გარდა სხვა ახსნის ძიებაც საჭიროა.
გენეტიკური კონსულტაცია არის შეხვედრა, რომლის დროსაც ტესტის ჩატარება-არჩატარებაზე ერთობლივად იღებთ გადაწყვეტილებას — ეს ტესტის ჩატარების ვალდებულებას არ ნიშნავს. შედეგმა შესაძლოა არა მხოლოდ თქვენი, არამედ თქვენი და-ძმებისა და შვილების სკრინინგის გეგმაც შეცვალოს. კონსულტაციაზე მისვლისას მოამზადეთ შემდეგი ინფორმაცია: რომელი ნათესავი, რომელი ორგანო, რა ასაკში, დედის თუ მამის მხრიდან. პრაქტიკაში ეს ყველაზე ხშირად გამოტოვებული ნაბიჯია — ასეთი მიმართვა თავად მოითხოვეთ.
მემკვიდრეობითი სინდრომები ერთი საგვარეულო ხაზის გასწვრივ გადაეცემა. ერთ მხარეს თავმოყრილი, ერთმანეთთან დაკავშირებული კიბოები ბევრად უფრო საყურადღებოა, ვიდრე ორივე მხარეს განაწილებული შემთხვევები — ასეთი სურათი გენეტიკური კონსულტაციის აღიარებული კრიტერიუმია.
სარძევე ჯირკვლის–საკვერცხის–პანკრეასის–პროსტატის კიბოების თანხვედრა BRCA1/2 -სა და დაკავშირებულ გენებზე მიანიშნებს; ნაწლავის–საშვილოსნოს–კუჭის–საშარდე გზების კიბოების თანხვედრა კი ლინჩის სინდრომზე მიანიშნებს. მნიშვნელოვანი და ხშირად გამორჩენილი საკითხია: სარძევე ჯირკვლისა და საკვერცხის კიბოსადმი მიდრეკილება მამის მხრიდანაც გადაეცემა — აუცილებლად უნდა გაითვალისწინოთ მამიდები და ბებია მამის მხრიდან. თუ შესაძლებელია, ქაღალდზე სამი თაობის საგვარეულო სქემა დახაზეთ და თან წაიღეთ.
კაცის სარძევე ჯირკვლის კიბო იშვიათია და ოჯახში ერთი შემთხვევაც გენეტიკური კონსულტაციისთვის საკმარისი კრიტერიუმია — განსაკუთრებით BRCA2-ის თვალსაზრისით. გაიდლაინებში ეს მიმართვის ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიოდ განსაზღვრული საფუძველია, რომელიც პრაქტიკაში თითქმის ყოველთვის გამორჩება ხოლმე.
ქალი ნათესავებისთვის შედეგმა შესაძლოა სარძევე ჯირკვლისა და საკვერცხის სკრინინგი შეცვალოს, კაცი ნათესავებისთვის — პროსტატის სკრინინგი, ხოლო ორივესთვის — პანკრეასის მეთვალყურეობის გადაწყვეტილება.
BRCA1 და BRCA2 მუტაციები ამ პოპულაციაში მნიშვნელოვნად უფრო ხშირია და ეს წარმომავლობა, ოჯახში კიბოს მრავალი შემთხვევის გარეშეც, გენეტიკურ კონსულტაციაზე მიმართვის აღიარებული კრიტერიუმია. კონსულტაციისას დამფუძნებელი მუტაციების შეზღუდული რაოდენობის გამოკვლევაც შეიძლება ინფორმაციული იყოს. გადაწყვეტილება კვლავაც კონსულტაციაზე ერთობლივად მიიღება.
ამ შემთხვევაში ზემოთ მოცემული ზოგადი გეგმა თქვენთვის საკმარისი არ არის. მუტაციის ტიპის მიხედვით სკრინინგი ბევრად უფრო ადრეულ ასაკში იწყება, ბევრად უფრო ხშირად ტარდება და მეთვალყურეობას დამატებითი ორგანოებიც ექვემდებარება.
მაგალითები: ლინჩის სინდრომისას კოლონოსკოპია 20–25 წლის ასაკში და ყოველ 1–2 წელიწადში; BRCA-ისას სარძევე ჯირკვლის MR-კვლევა 25 წლის ასაკში, მამოგრაფია 30 წლის ასაკში, ხოლო BRCA1-ისას 35–40 წლის ასაკში რისკშემამცირებელი სალპინგო-ოოფორექტომიის განხილვა; FAP-ისას მეთვალყურეობა მოზარდობაში იწყება. ასევე განიხილება მედიკამენტური პროფილაქტიკის (ლინჩის სინდრომისას ასპირინი, სარძევე ჯირკვლის რისკისას ტამოქსიფენი) და რისკშემამცირებელი ოპერაციის ვარიანტები.
ეს გეგმა აუცილებლად სამედიცინო გენეტიკისა და ონკოლოგიის სპეციალისტების მეთვალყურეობით უნდა განხორციელდეს. არ უნდა დაგავიწყდეთ კიდევ ერთი პასუხისმგებლობა: პირველი ხარისხის ნათესავების ტესტირებაც უნდა განიხილოთ — რადგან მათაც მუტაციის მატარებლობის 50%-იანი ალბათობა აქვთ.
ლიპოპროტეინი(a) — Lp(a): სისხლის ერთი ტესტი, სიცოცხლის განმავლობაში ერთხელ, საკმარისია. Lp(a)-ს დონე ძირითადად მემკვიდრეობითია და სიცოცხლის განმავლობაში არ იცვლება. მისი მატება გულ-სისხლძარღვთა რისკს მაშინაც ზრდის, როდესაც LDL ნორმალურია, და სტანდარტულ ლიპიდურ პანელში არ ჩანს — ცალკე უნდა მოითხოვოთ. მაღალი მაჩვენებლისას სხვა რისკფაქტორებზე უფრო ინტენსიური ზემოქმედებაა საჭირო და პირველი ხარისხის ნათესავების გამოკვლევაც განიხილება.
გეგმას ემატება: ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადში · მკურნალობის დაწყების ზღვრის დაწევა · თუ 40–75 წლის ასაკში გადაწყვეტილება გაურკვეველი რჩება, კორონარული კალციუმის ინდექსი (CAC) — ნულოვანი შედეგი დამამშვიდებელია, მაღალი შედეგი კი მკურნალობას აჩქარებს. თუ ოჯახში არის გულის უეცარი სიკვდილი ან ახალგაზრდა ასაკში აუხსნელი სიკვდილი , დამატებით საჭიროა ეკგ და კარდიოლოგიური შეფასება (მემკვიდრეობითი არითმიებისა და გულის კუნთის დაავადებების თვალსაზრისით).
უზმოზე სისხლში გლუკოზა ან HbA1c, 35 წლამდე ლოდინის გარეშე და ყოველ 1–3 წელიწადში. ოჯახში ტიპი 2 დიაბეტი სკრინინგის ადრეულად დაწყების ერთ-ერთი აღიარებული რისკფაქტორია. ტიპი 2 დიაბეტი წლების განმავლობაში უსიმპტომოდ მიმდინარეობს; დიაგნოზის დასმისას ზოგიერთ ადამიანს ორგანოების დაზიანება უკვე დაწყებული აქვს.
კარგი ამბავი: თუ პრედიაბეტის ეტაპზე გამოვლინდა, ცხოვრების წესის პროგრამებით დიაბეტში გადასვლის ალბათობა მნიშვნელოვნად შეიძლება შემცირდეს — ეს მედიცინაში პრევენციის ერთ-ერთი ყველაზე კარგად დადასტურებული მაგალითია. ოჯახში დიაბეტი თქვენს ბედს არ განსაზღვრავს; წონა, მოძრაობა და ძილი ამ სურათს ნამდვილად ცვლის.
ჯერ დავაზუსტოთ: ჩივილების არმქონე ადამიანისთვის დემენციაზე რეკომენდებული არცერთი სკრინინგული ტესტი არ არსებობს — არც ტვინის გამოსახულებითი კვლევა, არც სისხლის ბიომარკერები (მაგალითად, p-tau217) და არც APOE-ის გენეტიკური ტესტი. ჯანმრთელ ადამიანში ეს კვლევები მხოლოდ უკონტროლო შფოთვას წარმოშობს, რადგან შედეგის შესაცვლელად ქმედით ნაბიჯს ვერ სთავაზობს.
ამის საპირისპიროდ, ბევრის გაკეთებაა შესაძლებელი და მთავარი ამბავიც ეს არის. Lancet-ის დემენციის კომისიამ 14 შეცვლადი რისკფაქტორი განსაზღვრა: სმენის დაქვეითების აპარატით კორექცია · არტერიული წნევის კონტროლი · LDL ქოლესტერინის კონტროლი · დიაბეტის მართვა · მოწევის შეწყვეტა · სიმსუქნის პრევენცია · რეგულარული ფიზიკური აქტივობა · ჭარბი ალკოჰოლისგან თავის შეკავება · დეპრესიის მკურნალობა · სოციალური იზოლაციის დაძლევა · თავის ტრავმებისგან დაცვა · მხედველობის არაკორეგირებული დაქვეითების გამოსწორება · ჰაერის დაბინძურებისგან დაცვა · განათლება და გონებრივი აქტივობა.
ამ სიაში სმენის აპარატი ყველაზე ხშირად გამორჩენილი პუნქტია. ოჯახში დემენციის ისტორიის მქონე ადამიანისთვის სწორი გზა სკრინინგული ტესტის ძიება კი არ არის, არამედ ყოველწლიურ შემოწმებაზე ამ თოთხმეტი პუნქტის სათითაოდ გადახედვა. თუ კოგნიტიური ჩივილი გაჩნდა — გულმავიწყობა, სიტყვის პოვნის გაძნელება, ორიენტაციის დაკარგვა — საჭიროა არა სკრინინგი, არამედ შეფასება და ეს არ უნდა გადაიდოს.
გლაუკომას მემკვიდრეობითი მიდრეკილება ახასიათებს და პირველი ხარისხის ნათესავში გლაუკომის ისტორია რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის. ამიტომ თვალის გამოკვლევებს შორის ინტერვალი თქვენი ასაკისთვის დადგენილ სტანდარტზე უფრო მოკლე უნდა იყოს.
