ხმელთაშუა ზღვის დიეტა

რატომ არის ხმელთაშუაზღვის დიეტა საუკეთესო? გამოყენება, ისტორია და სამეცნიერო კვლევები

ხმელთაშუაზღვის სამზარეულო არომატითა და გემოთი მდიდარია და ბუნებასთან ჰარმონიაში მცხოვრები ადამიანების გემოვნებასა და სულს ასახავს. მისი ტრადიციული ელემენტებისგან შემდგარი დიეტა წლების განმავლობაში რეგიონის ხალხთა ცხოვრების წესით ჩამოყალიბდა და დღეს მრავალმხრივი, ჯანსაღი და უნივერსალური კვების მოდელია. ხმელთაშუაზღვის დიეტისთვის მომზადებულ ჩვენს გვერდზეთავდაპირველად განვიხილავთ დიეტას, მის ძირითად კომპონენტებსა და ისტორიას. შემდეგ ცალკე სტატიებად ჩამოვთვლით კვლევებს, რომლებიც აჩვენებს მის სარგებლობას ან დამცავ მოქმედებას სხვადასხვა დაავადებისას, განსაკუთრებით კიბოს, დიაბეტის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და დემენციის შემთხვევაში. ერთად გავეცნოთ ამ საინტერესო ისტორიას: დიეტა მსოფლიოს მნიშვნელოვან კვების რეიტინგებში პირველია და ხანგრძლივ სიცოცხლეში მისი დადებითი წვლილი დადასტურებულია.

სახელი „ხმელთაშუაზღვის დიეტა“ ხმელთაშუა ზღვის აუზიდან მოდის. ისტორიკოსები რეგიონს  საზოგადოების აკვანს უწოდებენ. ძველი მსოფლიოს მთელი ისტორია ამ გეოგრაფიულ საზღვრებში ვითარდებოდა. ევროპას, აზიასა და აფრიკის ნაწილებს მოიცავდა და სხვადასხვა კულტურის, ტრადიციის, ენისა და ცხოვრების წესის მქონე ხალხების შეხვედრის ადგილი იყო.

ამ მიწებზე მრავალი ცივილიზაცია ბატონობდა: შუმერები, ასურელები, ბაბილონელები და სპარსელები. მოგვიანებით კრეტელები, ფინიკიელები და მიწის გამნაყოფიერებელი რომაელები გამოჩნდნენ. კულტურათა დაპირისპირებამ და შერწყმამ თანდათან კვების ჩვევები შეცვალა. მაგალითად, ძველ რომში მოსახლეობის კვება ძირითადად პურის, ღვინისა და ცხიმიანი პროდუქტებისგან შედგებოდა. შუა საუკუნეებში ურთიერთქმედებამ ის შეცვალა. თანდათან ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოს შეუერთდა ყველი, ბოსტნეული, შემწვარი თევზი, ზღვის პროდუქტები და მცირე რაოდენობით წითელი ხორცი.

იმ პერიოდში კონტინენტებზე კვება განსხვავდებოდა, მაგრამ ხმელთაშუაზღვის საკვები კულტურა სხვაგანაც გავრცელდა და სხვადასხვა საზოგადოებამ მიიღო. ევროპაში კვება ნაწილობრივ განსხვავებული იყო: მარცვლეულს უმეტესად ლუდისთვის იყენებდნენ, ბოსტნეულს პატარა ბაღებში ზრდიდნენ და სამზარეულოში ჩვეულებრივ ღორის ქონს ხმარობდნენ. ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოს გაცნობამ ევროპელებზე გავლენა მოახდინა და მათ ეს საკვები კულტურა მიიღეს.

ის სხვა კონტინენტებზე გავრცელებას განაგრძობდა და ხმელთაშუა ზღვის სამხრეთი სანაპიროებიდან არაბულ სამყაროში გადავიდა. იქ სოფლის მეურნეობის მნიშვნელობამ რომის მიერ შექმნილი ხმელთაშუაზღვის კულტურის ცვლილებაში გადამწყვეტი წვლილი შეიტანა. გაიცნეს ახალი სანელებლები და ახალი რეცეპტებიც შექმნეს.