რატომ არის ეს ასე მნიშვნელოვანი: გლაუკომა მხედველობის დაქვეითების დაწყებამდე არანაირ სიმპტომს არ იძლევა და დაკარგული მხედველობა არ აღდგება. თუმცა ადრეულად გამოვლენისას მისი პროგრესირების შეჩერება უმეტესწილად შესაძლებელია. გასინჯვისას უნდა შეფასდეს თვალშიდა წნევა, მხედველობის ველი და მხედველობის ნერვის დისკო — ამისთვის მხოლოდ „სათვალის ნომრის“ განსაზღვრა საკმარისი არ არის.
ოჯახში ბარძაყის მოტეხილობის ისტორია FRAX -ით მოტეხილობის რისკის გამოთვლაში შემავალი დამოუკიდებელი რისკფაქტორია. ამიტომ ძვლის დენსიტომეტრია (DXA) შეიძლება შეფასდეს სტანდარტულ ასაკამდე (ქალებში 65, კაცებში 70), მენოპაუზის შემდეგ ან 50 წლის ზემოთ.
ოსტეოპოროზი უსიმპტომოდ მიმდინარეობს: ხშირად პირველი გამოვლინება თავად მოტეხილობაა. მკურნალობა კი მხოლოდ მედიკამენტი არ არის — D ვიტამინი, საკმარისი კალციუმი, წინააღმდეგობის ვარჯიში და დაცემის პრევენცია მისი განუყოფელი ნაწილებია. სიმაღლის შემცირება და ზურგის მოხრა შესაძლოა ფარული ხერხემლის მოტეხილობების ნიშანი იყოს; ისინიც უნდა შეფასდეს.
პირველი ხარისხის ნათესავში მუცლის აორტის ანევრიზმის ისტორია სკრინინგის კრიტერიუმების გამაფართოებელი ფაქტორია — კვლევის ჩატარება განიხილება არამწეველებსა და ქალებშიც კი. მეთოდია: მუცლის ღრუს ერთი ულტრაბგერითი კვლევა.
რატომ არის ღირებული: ანევრიზმა გახეთქვამდე უსიმპტომოა და გახეთქვისას სასიკვდილო მიმდინარეობა აქვს; ამის საპირისპიროდ, გახეთქვამდე აღმოჩენილი ანევრიზმის გეგმური მეთვალყურეობა და მკურნალობა შესაძლებელია. კვლევა უმტკივნეულოა, არ იყენებს რადიაციას და ერთჯერადია — და მის შესახებ თითქმის არავინ იცის.
სიმსუქნე საშვილოსნოს (ენდომეტრიუმის), მენოპაუზის შემდგომი სარძევე ჯირკვლის, კოლორექტალური, თირკმლის, პანკრეასის, ღვიძლის, საყლაპავის, ნაღვლის ბუშტის, კუჭის, საკვერცხისა და ფარისებრი ჯირკვლის კიბოს და მრავლობითი მიელომის რისკთან არის დაკავშირებული — ასევე ზრდის ტიპი 2 დიაბეტის, გულის დაავადების, ძილის აპნოესა და დემენციის რისკს.
წონის 5–10%-ით დაკლებასაც გაზომვადი სარგებელი მოაქვს და მიზანი აუცილებელი არ არის „იდეალური წონა“ იყოს. გეგმას ემატება: გლუკოზის სკრინინგის ადრე დაწყება · ღვიძლის გაცხიმოვნების შეფასება · წელის გარშემოწერილობის ყოველწლიური გაზომვა (კაცებში 94, ქალებში 80 cm-ზე მეტი გაზრდილ რისკს ნიშნავს) · ხვრინვისა და დღისით ძილიანობის არსებობისას ძილის აპნოეს შეფასება. ქალებში მენოპაუზის შემდეგ ეს რისკი კიდევ უფრო მკვეთრად ვლინდება.
თუ პრედიაბეტი გაქვთ: ეს უბრალოდ „ჯერ დაავადება არ არის“ მდგომარეობა კი არ არის, არამედ ჩარევის შესაძლებლობის ფანჯარაა. რეკომენდებულია HbA1c-ის ყოველწლიური მონიტორინგი და ცხოვრების წესის სტრუქტურირებული პროგრამა. ამ ეტაპზე ჩარევა დიაბეტში გადასვლის რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს.
თუ დიაბეტი დიაგნოსტირებულია, ამოცანები მთლიანად იცვლება. ყველაზე ხშირად გამოტოვებული ორი კვლევაა: თვალის ფსკერის ყოველწლიური გამოკვლევა და შარდში ალბუმინის/კრეატინინის შეფარდება. ორივე მათგანი დაზიანებას სიმპტომების დაწყებამდე ავლენს, ხოლო ადრეულ ჩარევას სიბრმავისა და დიალიზის საჭიროების თავიდან აცილება შეუძლია. დამატებით: ტერფების ყოველწლიური გასინჯვა და მგრძნობელობის შემოწმება · HbA1c ყოველ 3–6 თვეში · ლიპიდების მონიტორინგი და, როგორც წესი, სტატინი · არტერიული წნევის სამიზნე · გრიპისა და პნევმოკოკის ვაქცინები.
ამასთან, დიაბეტი Lancet-ის დემენციის რისკების სიაში ერთ-ერთი პუნქტია — კარგი კონტროლი ტვინის ჯანმრთელობასაც ემსახურება.
რადგან დიაგნოზი უკვე გაქვთ, მთავარი საკითხი სკრინინგი არ არის; არსებითია, მიღწეულია თუ არა სამიზნე მაჩვენებელი — პრაქტიკაში კი პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილში მიღწეული არ არის.
გეგმას ემატება: არტერიული წნევის სახლში მონიტორინგი (მხოლოდ კაბინეტში გაზომვამ შესაძლოა შეცდომაში შეგვიყვანოს) · ყოველწლიურად თირკმლის ფუნქცია და შარდში ალბუმინი · ეკგ · თვალის ფსკერის შეფასება · მარილის მიღების გადახედვა. ჰიპერტენზია ინსულტის, გულის უკმარისობის, თირკმლის უკმარისობისა და დემენციის ყველაზე ძლიერი შეცვლადი მიზეზია — არტერიული წნევის კონტროლი ტვინის დამცავი ჩარევაცაა.
ქოლესტერინის „ნორმალური მაჩვენებელი“ ყველასთვის ერთნაირი არ არის; LDL-ის სამიზნე თქვენი საერთო გულ-სისხლძარღვთა რისკით განისაზღვრება. LDL-ის ერთი და იგივე მაჩვენებელი დიაბეტის მქონე ადამიანში შესაძლოა მკურნალობას მოითხოვდეს, სხვაში კი არა.
გეგმას ემატება: ლიპიდური პროფილი ყოველ 1–2 წელიწადში (მკურნალობის შეცვლის შემდეგ — უფრო ადრე) · 10-წლიანი რისკის გამოთვლა · ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციისა და ღვიძლის შეფასება (მეორეული მიზეზების თვალსაზრისით) · ოჯახში ადრეული გულის დაავადების არსებობისას Lp(a) -ს გაზომვა. ძალიან მაღალი მაჩვენებლებისა და ოჯახში ადრეული გულის დაავადების თანხვედრისას ოჯახური ჰიპერქოლესტერინემია უნდა ვივარაუდოთ და ოჯახის წევრებსაც სკრინინგი ჩაუტარდეთ.
ფიზიკური უმოქმედობა დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, ტიპი 2 დიაბეტის, კოლორექტალური და სარძევე ჯირკვლის კიბოს, ოსტეოპოროზის, დეპრესიისა და დემენციის რისკთან. იგი Lancet-ის დემენციის რისკების სიაშიც შედის.
მიზანი: კვირაში 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის (სწრაფი სიარული საკმარისია) ან 75 წუთი ინტენსიური აქტივობა, ამასთან, კვირაში ორი დღე წინააღმდეგობის (ძალის) ვარჯიში. წინააღმდეგობის ვარჯიში ყველაზე ხშირად გამოტოვებული ნაწილია და ძვლებისა და კუნთოვანი მასისთვის შეუცვლელია.
და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია: სარგებლის ყველაზე დიდი ნახტომი „არაფრიდან“ „მცირედზე“ გადასვლისას მიიღება — ნულიდან კვირაში 60 წუთამდე გაზრდა უფრო მეტ სარგებელს იძლევა, ვიდრე 150-დან 300-მდე გაზრდა. მიზნის მიუღწევლობა დაწყებაზე უარის თქმის მიზეზი არ არის.
მუცლის ღრუს ულტრაბგერითი კვლევა ± AFP, ყოველ 6 თვეში. ეს ის ჯგუფია, რომელსაც ღვიძლის კიბოზე მეთვალყურეობა აუცილებლად რეკომენდებული აქვს და ინტერვალი 6 თვეა — არა ყოველწლიური. ეს მეთვალყურეობა ხშირად გამორჩება ხოლმე.
ასევე: B ჰეპატიტის მატარებლობისას ანტივირუსული მკურნალობის საჭიროების შეფასება · C ჰეპატიტისას მკურნალობით სრული განკურნების შესაძლებლობის განხილვა (დღეს ეს უმეტესად შესაძლებელია) · ოჯახის წევრების სკრინინგი და ვაქცინაცია · ციროზისას ენდოსკოპია საყლაპავის ვარიკოზული ვენების შესაფასებლად · ალკოჰოლზე სრული უარის თქმა · A და B ჰეპატიტის ვაქცინაციის დასრულება. ღვიძლის გაცხიმოვნებისას კი წონის კლება ერთადერთი ეფექტური მკურნალობაა.
თუ პოლიპი გამოვლინდა: მეთვალყურეობის ინტერვალი 10 წელი არ არის; პოლიპის რაოდენობის, ზომისა და პათოლოგიური კვლევის პასუხის მიხედვით იგი, როგორც წესი, 3–7 წლის ფარგლებში განისაზღვრება. შეინახეთ პათოლოგიური კვლევის პასუხი და მომდევნო კოლონოსკოპიის თარიღი წერილობით მოითხოვეთ — ეს თარიღი მედიცინაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად დაკარგული ინფორმაციაა. ამასთან, თუ 10-ზე მეტი პოლიპი გამოვლინდა, გენეტიკური შეფასება საჭიროა.
თუ ნაწლავის ანთებითი დაავადება (წყლულოვანი კოლიტი / კრონის დაავადება) გაქვთ: კოლორექტალური კიბოს რისკი იზრდება. მეთვალყურეობა დაავადების დაწყებიდან 8–10 წლის შემდეგ იწყება და ყოველ 1–3 წელიწადში ბიოფსიის აღებით/ქრომოენდოსკოპიური კოლონოსკოპიით გრძელდება. დაავადების დაწყების თარიღი ექიმთან დააზუსტეთ. სტეროიდების ხანგრძლივი მიღებისას ძვლის სიმკვრივეც უნდა გაკონტროლდეს.
ძვლის დენსიტომეტრია (DXA) — სტანდარტულ ასაკამდე ლოდინის გარეშე და FRAX -ით თქვენი მოტეხილობის 10-წლიანი რისკის გამოთვლა. სამ თვეზე ხანგრძლივად სისტემური კორტიზონის მიღება და მცირე ტრავმით გამოწვეული მოტეხილობა (უბრალო დაცემის ან დატვირთვისას განვითარებული მოტეხილობა) ოსტეოპოროზის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მაჩვენებელია.
მნიშვნელოვანი საკითხი: 50 წლის შემდეგ მცირე ტრავმით გამოწვეული მოტეხილობა, ძვლის სიმკვრივის ნორმალური შედეგის შემთხვევაშიც კი, შესაძლოა მკურნალობის საფუძველი იყოს — რადგან მოტეხილობა მეორე მოტეხილობის ყველაზე ძლიერი წინასწარმეტყველია. ამას „მოტეხილობის შემდგომი მოვლის ხარვეზი“ ეწოდება და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოტოვებული მკურნალობის შესაძლებლობაა. გეგმას ასევე D ვიტამინი, კალციუმი, წინააღმდეგობის ვარჯიში და დაცემის პრევენცია ემატება.
ამ შემთხვევაში ზოგადი სკრინინგის გეგმა თქვენთვის საკმარისი არ არის და ორი განსხვავებული მიმართულება პარალელურად უნდა განხორციელდეს.
1 · რეციდივის მეთვალყურეობა: თქვენი კიბოს ტიპისთვის სპეციფიკურ მეთვალყურეობის სქემას ექიმი განსაზღვრავს — ის ამ გეგმის ფარგლებს სცდება და ეს გეგმა მას არ ცვლის. პირადი მეთვალყურეობის კალენდარი წერილობით მოითხოვეთ.
2 · მეორეული კიბოსა და გვიანი გვერდითი ეფექტების სკრინინგი: ეს მიმართულება ბევრად უფრო ხშირად გამორჩება ხოლმე. იგი ჩატარებული მკურნალობის მიხედვით იცვლება: თუ გულმკერდის არეში რადიოთერაპია ჩაგიტარდათ, სარძევე ჯირკვლის სკრინინგი ადრე იწყება და MR-კვლევა ემატება; თუ რადიოთერაპია კისრის არეში ჩაგიტარდათ, ფარისებრი ჯირკვლის მეთვალყურეობა საჭიროა; ქიმიოთერაპიის ზოგიერთი სქემა გულის ფუნქციის მონიტორინგს მოითხოვს, ზოგი კი სმენის ან ძვლის სიმკვრივის კონტროლს; მენჯის რადიოთერაპიამ შესაძლოა კოლორექტალური სკრინინგის ადრე დაწყება მოითხოვოს. ამასთან, კიბოს დიაგნოზი მემკვიდრეობითი მიდრეკილების შეფასების საფუძველიცაა — განსაკუთრებით მაშინ, თუ დიაგნოზი 50 წლამდე დაისვა. ონკოლოგიურ გუნდს „მკურნალობის შეჯამებისა და მეთვალყურეობის გეგმის“ დოკუმენტი სთხოვეთ; ეს ყველაზე ღირებული საბუთია იმ ექიმებისთვის, რომლებიც მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გაგიწევენ მეთვალყურეობას.
10–30 წლის ასაკში გულმკერდის არეში რადიოთერაპიის ჩატარება (მაგალითად, ლიმფომის მკურნალობის გამო) ნიშნავს, რომ სარძევე ჯირკვლის კიბოს მხრივ მაღალი რისკის ჯგუფში ხართ — ეს გაიდლაინებში ცალკე განსაზღვრული მდგომარეობაა.
რეკომენდაცია: სარძევე ჯირკვლის ყოველწლიური MR-კვლევა + ყოველწლიური მამოგრაფია, რადიოთერაპიიდან 8 წლის შემდეგ ან 25 წლის ასაკში დაწყებით (რომელიც უფრო გვიან დგება). დამატებით სარძევე ჯირკვლის კლინიკური გასინჯვა ყოველ 6–12 თვეში. ამ ჯგუფში მხოლოდ მამოგრაფია საკმარისი არ არის. ასეთი რადიოთერაპიის ისტორია გულის სარქვლების, კორონარული არტერიებისა და ფილტვების მეთვალყურეობასაც მოითხოვს — კარდიოლოგიური შეფასებაც განიხილეთ.
უსიმპტომო პირებში ფარისებრი ჯირკვლის სკრინინგი რეკომენდებული არ არის — თუმცა ასეთი ისტორია ერთ-ერთია იმ რამდენიმე გამონაკლისიდან, როდესაც მეთვალყურეობა საჭიროა.
რეკომენდაცია: კისრის ყოველწლიური გასინჯვა და, თუ ექიმი საჭიროდ მიიჩნევს, ფარისებრი ჯირკვლის ულტრაბგერითი კვლევა; ასევე TSH-ით ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის მონიტორინგი (რადიოთერაპიის შემდეგ ჰიპოთირეოზი ხშირია და შეუმჩნევლად ვითარდება). კისერზე ახლად გაჩენილი ხელით შესაგრძნობი გამაგრება, ხმის ჩახლეჩა ან ყლაპვის გაძნელება დაყოვნების გარეშე უნდა შეფასდეს. ამავე არეში რადიოთერაპია სანერწყვე ჯირკვლებისა და კბილებისა და ყბის ჯანმრთელობის თვალსაზრისით სტომატოლოგის რეგულარულ მეთვალყურეობასაც მოითხოვს.
აუდიომეტრია (სმენის ტესტი) — ახლავე. სმენის დაქვეითება მხოლოდ გრძნობის ორგანოს პრობლემა არ არის: უმკურნალო სმენის დაქვეითება დემენციის, დეპრესიის, სოციალური იზოლაციისა და დაცემის რისკთან არის დაკავშირებული და გამოსწორებადი ფაქტორია. Lancet-ის დემენციის კომისიის 14 შეცვლად რისკფაქტორს შორის ეს ყველაზე ხშირად გამორჩენილი პუნქტია.
თურქეთში სმენის აპარატისთვის SGK-ის დაფინანსებაში მონაწილეობა არსებობს — ჰკითხეთ ექიმს. ერთმხრივი სმენის უეცარი დაქვეითება კი გადაუდებელი მდგომარეობაა და საათების ან დღეების ფარგლებში უნდა შეფასდეს. ამ საკითხზე ფრაზა „ასაკის ბრალია, ნორმალურია“ მცდარია.
რადგან დიაგნოზი ან მკურნალობის ისტორია გაქვთ, მთავარი საკითხია არა სკრინინგი, არამედ მკურნალობის საკმარისობა და უწყვეტობა. ნაწილობრივი პასუხი — ანუ მდგომარეობა, როდესაც „ისე ცუდად აღარ ვარ, როგორც ადრე, თუმცა არც კარგად ვარ“ — ყველაზე ხშირად გამორჩენილი სურათია და მკურნალობის კორექციას საჭიროებს.
გეგმას ემატება: ძილის, ალკოჰოლისა და ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარების გადახედვა · ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის, B12-ისა და D ვიტამინის შემოწმება (მათი დარღვევები ამ მდგომარეობებს შეიძლება ჰგავდეს ან ამძიმებდეს) · მიღებული მედიკამენტების წონაზე, გლუკოზასა და ლიპიდებზე ზემოქმედების მონიტორინგი · ფიზიკური აქტივობის, როგორც მკურნალობის ნაწილის, დაგეგმვა. ამასთან, დეპრესია დემენციის რისკების სიაში შემავალი მკურნალობადი პუნქტია — ეს მკურნალობის გაგრძელების დამატებითი საფუძველია.
ორსულობის დროს დიაბეტის (გესტაციური დიაბეტის) ისტორია: მომავალში ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის და ეს რისკი ორსულობის შემდეგ არ ქრება. რეკომენდაცია: ყოველ 1–3 წელიწადში, მთელი სიცოცხლის განმავლობაში HbA1c ან უზმოზე გლუკოზა. ეს მეთვალყურეობა მშობიარობის შემდგომი პირველი წლის შემდეგ თითქმის ყოველთვის გამორჩება ხოლმე.
პრეეკლამფსიის (ორსულობის ტოქსიკოზის), ორსულობის დროს ჰიპერტენზიის ან ნაადრევი მშობიარობის ისტორია: ეს მდგომარეობები ქალებისთვის სპეციფიკურ გულ-სისხლძარღვთა რისკის გამზრდელ ფაქტორებს მიეკუთვნება და წლების შემდეგ ჰიპერტენზიის, გულის დაავადების, ინსულტისა და თირკმლის დაავადების რისკს ზრდის. ეს კავშირი როგორც ქალებისთვის, ისე ექიმებისთვის ნაკლებად არის ცნობილი.
ყველაზე პრაქტიკული ნაბიჯია: კარდიოლოგიური და შინაგანი მედიცინის შეფასებისას აუცილებლად ახსენეთ მშობიარობის ისტორია — კითხვა „ჩემი ორსულობა უპრობლემოდ მიმდინარეობდა?“ ჩვეულებრივ არ ისმის. რეკომენდებულია არტერიული წნევის, ლიპიდებისა და გლუკოზის ყოველწლიური მონიტორინგი.
1 · ძვლები. მენოპაუზასთან ერთად ძვლის მასის დაკარგვა ჩქარდება. თუ დამატებითი რისკფაქტორი გაქვთ (კორტიზონი, მოტეხილობის ისტორია, ოჯახში ბარძაყის მოტეხილობა, დაბალი წონა, მოწევა, ჭარბი ალკოჰოლი), ძვლის სიმკვრივის გაზომვა 65 წლამდე ლოდინის გარეშე შეიძლება ჩატარდეს. D ვიტამინი, საკმარისი კალციუმი და წინააღმდეგობის ვარჯიში გეგმის განუყოფელი ნაწილია.