ამ სამზარეულოზე გავლენის მქონე კიდევ ერთი ისტორიული მოვლენა ევროპელთა მიერ ამერიკის აღმოჩენა იყო. გაიცნეს ახალი ბოსტნეული: კარტოფილი, სიმინდი და ლობიო. პომიდორი კი პირველ წითელ ბოსტნეულად იქცა, რომელიც ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოს სიმბოლო გახდა. ყველა ეს მოვლენა დღევანდელი დიეტის ღრმა ისტორიას აჩვენებს.

ხმელთაშუაზღვის დიეტის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია

ზეთისხილი პირველად 2.500 წლის წინ ზეთისხილის ზეთად გადაამუშავეს. ყურძნისგან ღვინის მიღება სავარაუდოდ 6.000 წლის წინ დაიწყო. მარცვლეულის, ხორბლისა და პარკოსნების, მაგალითად ოსპის, გაჩენა დაახლოებით 9.000-დან 10.000 წლამდე პერიოდს უკავშირდება. სანაპიროებზე თევზი უძველესი გაცვლისა და საარსებო წყარო იყო. ევროპაში რძისა და რძის პროდუქტების მოხმარება სულ მცირე 9.000 წლის წინ დაიწყო. ცნობილია, რომ თხას, მსხვილფეხა რქოსან პირუტყვს, ცხვარსა და აქლემს 10.000 წლის წინ იყენებდნენ. დღეს წითელი ხორცისა და რძის პროდუქტების მნიშვნელობა შეიძლება შეცვლილია, თუმცა ორივეს ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოში აქვს ფესვები.

ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოს დიეტად აღმოჩენა

სამზარეულოსა და კვების კულტურებმა თანდათან დიეტის ცნება შექმნა. ამერიკაში 1917 წელს საკვების შესანარჩუნებლად და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებლად პირველი კვებისა და დიეტოლოგიის აკადემია დაარსდა. მის განვითარებასთან ერთად სხვადასხვა დიეტის ჯანმრთელობაზე გავლენამ მრავალი მეცნიერის ინტერესი გამოიწვია და კვლევისკენ უბიძგა.

ხმელთაშუაზღვის დიეტის სარგებლობა ჯანმრთელობისთვის პირველად 1952 წელს ამერიკელმა მეცნიერმა, ფიზიოლოგმა Ancel Keys და მისმა მეუღლემ, ბიოქიმიკოსმა Margaret Keys-მა აღმოაჩინეს.

Angel Keys-მა აკადემიური კარიერა ბიოლოგად დაიწყო. ბერკლიში მაგისტრის ხარისხი 1928 წელს, დოქტორისა კი 1930 წელს მიიღო. კემბრიჯში 1936 წლის დოქტორატით ფიზიოლოგიაში დასპეციალდა. მინესოტის უნივერსიტეტის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლაში 1939 წელს მსოფლიოში ცნობილი ფიზიოლოგიური ჰიგიენის ლაბორატორია დააფუძნა და 33 წელი ხელმძღვანელობდა.

1950-იანი წლებიდან მაღალმთიან ფიზიოლოგიას, ანუ სიმაღლის გავლენას ადამიანის ორგანიზმზე, და ადამიანის კვებას იკვლევდა. ამ კვლევებში პირველად შეამჩნია კვებასა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს შორის შესაძლო კავშირი. ესპანეთსა და იტალიაში არტერიულ წნევაზე, სისხლის ქოლესტერინსა და დიეტაზე ნახევრად ექსპერიმენტული კვლევები დაიწყო.