2 · გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობა. მენოპაუზის შემდეგ გულ-სისხლძარღვთა რისკი იზრდება, ქალებში კი ეს რისკი როგორც უფრო იშვიათად ფასდება , ისე უფრო იშვიათად მკურნალდება. ამ პერიოდში არტერიული წნევის, ლიპიდური პროფილისა და გლუკოზის მონიტორინგი უფრო ინტენსიურად უნდა ჩატარდეს.
3 · და ყველაზე მნიშვნელოვანი ერთი წინადადება: მენოპაუზის შემდეგ საშოდან ნებისმიერი სისხლდენა არანორმალურია და დაუყოვნებლივ შეფასებას საჭიროებს. ფრაზა „ერთხელ მოხდა, ცოტა იყო, გაიარა“ ამ წესს არ ცვლის. ეს ერთი წინადადება ამ გვერდზე ყველაზე მეტი სიცოცხლის გადამრჩენ ინფორმაციას შეიცავს.
ამასთან, თუ მენოპაუზის სიმპტომები ცხოვრების ხარისხს აუარესებს, მკურნალობის ვარიანტები არსებობს და უნდა განიხილოთ; ჰორმონულ მკურნალობაზე გადაწყვეტილება ასაკის, მენოპაუზის დაწყებიდან გასული დროისა და პირადი რისკების მიხედვით ინდივიდუალურად მიიღება.
1 · საშვილოსნოს ყელის სკრინინგი, როგორც წესი, აღარ არის საჭირო. თუ საშვილოსნოს ყელიც ამოკვეთილია და ოპერაციამდე უჯრედების მაღალი ხარისხის ცვლილება (CIN2+) ან კიბო არ გამოვლენილა, სკრინინგი სრულდება. თუმცა არსებობს ორი გამონაკლისი: თუ ოპერაციის მიზეზი უჯრედების მაღალი ხარისხის ცვლილება ან კიბო იყო, მეთვალყურეობა გრძელდება; თუ საშვილოსნოს ყელი შენარჩუნებულია (სუბტოტალური ჰისტერექტომია), სკრინინგი ჩვეულებრივი სქემით გრძელდება. დააზუსტეთ ოპერაციის მიზეზი და ის, ამოკვეთილია თუ არა საშვილოსნოს ყელი — ეს განსხვავება პაციენტების უმეტესობამ არ იცის და ჩანაწერებშიც ხშირად არასრულად არის მითითებული.
2 · თუ საკვერცხეებიც ამოკვეთილია და ეს ადრეულ ასაკში მოხდა, ძვლებისა და გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობის თვალსაზრისით უნდა შეფასდეთ როგორც ადრეული მენოპაუზის შემთხვევაში; განიხილეთ ძვლის სიმკვრივის გაზომვა და ჰორმონული მხარდაჭერა. სარძევე ჯირკვლის სკრინინგზე ჰისტერექტომია გავლენას არ ახდენს და იგი ჩვეულებრივი სქემით გრძელდება.
მკვრივი სარძევე ჯირკვლის ქსოვილი ორ განსხვავებულ რამეს ნიშნავს: მამოგრაფიის მგრძნობელობა მცირდება (სიმსივნე შეიძლება მკვრივ ქსოვილში დაიმალოს) და თავად მკვრივი ქსოვილი დამოუკიდებელი რისკფაქტორია.
რის გაკეთება შეიძლება: უპირველესად ტომოსინთეზს (3-განზომილებიანი მამოგრაფია) უნდა მიენიჭოს უპირატესობა — მკვრივ ქსოვილში იგი კლასიკურ მამოგრაფიაზე უკეთეს გამოსახულებას იძლევა. დამატებით სარძევე ჯირკვლის ულტრაბგერითი კვლევის დამატება ხშირად გამოყენებული მიდგომაა; იგი მეტ კიბოს ავლენს, თუმცა ცრუ დადებითი პასუხებისა და უსარგებლო ბიოფსიების სიხშირესაც ზრდის — ეს ბალანსი ექიმთან განიხილეთ. თუ ოჯახური ისტორია ან სხვა რისკფაქტორებიც გაქვთ, სარძევე ჯირკვლის MR-კვლევა შესაძლოა განიხილებოდეს. თვითშემოწმება და ახლად შემჩნეული გამაგრების შეფასების არგადადება ამ ჯგუფში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
PCOS მხოლოდ რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საკითხი არ არის; ეს ხანგრძლივი მეტაბოლური მდგომარეობაა.
გეგმას ემატება: გლუკოზის სკრინინგი უფრო ადრე იწყება და უფრო ხშირად ტარდება (HbA1c ან გლუკოზატოლერანტობის ტესტი) · ლიპიდური პროფილი · არტერიული წნევა · ღვიძლის გაცხიმოვნების შეფასება · წონის მართვის მხარდაჭერა · ხვრინვის შემთხვევაში ძილის აპნოეს შეფასება.
და ნაკლებად ცნობილი, მაგრამ მნიშვნელოვანი საკითხი: მენსტრუაციის ხანგრძლივი არარსებობა, ენდომეტრიუმზე დაუბალანსებელი ესტროგენული ზემოქმედების გამო, ენდომეტრიუმის კიბოს რისკს ზრდის. ამიტომ მენსტრუალური ციკლის მოწესრიგება მხოლოდ კომფორტი კი არა, დამცავი მკურნალობაცაა და ციკლებს შორის სისხლდენისა და ხანგრძლივი არარეგულარული მენსტრუაციის შესახებ ექიმს უნდა აცნობოთ.
გავრცელებული შეხედულების საპირისპიროდ, ალკოჰოლს კიბოს თვალსაზრისით უსაფრთხოდ მიჩნეული ქვედა ზღვარი არ აქვს — რისკი პირველივე ჭიქიდან ხაზოვნად იზრდება. ზომიერი მოხმარებაც კი სარძევე ჯირკვლის, კოლორექტალური, ღვიძლის, საყლაპავისა და პირის ღრუსა და ხახის კიბოს რისკს ზრდის. სარძევე ჯირკვლის კიბოსთვის ეს კავშირი განსაკუთრებით მკაფიოა: ყოველდღიურად მიღებული ყოველი სტანდარტული ულუფა ალკოჰოლი რისკს გაზომვადად ზრდის.
ეს არ ნიშნავს, რომ „ვინც ერთ ჭიქას სვამს, ყველას კიბო დაემართება“ — ადამიანთა უმეტესობაში აბსოლუტური რისკის მატება მცირეა. თუმცა თუ თქვენს ოჯახში სარძევე ჯირკვლის კიბოა ან ღვიძლის ჯანმრთელობის პრობლემა გაქვთ, ეს პუნქტი თქვენთვის მეტ მნიშვნელობას იძენს. მიზანი აუცილებელი არ არის „ნული“ იყოს; შემცირებასაც გაზომვადი სარგებელი მოაქვს.
ქრონიკული სტრესი „დაავადება“ არ არის, ამიტომ მისი სკრინინგული ტესტი არ არსებობს — თუმცა იგი ჯანმრთელობის გაზომვადი განზომილებაა და უშუალოდ მოქმედებს ძილზე, არტერიულ წნევაზე, იმუნიტეტზე, სისხლში გლუკოზასა და ქცევაზე (კვება, მოწევა, ალკოჰოლი, უმოძრაობა). ამიტომ Check the Life მას ცალკე მოდულად განიხილავს.
რის გაკეთება შეიძლება: დეპრესიისა და შფოთვის მოკლე სკრინინგული სკალები (PHQ-2 / GAD-2) ყოველწლიური შემოწმების ნაწილი უნდა იყოს · რეგულარული ფიზიკური აქტივობა (სტრესის რეგულირების ერთ-ერთი ყველაზე მტკიცედ დასაბუთებული საშუალება) · ძილის რეჟიმი · საჭიროების შემთხვევაში პროფესიული დახმარების მიღება ძალის ნიშანია და არა სისუსტის. გამოფიტვა რეალური მდგომარეობაა, რომელიც უგულებელყოფისას ფიზიკურ დაავადებაში შეიძლება გადაიზარდოს.
ძილი „ფუფუნება“ კი არა, მეტაბოლური აუცილებლობაა. ძილის ქრონიკული ნაკლებობა დაკავშირებულია წონის მატების, ტიპი 2 დიაბეტის, ჰიპერტენზიის, გულის დაავადების, გუნება-განწყობის დარღვევებისა და დემენციის რისკთან. მოზრდილებში სამიზნე, როგორც წესი, 7–9 საათია.
რის გაკეთება შეიძლება: დაძინება-გაღვიძების რეგულარული დრო · საძინებელში ეკრანისა და განათების შემცირება · საღამოს კოფეინისა და ალკოჰოლისგან თავის შეკავება (ალკოჰოლი დაძინებას ამარტივებს, თუმცა ძილის ხარისხს აუარესებს) · დილის დღის სინათლე. თუ ცვლილებების მიუხედავად დღისით დაღლილობა და გამოუძინებლობის შეგრძნება გრძელდება, ექიმს მიმართეთ.
ხმამაღალ ხვრინვასთან ერთად დღისით ძლიერი ძილიანობა, დილის თავის ტკივილი ან ახლობლების მიერ „სუნთქვის შეწყვეტის“ შემჩნევა ძილის ობსტრუქციული აპნოეს ტიპური ნიშნებია. ეს მდგომარეობა ძალიან გავრცელებულია, უმეტესად დიაგნოზის გარეშე რჩება და მკურნალობის გარეშე ზრდის ჰიპერტენზიის, არითმიის, ინსულტისა და მეტაბოლური პრობლემების რისკს.
რეკომენდაცია: ექიმს ძილის შეფასების (ძილის ტესტი / პოლისომნოგრაფია) შესახებ ესაუბრეთ. ჭარბი წონა ამ მდგომარეობას მნიშვნელოვნად ამძიმებს; წონის მართვა მკურნალობის ნაწილია. ეფექტურმა მკურნალობამ (მაგალითად, CPAP) შეიძლება ცხოვრების ხარისხი და ენერგიის დონე მკვეთრად შეცვალოს.
სოციალური იზოლაციის ჯანმრთელობაზე გავლენა აბსტრაქტული არ არის: სიკვდილის რისკთან, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებასა და დემენციასთან კავშირი ნაჩვენებია — სოციალური იზოლაცია მართლაც შედის Lancet-ის დემენციის კომისიის შეცვლადი რისკფაქტორების სიაში. Check the Life მას ჯანმრთელობის ცალკე განზომილებად აფასებს.
რის გაკეთება შეიძლება: საჭიროა არა სკრინინგული ტესტი, არამედ მიზანმიმართული ძალისხმევა — რეგულარული ურთიერთობა ახლობლებთან, თემში/აქტივობაში მონაწილეობა, მოხალისეობა ან ძლიერი მარტოობის პერიოდებში პროფესიული მხარდაჭერა. განსაკუთრებით ხანდაზმულ ასაკში სოციალური კავშირების შენარჩუნება კოგნიტიური და ფიზიკური ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი დამცავია.
ხანგრძლივი სამუშაო სტრესი და გამოფიტვა დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა რისკთან, ძილის დარღვევასთან, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებსა და გამკლავების არაჯანსაღ ქცევებთან (მოწევა, ალკოჰოლი, უმოძრაობა, არარეგულარული კვება). ეს „გამძლეობის“ საკითხი კი არ არის, არამედ ჯანმრთელობის განზომილებაა, რომელიც მართვას საჭიროებს.
რის გაკეთება შეიძლება: სამუშაოსა და დასვენებას შორის მკაფიო საზღვრები · დღის განმავლობაში აღდგენის შესვენებები · რეგულარული ფიზიკური აქტივობა · ძილის პრიორიტეტად ქცევა · თუ სიმპტომები (მუდმივი გამოფიტვა, ინტერესის დაკარგვა, ფიზიკური ჩივილები) გრძელდება, ექიმის ან ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტის დახმარება. ქრონიკული სტრესის საფასურს ხშირად გული და ძილი იხდის.
წვრილი ნაწილაკებით დაბინძურება (PM2.5) გულ-სისხლძარღვთა დაავადებასთან, ინსულტთან, ფილტვის დაავადებასა და ფილტვის კიბოსთან არის დაკავშირებული და მზარდი მტკიცებულებებით დემენციის რისკების სიაშიც შედის. ეს ის მიმართულებაა, რომელსაც მარტო ვერ გადაწყვეტთ, თუმცა ზემოქმედების შემცირება შეგიძლიათ.
რის გაკეთება შეიძლება: მაღალი დაბინძურების დღეებში ღია ცის ქვეშ ვარჯიშის შემცირება · შენობის განიავება და საჭიროებისას HEPA-ფილტრიანი ჰაერის გამწმენდი · დატვირთული მოძრაობის საათებისა და მარშრუტების თავიდან აცილება · სახლში შეშის/ქვანახშირისა და თამბაქოს კვამლის თავიდან აცილება. თუ სასუნთქი სისტემის ან გულის დაავადება გაქვთ, ეს ზომები კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია.
ზოგიერთი პროფესიული ზემოქმედება პირდაპირ უკავშირდება გარკვეულ კიბოებსა და დაავადებებს და მისი შედეგები ათწლეულების შემდეგ შეიძლება გამოვლინდეს: აზბესტი → მეზოთელიომა და ფილტვის კიბო; სილიციუმის და ხის მტვერი → ფილტვი/ცხვირი; შედუღების კვამლი, დიზელის გამონაბოლქვი, ფორმალდეჰიდი, ზოგიერთი ქიმიკატი და მაიონიზებელი რადიაცია → სხვადასხვა კიბო და სასუნთქი სისტემის დაავადებები.
რის გაკეთება შეიძლება: სამუშაო ადგილის დამცავი ზომების (ნიღაბი, ვენტილაცია, გაზომვა) სრულად შესრულება · თუ ხელმისაწვდომია, შრომის ექიმის / პროფესიული დაავადებების მეთვალყურეობა · და ყველაზე პრაქტიკული ნაბიჯი: სამუშაო ისტორია ექიმს გაუზიარეთ — რადგან ინფორმაცია „აზბესტთან ვმუშაობდი“ წლების შემდეგ ფილტვის აღმოჩენის ინტერპრეტაციას მთლიანად ცვლის. აზბესტის ზემოქმედება + მოწევა ფილტვის კიბოს რისკს მულტიპლიკაციურად ზრდის.
დაგროვილი და ინტენსიური UV-ზემოქმედება მელანომის , არამელანომური კანის კიბოების (ბაზალურუჯრედოვანი და ბრტყელუჯრედოვანი) და ტუჩის კიბოს მთავარი შეცვლადი რისკფაქტორია. მზით დამწვრობა, განსაკუთრებით ბავშვობასა და ახალგაზრდობაში, მელანომის რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.
რის გაკეთება შეიძლება: შუადღის საათებში (10–16) მზის პირდაპირი ზემოქმედების თავიდან აცილება · ფართო სპექტრის მზისგან დამცავი (ტუჩების ჩათვლით) · დამცავი ტანსაცმელი, ქუდი, მზის სათვალე · სოლარიუმზე სრული უარის თქმა. თვეში ერთხელ კანის თვითშემოწმება (ABCDE-ის წესი) და ცვალებადი ხალების შეფასების არგადადება ამ გეგმის ნაწილია.
მეორადი თამბაქოს კვამლი პასიურ მწეველშიც ზრდის ფილტვის კიბოსა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკს — განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბავშვები და სახლში ზემოქმედება. რადონი კი არამწეველებში ფილტვის კიბოს ერთ-ერთი წამყვანი მიზეზია; ეს ნიადაგიდან სახლებში შეღწევადი უფერო, უსუნო აირია, რომლის გამოვლენის ერთადერთი გზა გაზომვაა.
რის გაკეთება შეიძლება: სახლსა და მანქანაში მოწევის აკრძალვა · პირველ სართულებსა და სარდაფებში სახლის რადონის დონის გაზომვა (შესაძლებელია მარტივი საზომი კომპლექტებით) და მაღალი დონისას ვენტილაციის/იზოლაციის ზომები. ეს ზემოქმედებები უხილავია და ამიტომ ადვილად უგულებელყოფენ — თუმცა ორივეს შემცირება შესაძლებელია.
თქვენს გეგმაში მათი არარსებობა ნაკლი კი არა, გაიდლაინებთან შესაბამისობაა. თუ ჩეკაპის პაკეტში ამ ტესტებს დაინახავთ, მათი დანიშვნის მიზეზი იკითხეთ.
ჯანმრთელ ადამიანში სკრინინგის მიზნით არ გამოიყენება. იმატებს ბევრ არაონკოლოგიურ მდგომარეობაში (ანთება, მოწევა, კეთილთვისებიანი კისტა, ღვიძლის დაავადება), ადრეული კიბოსას კი ხშირად ნორმალური რჩება — ანუ წარმოშობს როგორც უსარგებლო შიშს, ისე ცრუ სიმშვიდეს. მათი ადგილი უკვე დიაგნოსტირებული კიბოს მქონე პაციენტის მეთვალყურეობაშია.
სიკვდილიანობის შემცირების მტკიცებულება არ არსებობს. თუმცა მრავალი შემთხვევითი აღმოჩენა ვლინდება; თითოეული დამატებით კვლევებს, ბიოფსიებსა და შფოთვას წარმოშობს. CT-სა და PET-ს დამატებით რადიაციული დატვირთვაც ახლავს.
ჩივილებისა და გასინჯვის პათოლოგიური ნიშნების არმქონე ადამიანში ფარისებრი ჯირკვლის ულტრაბგერითი სკრინინგი გაიდლაინებით რეკომენდებული არ არის. მიზეზი ნათელია: გვხვდება მრავალი მცირე კვანძი, რომელიც არასოდეს გამოიწვევს პრობლემას, თუმცა ბიოფსია–ოპერაციის ჯაჭვში ხვდება. ეს ჭარბი დიაგნოსტიკის სახელმძღვანელო მაგალითია. (გამონაკლისი: თავისა და კისრის არეში რადიოთერაპიის ისტორია.)
რეკომენდებული არ არის. დიდმა რანდომიზებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ეს სკრინინგი საკვერცხის კიბოთი სიკვდილიანობას არ ამცირებს, სამაგიეროდ არასაჭირო ოპერაციებს იწვევს. მიდგომა განსხვავებულია მხოლოდ მაღალი რისკის მუტაციების, მაგალითად BRCA-ის, მატარებლებში — აქაც მეთოდია არა სკრინინგი, არამედ რისკშემამცირებელი ოპერაციის განხილვა.
თუ არ არის ისეთი ჩივილი, როგორიცაა გულმკერდის ტკივილი, ქოშინი, ან მაღალი რისკი, ამ ტესტების სკრინინგული სარგებელი ნაჩვენები არ არის და ცრუ დადებითმა პასუხებმა შეიძლება უსარგებლო ანგიოგრაფიამდე მიმავალი ჯაჭვი დაიწყოს. (ეს არ ეხება შემთხვევას, როდესაც ექიმი მათ სპეციალური მიზეზით ნიშნავს.)
უშუალოდ მომხმარებელზე გაყიდული ტესტები კლინიკური გადაწყვეტილებებისთვის ვალიდირებული არ არის; შეიძლება გამოტოვონ მნიშვნელოვანი მუტაციები და წარმოშვან არაინტერპრეტირებადი შედეგები. ალცჰაიმერისთვის ჯანმრთელ ადამიანში APOE-ის ტესტი რეკომენდებული არ არის — არ არსებობს ქმედება, რომლითაც შედეგს შეცვლით, და ტესტი უკონტროლო შფოთვას ქმნის. მემკვიდრეობითი რისკი გენეტიკური კონსულტაციის თანხლებით ფასდება.
ყოველწლიურად ყველა ტესტის გამეორება აუცილებელი არ არის. D ვიტამინის, ფარისებრი ჯირკვლის ან B12-ის ნორმალური ტესტი ადამიანთა უმეტესობაში ყოველ წელს არ მეორდება. ექიმთან იმის დაზუსტება, რომელი ტესტი რა ინტერვალით უნდა გამეორდეს, ამცირებს როგორც უსარგებლო ხარჯს, ისე არასაჭირო შფოთვას.