ქეიზმა შენიშნა, რომ სამხრეთ იტალიის პატარა ქალაქების ღარიბი მოსახლეობა ნიუ-იორკის მდიდარ მოქალაქეებზე ჯანმრთელი იყო. ქეიზი ფიქრობდა, რომ ეს სიმდიდრით აუხსნელი განსხვავება საკვებს უკავშირდებოდა . მან კვების წესების ჯანმრთელობაზე გავლენის კვლევა დაიწყო; დღეს ამ წესებს „დიეტებს“ ვუწოდებთ. ყურადღება რეგიონის საკვებზე გაამახვილა და ცნობილი 7 ქვეყნის კვლევადაიწყო.

7 ქვეყნის კვლევის მიხედვით, ხმელთაშუაზღვის დიეტაზე მყოფი რეგიონის მოსახლეობის სისხლის ქოლესტერინი ამერიკელებზე გაცილებით დაბალი იყო. ამ დიეტაზე კორონარული გულის დაავადებები იშვიათად გვხვდებოდა. ქეიზი მიზეზად ბევრი ზეთისხილის ზეთის, ბოსტნეულისა და სრულმარცვლოვანი ნახშირწყლების, ასევე მცირე ხორცის მოხმარებას ვარაუდობდა.

ქეიზის წყვილმა ხმელთაშუაზღვის ნახევრად ექსპერიმენტული კვლევების ღირებული შედეგებისა და დიეტის გასაზიარებლად წიგნები დაწერა. „როგორ ვიკვებოთ კარგად“ და „როგორ ვიკვებოთ კარგად და ვიყოთ ჯანმრთელი ხმელთაშუაზღვის გზით“ დიეტასა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს შორის დადებით კავშირებსა და სარგებლობაზე იყო. წიგნები 1970-იან წლებში ბესტსელერებად იქცა და ქეიზის ფოტო Time-ის გარეკანზე დაიბეჭდა.

ქეიზის გავლენით ბევრმა მკვლევარმა კვების ჩვევებსა და ქრონიკულ დაავადებებს შორის კავშირის ანალიზი დაიწყო. დიეტის ჯანმრთელობის სარგებლობის გამოვლენასთან ერთად ცნობილ ინსტიტუციათა მუდმივი აღიარებაც გაიზარდა.

ხმელთაშუაზღვის დიეტის საკვები პირამიდის შექმნა

ზეთისხილის ზეთის საერთაშორისო საბჭომ 1990-იან წლებში ზეთი დიეტის ძირითად კომპონენტად წარმოადგინა. ჰარვარდის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სკოლამ ხმელთაშუაზღვის საკვები პირამიდა პირველად 1992 წელს შექმნა.

ხმელთაშუაზღვის დიეტის 2000 წელს განახლებული საკვები პირამიდა

ხმელთაშუაზღვის დიეტის UNESCO-ს მემკვიდრეობად აღიარება

ხმელთაშუაზღვის სამზარეულოს მხოლოდ პირამიდის საკვებით განსაზღვრა საკმარისი არ არის. არც ერთიანი დიეტის განსაზღვრაა სწორი. ქვეყნების და მოსახლეობის ენა, კულტურა, სამზარეულოს ტექნიკა და სტილი დიეტას რეგიონულად განსხვავებულს ხდის. ძველმა წარსულმა, ათასწლოვანმა მიგრაციამ და ვაჭრობამ ახალი ინგრედიენტები და სიახლეები მოიტანა. ამიტომ კვების ტრადიციები განსხვავდება კვიპროსში, მაროკოში, ლიბანში, საბერძნეთში, ესპანეთსა და თურქეთში. ამასთან, ხმელთაშუაზღვის არცერთი ქვეყანა დღევანდელ დიეტას წინაპართა დიეტის იდენტურად არ მიიჩნევს. ამიტომ ტრადიციების UNESCO-ში წარმდგენი მრავალეროვნული ჯგუფი მხოლოდ ყველაზე ფართო საერთო ჩარჩოზე შეთანხმდა.