დამგეგმავი პირად შედეგს იძლევა; ქვემოთ მოცემული ცხრილი კი საშუალო რისკის მქონე ადამიანისთვის ზოგად ჩარჩოს აჩვენებს. ოჯახური ისტორიის ან პირადი რისკის არსებობისას ყველა ეს ასაკობრივი ზღვარი უფრო ადრე გადმოდის.
| ასაკი | ყველასთვის | დამატებით ქალებისთვის | დამატებით კაცებისთვის |
|---|---|---|---|
| 18–29 | არტერიული წნევა · სიმაღლე–წონა–წელის გარშემოწერილობა · ლიპიდური პროფილი (20 წლიდან) · ფსიქიკური ჯანმრთელობის სკრინინგი · B და C ჰეპატიტი სიცოცხლეში ერთხელ · კბილები (ყოველ 6–12 თვეში) · თვალები (20-იან წლებში ერთხელ) · კანის თვითშემოწმება | 25 წლიდან საშვილოსნოს ყელის სკრინინგი · ორსულობის დაგეგმვის კონსულტაცია · HPV-ის ვაქცინა (განიხილება 45 წლამდე) | სათესლეების თვითშემოწმება · HPV-ის ვაქცინა |
| 30–39 | არტერიული წნევა ყოველწლიურად · ლიპიდები ყოველ 4–6 წელიწადში · 35 წლიდან გლუკოზა/HbA1c · თვალები (30-იან წლებში ორჯერ) · ოჯახის სამედიცინო ისტორიის განახლება | 30–65 წლის ასაკში საშვილოსნოს ყელი: HPV DNA ყოველ 5 წელიწადში · მაღალი რისკისას სარძევე ჯირკვლის სკრინინგის დაგეგმვა | — |
| 40–49 | 40 წლის ასაკში თვალის გამოკვლევა · არტერიული წნევა ყოველწლიურად · ლიპიდები და გლუკოზა · კანის გასინჯვა · 45 წლიდან კოლორექტალური სკრინინგი · მოწევისას ფილტვის სკრინინგის კრიტერიუმებთან შესაბამისობის შემოწმება | სარძევე ჯირკვლის კიბოს სკრინინგის დაწყების პერიოდი (მამოგრაფია) · ფარისებრი ჯირკვლის, ძვლებისა და მენოპაუზის საკითხებზე კონსულტაცია | პროსტატის სკრინინგზე ერთობლივი გადაწყვეტილების კონსულტაციისთვის მზადება (45–50) |
| 50–64 | კოლორექტალური სკრინინგი გრძელდება · 50 წლიდან ზოსტერის ვაქცინა · მოწევის ისტორიისას ყოველწლიური დაბალდოზიანი CT · არტერიული წნევა, ლიპიდები, HbA1c · სმენის შეფასება | მამოგრაფია გრძელდება · მენოპაუზის შემდეგ ძვლების ჯანმრთელობა და რისკფაქტორების მიხედვით ძვლის სიმკვრივის გაზომვა | პროსტატა: ერთობლივი გადაწყვეტილებით PSA · მუცლის აორტის ანევრიზმის სკრინინგი (65–75, მოწევის ისტორიის შემთხვევაში) |
| 65+ | თვალები ყოველ 1–2 წელიწადში · პნევმოკოკისა და გრიპის ვაქცინები · დაცემის რისკისა და სიარულის შეფასება · კოგნიტიური ჩივილისას შეფასება · 75 წლიდან RSV-ის ვაქცინა | 65 წლის ასაკში ძვლის დენსიტომეტრია · წინა საკმარისი სკრინინგული ისტორიისას საშვილოსნოს ყელის სკრინინგი 65 წლის ასაკში სრულდება | 70 წლიდან ძვლის სიმკვრივის გაზომვა · პროსტატის სკრინინგის გაგრძელება-შეწყვეტის ხელახალი შეფასება |
| 75+ | მიმართულება იცვლება: მთავარი კითხვა ის კი აღარ არის, „რომელი ტესტი?“, არამედ — „რას მომიტანს ეს ტესტი?“ ამ ასაკში სკრინინგის გადაწყვეტილება სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობის, თანმხლები დაავადებებისა და ადამიანის არჩევანის მიხედვით მიიღება. 85 წლის ზემოთ კიბოს სკრინინგების უმეტესობა სრულდება — რადგან სარგებლის გამოვლენისთვის საჭირო 10-წლიანი პერიოდი ხშირად აღარ არის მოსალოდნელი. | ||
- ცრუ დადებითი პასუხი. ჯანმრთელ ადამიანში პათოლოგიური შედეგი; შემდეგ ბიოფსიები, განმეორებითი გამოსახულებითი კვლევები და კვირების განმავლობაში შფოთვა. რაც უფრო ფართოდ გამოიყენება სკრინინგი და რაც უფრო მგრძნობიარეა ის, მით მეტია ეს ტვირთი.
- ჭარბი დიაგნოსტიკა (overdiagnosis). ყველაზე ნაკლებად გაგებული ზიანი. რეალურად არსებული, თუმცა ამ ადამიანის სიცოცხლის განმავლობაში არასოდეს პრობლემის გამომწვევი კიბოს აღმოჩენა. ადამიანი მკურნალობს, ოპერაციას იკეთებს, ამბობს „გადავრჩი“ — სინამდვილეში კი მკურნალობენ იმას, რასაც მკურნალობა არ სჭირდებოდა. ეს პრობლემა განსაკუთრებით გამოხატულია ფარისებრი ჯირკვლისა და პროსტატის კიბოსას.
- ინციდენტური (შემთხვევითი) აღმოჩენების ჯაჭვი. ფართო გამოსახულებით კვლევებზე აღმოჩენილი ლაქები, კვანძები, კისტები: უმეტესად უვნებელია, თუმცა არცერთი შეიძლება უბრალოდ „არარსებულად“ ჩაითვალოს. თითოეული ახალ კვლევას, ახალ შემოწმებასა და ახალ ვიზიტს იწვევს.
ამიტომ გაიდლაინები არ ამბობს „ყველა ტესტი ყველასთვის“. სკრინინგის რეკომენდაციისთვის მისი სარგებელი ამ სამ ზიანს უნდა აღემატებოდეს — ეს კი მხოლოდ შესაბამის ასაკობრივ დიაპაზონსა და შესაბამის რისკჯგუფში ხდება. დამგეგმავის მიერ ზოგიერთი ტესტის არრეკომენდირება ნაკლი კი არა, გაიდლაინთან შესაბამისობაა.
საერთაშორისო გაიდლაინების (NCCN, ACS, USPSTF) შესაბამისად, CEA, CA 19-9, CA 125, AFP, CA 15-3 -ის მსგავსი სიმსივნური მარკერები ჯანმრთელ ადამიანებში სკრინინგის მიზნით არ გამოიყენება. ეს ტესტები ჩეკაპის პაკეტებში სტანდარტულად არ შედის.
რატომ? რადგან ეს მარკერები ბევრ არაონკოლოგიურ მდგომარეობაშიც იმატებს (ანთება, მოწევა, კეთილთვისებიანი კისტა, ღვიძლის დაავადება), ადრეული კიბოსას კი ხშირად ნორმალური რჩება. ანუ წარმოშობს როგორც უსარგებლო შიშს, ისე ცრუ სიმშვიდეს. მათი ადგილი კიბოს დიაგნოზის მქონე პაციენტის მეთვალყურეობაშია — და არა დიაგნოზამდე. იმავე ლოგიკით სკრინინგის მიზნით მთელი სხეულის MR, მთელი სხეულის CT და PET-CT ჯანმრთელ ადამიანებში ასევე რეკომენდებული არ არის.
დამგეგმავის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი ოჯახური ისტორიაა — და სწორედ ამ ნაწილს ავსებენ ყველაზე ხშირად არასრულად. შემდეგი სამი მონაცემის გარეშე ოჯახური ისტორია გამოსადეგი არ არის:
- 1 · კონკრეტულად რომელი ორგანო? „კიბოთი გარდაიცვალა“ საკმარისი ინფორმაცია არ არის. „ღვიძლში კიბო ჰქონდა“ და „ღვიძლში გავრცელებული ნაწლავის კიბო ჰქონდა“ სრულიად განსხვავებულ რამეს ნიშნავს. თუ შესაძლებელია, გაიგეთ, პირველად რომელ ორგანოში გაჩნდა.
- 2 · რა ასაკში დაისვა დიაგნოზი? ეს სკრინინგის გეგმის შემცვლელი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცალკეული ინფორმაციაა. 45 წლის ასაკში სარძევე ჯირკვლის კიბო და 78 წლის ასაკში იგივე კიბო თქვენთვის სრულიად განსხვავებულ მნიშვნელობას ატარებს.
- 3 · დედის თუ მამის მხრიდან? მემკვიდრეობითი სინდრომები ერთი საგვარეულო ხაზით გადაეცემა. ოჯახის ერთ მხარეს თავმოყრილი კიბოს შემთხვევები ბევრად უფრო საყურადღებოა, ვიდრე ორივე მხარეს განაწილებული შემთხვევები. და მნიშვნელოვანი შეცდომა: სარძევე ჯირკვლისა და საკვერცხის კიბოსადმი მიდრეკილება მამის მხრიდანაც გადაეცემა — აუცილებლად უნდა იკითხოთ მამიდისა და მამის მხრიდან ბებიის შესახებაც.
ვინ არის პირველი და ვინ მეორე ხარისხის ნათესავი? პირველი ხარისხი: დედა, მამა, და-ძმა, შვილი. მეორე ხარისხი: ბებია, ბაბუა, მამიდა, დეიდა, ბიძა მამის ან დედის მხრიდან, დისშვილი, ძმისშვილი, ერთი საერთო მშობლის მქონე და-ძმა და არა გერი და-ძმა. ბიძაშვილები მესამე ხარისხის ნათესავები არიან და მხოლოდ ეს, როგორც წესი, სკრინინგის გეგმას არ ცვლის — თუმცა ოჯახის ერთ მხარეს რამდენიმე ბიძაშვილში ერთი და იმავე კიბოს არსებობა საყურადღებოა.
შვილად აყვანა, ნათესავებთან კავშირის დაკარგვა ან მცირერიცხოვანი ოჯახი — ეს ხშირი შემთხვევებია და „ოჯახური ისტორია არ მაქვს“ და „ოჯახური ისტორია არ ვიცი“ ერთი და იგივე არ არის. მეორე შემთხვევაში სკრინინგის გეგმა გაურკვევლობის გათვალისწინებით უნდა შედგეს: ამ დროს გაიდლაინები საშუალო რისკის პროტოკოლის გამოყენებას, თუმცა საყურადღებო სიმპტომებისას უფრო სწრაფ რეაგირებას გვირჩევს. დამგეგმავში ამ განსხვავების მონიშვნა შეგიძლიათ.