გაეროს განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის ორგანიზაციამ (UNESCO) ხმელთაშუაზღვის დიეტა 2013 წელს კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

წლების განმავლობაში მრავალი პოპულარული დიეტა გაჩნდა და გაქრა. თუმცა ხმელთაშუაზღვის დიეტა მსოფლიოს საუკეთესო დიეტების სიაშიჩვეულებრივ პირველ 10-ში ხვდებოდა. ხმელთაშუაზღვის დიეტა და მისგან წარმოშობილი დიეტები, მაგალითად DASH დიეტა, US News & World Report-ის მეცნიერთა დიდი ჯგუფის მიერ შერჩეულ საუკეთესო დიეტებს შორის ბოლო 7 წელია პირველ ადგილზეა.

საბოლოოდ, ეს დიეტა მხოლოდ საკვების უზარმაზარი მრავალფეროვნება კი არა, ხალხებისა და რეგიონების შეხვედრის წერტილიცაა. მზარდი მიგრაციის გლობალიზებულ სამყაროში ტრადიციული სამზარეულოს შენარჩუნება შეიძლება იმაზე მნიშვნელოვანია, ვიდრე გვგონია. გლობალურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ დიეტის ძირითადი პრინციპები უმეტეს ტრადიციულ სამზარეულოში გვხვდება. მაგალითად, ხმელთაშუა ზღვიდან შორს მდებარე მექსიკის ლობიო, გოგრა და პომიდვრის სოუსი ამ დიეტაშიც გამოიყენება. ჩინური ტრადიციული სამზარეულოს ფერმენტირებული საკვები ყველა ჯანსაღი დიეტის ნაწილია. ამგვარად, მრავალი ნოყიერი და ჯანსაღი საკვები სხვადასხვა კულტურაშია.

ჭამისა და სმის სიამოვნების მიღმა, დღეს კვება ყოველი ადამიანის ჯანმრთელი და ხანგრძლივი სიცოცხლისთვის მნიშვნელოვანია. ცნობილია, რომ კვებითი თვალსაზრისით ჯანსაღი დიეტა და აქტიური ცხოვრება ყველასთვის სამაგალითო მოდელია.

მსგავსი მდგომარეობაა Blue Zones (ცისფერ ზონებში) . იქ მცხოვრები ადამიანები ყველაზე ხანგრძლივი სიცოცხლით არიან ცნობილი. მსოფლიოს ამ 5 რეგიონის დიეტები ჰგავს ერთმანეთს, მაგრამ იდენტური არ არის. განსხვავებული რეგიონების მიუხედავად, ისინი ცხოვრების ბევრ საერთო პრინციპს იზიარებენ, რომელთაგან კვება ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია.

ცისფერი ზონების მოსახლეობის მთავარი საერთო თვისებებია აქტიური და მოძრავი ცხოვრება, ძლიერი სოციალური კავშირები, ბოსტნეულზე ორიენტირებული კვება და თამბაქოს არმოწევა.

ხმელთაშუაზღვის დიეტა ტრადიციული კვებაა, რომელიც რეგიონის მოსახლეობის სიხარულით, საუბრითა და სოფლის მეურნეობის ინტერესით ჩამოყალიბდა. სამყაროში, სადაც კულტურულ მემკვიდრეობას სწრაფად ვკარგავთ, ზოგი საკვები უმიზეზოდ პოპულარულია, სხვები კი დამსახურებულ ყურადღებას ვერ იღებს და ჩვეულებრივად მიიჩნევა. ამიტომ, ტრადიციული კვების მიუხედავად, გონივრულია დიეტის უნიკალური თვისებებით სარგებლობა, რომელთა მეცნიერული ეფექტი არაერთხელ დადასტურდა.

წყაროები:

1. Roberta ALTOMARE et all, The Mediterranean Diet: A History of Health, Iran J Public Health, 2013

2. The Conservation, How the Mediterranean diet became No. 1 — and why that’s a problem, February, 2020

ქვემოთ შეგიძლიათ იხილოთ ხმელთაშუაზღვის დიეტის სამეცნიერო კვლევები ახლიდან ძველისკენ დალაგებული.