გენეტიკური ტესტი მხოლოდ „დაინტერესებულებს“ კი არა, წინასწარ კონსულტირებულ და შედეგის მნიშვნელობის მცოდნე პირებს უტარდებათ. თუ ქვემოთ ჩამოთვლილი მდგომარეობებიდან ერთიც არსებობს, სკრინინგის გეგმის განხილვამდე გენეტიკურ კონსულტაციაზე უნდა ჩაეწეროთ:
- ოჯახში 50 წლამდე ასაკში დიაგნოსტირებული სარძევე ჯირკვლის, კოლორექტალური ან საშვილოსნოს (ენდომეტრიუმის) კიბო
- საკვერცხის ან ფალოპის მილის კიბო — ნებისმიერ ასაკში
- კაცის სარძევე ჯირკვლის კიბო — ერთი შემთხვევაც საკმარისია
- პანკრეასის კიბო ან მეტასტაზური/აგრესიული პროსტატის კიბო
- ერთსა და იმავე ადამიანში ერთზე მეტი დამოუკიდებელი კიბო ან ორივე სარძევე ჯირკვალში ცალ-ცალკე კიბო
- ერთ საგვარეულო ხაზში (ოჯახის ერთ მხარეს) სამი ან მეტი ერთმანეთთან დაკავშირებული კიბო (სარძევე ჯირკვალი–საკვერცხე–პანკრეასი–პროსტატა ან კოლორექტალური–ენდომეტრიუმი–კუჭი–საშარდე გზები)
- კოლონოსკოპიაზე 10-ზე მეტი პოლიპი ან ძალიან ახალგაზრდა ასაკში პოლიპოზი
- ოჯახში ცნობილი მუტაცია (BRCA1/2, ლინჩის სინდრომი, FAP, TP53, PALB2, CHEK2 და სხვ.)
- ბავშვობაში სარკომის, თირკმელზედა ჯირკვლის ან ტვინის სიმსივნის ისტორია
- აშკენაზი ებრაული წარმომავლობა (BRCA მუტაციები ამ პოპულაციაში მნიშვნელოვნად ხშირია)
მნიშვნელოვანი გაფრთხილება: ინტერნეტით შეძენილი „გენეტიკური მიდრეკილების პანელის“ ტესტები ამ მიზნისთვის შესაფერისი არ არის. ისინი კლინიკური გადაწყვეტილებებისთვის ვალიდირებული არ არის, შეიძლება გამოტოვონ მნიშვნელოვანი მუტაციები და არაინტერპრეტირებადი შედეგებით უსარგებლო შფოთვა წარმოშვან. მემკვიდრეობითი კიბოს რისკი სამედიცინო გენეტიკის ან ონკოლოგიის სპეციალისტის მიერ შერჩეული ტესტით ფასდება.
ჯანდაცვის სამინისტროს კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკის, სკრინინგისა და განათლების ცენტრების (KETEM) მეშვეობით განხორციელებული ეროვნული სკრინინგის პროგრამა კიბოს სამ ტიპს მოიცავს და უფასოა:
· სარძევე ჯირკვლის კიბო: 40–69 წლის ქალებში ყოველ ორ წელიწადში მამოგრაფია.
· საშვილოსნოს ყელის კიბო: 30–65 წლის ქალებში ყოველ ხუთ წელიწადში HPV DNA ტესტი.
· კოლორექტალური კიბო: 50–70 წლის ქალებსა და კაცებში ყოველ ორ წელიწადში განავალში ფარული სისხლის ტესტი და ყოველ 10 წელიწადში კოლონოსკოპია.
რატომ შეიძლება განსხვავდებოდეს ეს პროგრამა დამგეგმავის შედეგისგან? ეროვნული პროგრამები პოპულაციის დონეზე იგეგმება: გათვალისწინებულია რესურსები, მოცვა და განხორციელებადობა. დამგეგმავი კი ინდივიდუალურ გაიდლაინებს (ACS, USPSTF, NCCN) იყენებს და თქვენს ოჯახურ ისტორიას ითვალისწინებს. ამიტომ, მაგალითად, კოლორექტალური სკრინინგისთვის ეროვნულ პროგრამაში შეიძლება 50 წელი იყოს მითითებული, საერთაშორისო გაიდლაინებში — 45 წელი, ხოლო ოჯახური ისტორიის მქონე პირისთვის — 40 წელი ან უფრო ადრე. ეს ორი ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება — ერთი საზოგადოების, მეორე კი თქვენი გეგმაა. უფასო წვდომისთვის KETEM, პირად საჭიროებებზე მორგებისთვის — თქვენი ექიმი.
- „ჩემი ოჯახური ისტორიის მიხედვით, რა ასაკში უნდა დაიწყოს სკრინინგი?“ — ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი კითხვაა, რადგან პასუხი ხშირად არის: „გაიდლაინში მითითებულ ასაკზე ადრე“.
- „რა სარგებელი და რა ზიანი შეიძლება მომიტანოს ამ ტესტმა?“ — კარგი ექიმი ორივეს ერთად აგიხსნით. ტესტი, რომელზეც მხოლოდ სარგებელს გიყვებიან, არასრულად არის ახსნილი.
- „თუ შედეგი პათოლოგიურია, რა იქნება შემდეგი ნაბიჯი?“ — ამის წინასწარ ცოდნა შფოთვას ნახევრამდე ამცირებს.
- „რა მოხდება, თუ ამ ტესტს არ ჩავიტარებთ?“ — არსებობს ტესტები, რომლებზეც პასუხი შეიძლება იყოს „არაფერი“, და ამის კითხვა თქვენი უფლებაა.
- „საჭიროა ჩემი გენეტიკურ კონსულტაციაზე მიმართვა?“ — თუ ოჯახური ისტორია გაქვთ, აუცილებლად იკითხეთ; ასეთი მიმართვა ხშირად გამორჩება ხოლმე.
- „როდის იქნება შემდეგი შემოწმება და რას მოიცავს?“ — კალენდარი წერილობით მოითხოვეთ. დაუწერელი გეგმა არ სრულდება.
სკრინინგი ონკოლოგიის ერთ-ერთი ყველაზე მტკიცედ დასაბუთებული სარგებლის მქონე, თუმცა ყველაზე ხშირად არასწორად გამოყენებული სფეროა. პრობლემა ჩვეულებრივ „სკრინინგის არჩატარება“ კი არ არის, არამედ არასწორი ადამიანისთვის არასწორი ტესტის ჩატარება: მაგალითად, როდესაც საშუალო რისკის 35 წლის ადამიანს სიმსივნურ მარკერებს უმოწმებენ, ხოლო ადამიანი, რომლის ოჯახში სარძევე ჯირკვლის კიბო 42 წლის ასაკში გამოვლინდა, 40 წლის შესრულებას ელოდება. პირად საჭიროებებზე მორგების საფუძველია ასაკი, სქესი და ოჯახური ისტორია — ეს სამი მონაცემი უფასოა და არანაირ ტექნოლოგიას არ მოითხოვს.
რანდომიზებული მონაცემებით სიკვდილიანობის შემამცირებელი სკრინინგები შეზღუდული და ცნობილია: სარძევე ჯირკვალი (მამოგრაფია), საშვილოსნოს ყელი (HPV/ციტოლოგია), კოლორექტალური (კოლონოსკოპია/FIT), ფილტვი (მაღალი რისკისას დაბალდოზიანი CT) და საშვილოსნოს ყელის კიბოს პირველადი პრევენცია HPV-ის ვაქცინით. კოლორექტალური და საშვილოსნოს ყელის სკრინინგები ასევე, კიბოს განვითარებამდე წინამორბედი დაზიანების მოცილებით, ინციდენტობასაც ამცირებს — სკრინინგში ყველაზე ძლიერი მტკიცებულება აქ არის. ოჯახური ისტორია ამ სკრინინგების დაწყების ასაკისა და სიხშირის შემცვლელი ყველაზე მყარად დამკვიდრებული ფაქტორია.
ეს ინსტრუმენტი რისკის გამოთვლის მოდელი არ არის; იგი წესებზე დაფუძნებული შესაბამისობის დამგეგმავია. არ ითვლის ვალიდირებულ რისკის ქულებს, როგორიცაა Gail, Tyrer-Cuzick, FRAX ან SCORE2, და მათ არ ცვლის. ოჯახური ისტორია ადამიანის მიერ მოწოდებულ ინფორმაციას ეფუძნება და ეს ინფორმაცია ხშირად არასრულია. გაიდლაინებს შორის რეალური განსხვავებები არსებობს (მაგალითად, კოლორექტალური სკრინინგის დაწყების ასაკი, პროსტატის სკრინინგის როლი, 40–49 წლის ასაკში მამოგრაფიის სიხშირე); ინსტრუმენტი ამ განსხვავებებს არ აქრობს — აჩვენებს. თურქეთში წვდომა, ანაზღაურება და ცენტრების შესაძლებლობები გეგმაზე დამატებით მოქმედებს.
ჩეკაპის კონსულტაციის ყველაზე ღირებული 10 წუთი სისხლის აღებისას კი არა, ოჯახის სამედიცინო ისტორიის შედგენისას გადის. პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად გამოტოვებული სამი საკითხია: (1) ნათესავების დიაგნოზის დასმის ასაკის არგარკვევა; (2) სარძევე ჯირკვლისა და საკვერცხის კიბოსადმი მიდრეკილებისას მამის მხარის არგარკვევა; (3) გენეტიკური კონსულტაციის კრიტერიუმის დაკმაყოფილებისას მიმართვის არგაცემა. ამის საპირისპიროდ, ყველაზე ხშირად შესრულებული არასაჭირო ქმედებაა სიმსივნური მარკერის დანიშვნა. ამ ოთხი პუნქტის გამოსწორებას ყველაზე ძვირად ღირებულ სკრინინგის პაკეტზე მეტი სარგებელი მოაქვს.
მრავალი გენის მომცველი პოლიგენური რისკის ქულები გახდება თუ არა სკრინინგის დაწყების ასაკის განსასაზღვრად გამოსადეგი? შევა თუ არა სისხლზე დაფუძნებული მრავალი კიბოს ადრეული გამოვლენის ტესტები (MCED) ნამდვილად სკრინინგის პრაქტიკაში — და თუ შევა, შეამცირებს თუ გაზრდის ჭარბ დიაგნოსტიკას? შეუძლია თუ არა ხელოვნური ინტელექტით მხარდაჭერილ მამოგრაფიის ინტერპრეტაციას ცრუ დადებითი პასუხების შემცირება? და ყველაზე პრაქტიკული კითხვა: როგორ გაიზრდება თურქეთში ეროვნულ სკრინინგის პროგრამებში მონაწილეობა — რადგან არსებული სამი პროგრამის სრულად შესრულება, ახალი ტექნოლოგიის გარეშეც, დღეს შესაძლო გადასარჩენ სიცოცხლეთა უდიდეს რაოდენობას გადაარჩენს.
თავს ძალიან კარგად ვგრძნობ. მაინც უნდა ჩავიტარო სკრინინგი?
დიახ — და საკითხის არსიც სწორედ ესაა. სკრინინგი მაშინ ტარდება, როდესაც თავს კარგად გრძნობთ. ჩივილის გაჩენისას ჩატარებულ კვლევას სკრინინგი კი არა, დიაგნოსტიკა ეწოდება და იგი ჩვეულებრივ უფრო შორს წასულ ეტაპზე მიანიშნებს.
მაღალი არტერიული წნევა, მაღალი ქოლესტერინი, თირკმლის ადრეული დაზიანება, საშვილოსნოს ყელის უჯრედების წინამორბედი ცვლილებები და ნაწლავის პოლიპები — არცერთი მათგანი არ იძლევა სიმპტომებს. ნაწლავის პოლიპის მაგალითი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა: სკრინინგი არა მხოლოდ კიბოს ადრეულ აღმოჩენას ემსახურება, არამედ პოლიპის მოცილებით კიბოს განვითარებას საერთოდ უშლის ხელს. მედიცინაში ამაზე უკეთესი სარგებელი იშვიათია.
„რაიმე რომ აღმოჩნდეს“ — ამ შიშით ვდებ. ნორმალურია ეს?
ეს ძალიან გავრცელებული და ადამიანური განცდაა. ლიტერატურაში „სკრინინგის შფოთვის“ (scanxiety) ცნებაც კი არსებობს. ამას სისუსტედ ნუ მიიჩნევთ.
თუმცა სცადეთ ასე შეხედოთ: თუ სხეულში პრობლემა არსებობს, ექიმთან არმისვლისას იგი არ ქრება — უბრალოდ უფრო გვიან და ნაკლები შესაძლებლობებით ვლინდება. სკრინინგი ცუდ ამბავს არ ქმნის; არსებულ მდგომარეობას ჩარევისთვის გამოსადეგ ეტაპზე აჩვენებს. გადადება შიშს არ აქრობს; მხოლოდ შიშში გატარებულ დროს ახანგრძლივებს. სტატისტიკურად კი ყველაზე მოსალოდნელია, რომ შედეგები ნორმალური იქნება.
ოჯახში კიბოა, თუმცა ნათესავი უკვე ძალიან ხანდაზმული იყო. ესეც რისკად ითვლება?
როგორც წესი, არა — და ეს კარგი ამბავია. კიბო უმეტესწილად დაბერებასთან დაკავშირებული დაავადებაა; 80 წლის ნათესავში პროსტატის ან ნაწლავის კიბო ხშირად არა მემკვიდრეობით მიდრეკილებაზე, არამედ გასულ დროზე მიანიშნებს.
მემკვიდრეობით მიდრეკილებაზე მიმანიშნებელი სურათი განსხვავებულია: დიაგნოზი ახალგაზრდა ასაკში (განსაკუთრებით 50 წლამდე), ერთ საგვარეულო ხაზში ერთზე მეტი შემთხვევა, ერთსა და იმავე ადამიანში ერთზე მეტი კიბო ან ერთმანეთთან დაკავშირებული კიბოების (მაგალითად, სარძევე ჯირკვალი–საკვერცხე–პანკრეასი–პროსტატა) თანხვედრა. სწორედ ამიტომ არის დამგეგმავში „დიაგნოზი ადრეულ ასაკში“ ცალკე პუნქტი: ერთი და იგივე კიბო დიაგნოზის ასაკის მიხედვით სრულიად განსხვავებულ მნიშვნელობას ატარებს.
ოჯახში ალცჰაიმერია. არსებობს ამისთვის სკრინინგული ტესტი?
არა — და ეს მკაფიოდ უნდა ითქვას. ჩივილების არმქონე ადამიანისთვის ალცჰაიმერზე არცერთი სკრინინგული ტესტი არ არის რეკომენდებული: არც ტვინის გამოსახულებითი კვლევა, არც სისხლის ბიომარკერები (მაგალითად, p-tau217) და არც APOE-ის გენეტიკური ტესტი. ისინი სიმპტომების შეფასებისას ან კვლევებში გამოიყენება; ჯანმრთელ ადამიანში კი მხოლოდ უკონტროლო შფოთვას წარმოშობს.
თუმცა ბევრის გაკეთება შესაძლებელია — და მთავარი ამბავიც ესაა. Lancet-ის დემენციის კომისიამ განაცხადა, რომ დემენციის შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი 14 შეცვლად რისკფაქტორთან არის დაკავშირებული: სმენის დაქვეითების აპარატით კორექცია, არტერიული წნევის კონტროლი, LDL ქოლესტერინის კონტროლი, დიაბეტი, მოწევა, სიმსუქნე, ფიზიკური უმოქმედობა, ჭარბი ალკოჰოლი, დეპრესია, სოციალური იზოლაცია, თავის ტრავმებისგან დაცვა, მხედველობის არაკორეგირებული დაქვეითება, ჰაერის დაბინძურება და განათლების დაბალი დონე. ანუ ოჯახში დემენციის ისტორიის მქონე ადამიანისთვის სწორი გზა სკრინინგული ტესტის ძიება კი არ არის, არამედ ამ სიის სერიოზულად მიღება. ამ სიაში სმენის აპარატი ყველაზე ხშირად გამორჩენილი პუნქტია.
ეს გეგმა უკვე შევადგინე. შეიძლება ახლა ექიმთან აღარ მივიდე?
არა — ამას ორი მიზეზი აქვს.
პირველი: ეს ინსტრუმენტი წესებს იყენებს, მაგრამ არ გსინჯავთ. სკრინინგის გეგმა ვერ ჩაანაცვლებს არტერიული წნევის გაზომვას, ფარისებრი ჯირკვლის ხელით გასინჯვას, კანის დათვალიერებას ან საუბრისას იმის შემჩნევას, რომ რაღაც რიგზე არ არის. კლინიკური შეფასება ინფორმაციის წყაროა, რომელსაც ვერცერთი ალგორითმი ვერ იმეორებს.
მეორე: სკრინინგული ტესტების უმეტესობას ექიმის დანიშნულება სჭირდება და შედეგის ინტერპრეტაცია კონტექსტზეა დამოკიდებული. PSA-ის ერთი და იგივე მაჩვენებელი ორ ადამიანში ორ განსხვავებულ გადაწყვეტილებას განაპირობებს. ეს გეგმა ექიმთან წაიღეთ — სწორედ ესაა მისი მიზანი: საუბარი ცარიელი ფურცლიდან კი არა, წინასწარ მომზადებული საკითხებით დაიწყოთ.
რედაქტორის შენიშვნა: ეს მასალა და ინტერაქტიული დამგეგმავი მხოლოდ ზოგადი ინფორმირებისთვისაა განკუთვნილი; ისინი არ წარმოადგენს სამედიცინო რჩევას, დიაგნოზს, სკრინინგის დანიშნულებას ან მკურნალობის რეკომენდაციას. ინსტრუმენტი არ არის დიაგნოსტიკური საშუალება, რისკის გამოთვლის მოდელი ან ვალიდირებული კლინიკური გადაწყვეტილების მხარდამჭერი სისტემა; იგი წესებზე დაფუძნებული შესაბამისობის დამგეგმავია და თქვენ მიერ შეყვანილ ინფორმაციას მხოლოდ გავრცელებული საერთაშორისო სკრინინგის გაიდლაინების (USPSTF, ACS, NCCN, ADA, AHA და შესაბამისი სპეციალიზებული ასოციაციების) ზოგად რეკომენდაციებს უსადაგებს. არ ითვლის ვალიდირებულ რისკის ქულებს, როგორიცაა Gail, Tyrer-Cuzick, FRAX, SCORE2 და მათ არ ცვლის. მიღებული გეგმა არ არის საბოლოო, სრული ან პირადად თქვენთვის განკუთვნილი სამედიცინო დანიშნულება; იგი ექიმთან საუბრისთვის საწყისი სიაა. ოჯახური ისტორიის ინფორმაცია თავად ადამიანის მიერ მოწოდებულ ცნობებს ეფუძნება; არასრული, მცდარი ან არასწორად გახსენებული ინფორმაცია მიღებულ გეგმაზე უშუალოდ მოქმედებს. სკრინინგის გაიდლაინებს შორის რეალური განსხვავებები არსებობს (მაგალითად, კოლორექტალური სკრინინგის დაწყების ასაკი, პროსტატის სკრინინგის როლი და 40–49 წლის ასაკში მამოგრაფიის სიხშირე) და ისინი დროთა განმავლობაში იცვლება; მიმდინარე რეკომენდაციებისთვის ექიმსა და ოფიციალურ წყაროებს მიმართეთ. თურქეთის ეროვნული სკრინინგის პროგრამის მოცვა, ანაზღაურების პირობები და წვდომის შესაძლებლობები საერთაშორისო გაიდლაინებისგან შეიძლება განსხვავდებოდეს და კანონმდებლობის შესაბამისად იცვლებოდეს. ეს ინსტრუმენტი არანაირ პირად მონაცემს არ იწერს, არ ინახავს და არ აგზავნის; ყველა პროცესი მომხმარებლის საკუთარ მოწყობილობაზე სრულდება და გვერდის დახურვისას მონაცემები იშლება. სიმპტომების მქონე არცერთი ადამიანი არ უნდა დაელოდოს სკრინინგის კალენდარს: ახალი ან გაუარესებული ჩივილის, ხელით შესაგრძნობი წარმონაქმნის, წონის აუხსნელი კლების, სისხლდენის, შეუხორცებელი ჭრილობის, ხმის ჩახლეჩის, ნაწლავის მოქმედების ხანგრძლივი ცვლილების ან მენოპაუზის შემდეგ საშოდან სისხლდენისას ექიმს დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ. ამ ინსტრუმენტზე დაყრდნობით არავინ უნდა უარყოს რეკომენდებული კვლევა, შეწყვიტოს მიღებული მედიკამენტი ან გადადოს დაგეგმილი სამედიცინო ჩარევა. ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ყველა გადაწყვეტილებისთვის მიმართეთ ექიმს, რომელიც თქვენს მდგომარეობას იცნობს.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.