Aralıq dənizi pəhrizi

Aralıq dənizi pəhrizi niyə ən yaxşı pəhrizdir? Tətbiqi, tarixi və elmi tədqiqatlar

Aralıq dənizi mətbəxi təbiətlə ahəng içində yaşayan insanların zövqünü və ruhunu əks etdirən, ətir və dadla zəngin mətbəxdir. Onun ənənəvi elementlərindən yaranmış Aralıq dənizi pəhrizi illər ərzində bölgə xalqlarının həyat tərzi ilə formalaşaraq bu gün çoxşaxəli, sağlam və universal qidalanma modelinə çevrilib. Aralıq dənizi pəhrizi üçün hazırladığımız səhifədəəvvəlcə pəhrizin nə olduğunu, əsas komponentlərini və tarixini təqdim etdik. Sonra xüsusilə xərçəng, diabet, ürək-damar xəstəlikləri və demensiya daxil olmaqla müxtəlif xəstəliklərə qarşı fayda və ya qorunma təmin edə biləcəyini göstərən elmi tədqiqatları ayrı məqalələr kimi sıraladıq. Dünyanın əsas pəhriz sıralamalarında birinci olan və uzunömürlülüyə müsbət töhfəsi sübut edilmiş Aralıq dənizi pəhrizinin maraqlı tarixini birlikdə yaxından öyrənək.

“Aralıq dənizi pəhrizi” adı Aralıq dənizi hövzəsindən gəlir. Tarixçilər bu bölgəni  cəmiyyətin beşiyi adlandırırlar. Qədim dünyanın bütün tarixi bu coğrafi sərhədlər daxilində baş verib. Avropa, Asiya və Afrikanın müəyyən hissələrini əhatə edən bölgə fərqli mədəniyyətlərə, ənənələrə, dillərə və həyat tərzlərinə malik insanların görüş yeri olub.

Bu torpaqlarda şumerlər, assuriyalılar, babillilər və farslar kimi bir çox sivilizasiya hökm sürüb. Daha sonra kritlilər, finikiyalılar və bu torpaqları məhsuldar edən romalılar meydana çıxıb. Fərqli mədəniyyətlərin qarşıdurması və birləşməsi zamanla əhalinin qidalanma vərdişlərinə təsir edib. Məsələn, Qədim Romada ümumi qidalanma çörək, şərab və yağlı məhsullardan ibarət idi. Orta əsrlərdə qarşılıqlı təsirlər bu qidalanmanı dəyişdirib. Zamanla pendir, tərəvəz, qızardılmış balıq, dəniz məhsulları və az miqdarda qırmızı ət Aralıq dənizi mətbəxinə daxil olub.

O dövrdə qitələr arasında qidalanma fərqlənirdi. Lakin Aralıq dənizi yemək mədəniyyəti başqa qitələrə yayılıb və müxtəlif cəmiyyətlər tərəfindən mənimsənilib. Avropanın yemək vərdişləri qismən fərqli idi: taxıl əsasən pivə hazırlamaq üçün istifadə olunur, tərəvəz kiçik bağlarda yetişdirilir, mətbəxdə çox vaxt donuz yağı işlədilirdi. Aralıq dənizi mətbəxi ilə tanış olan avropalılar ondan təsirlənərək bu yemək mədəniyyətini mənimsəyiblər.

Aralıq dənizi yemək mədəniyyəti digər qitələrə yayılmağa davam edib və cənub sahillərindən ərəb dünyasına keçib. Burada kənd təsərrüfatına verilən əhəmiyyət Romanın qurduğu Aralıq dənizi mədəniyyətinin dəyişməsinə mühüm töhfə verib. Yeni ədviyyatlar tanınıb, hətta yeni reseptlər hazırlanıb.

Bu mətbəxə töhfə verən başqa tarixi hadisə Amerika qitəsinin avropalılar tərəfindən kəşfi olub. Bununla kartof, qarğıdalı və lobya kimi yeni tərəvəzlər tanınıb. Pomidor isə Aralıq dənizi mətbəxinin simvoluna çevrilən ilk qırmızı tərəvəz olub. Bu hadisələr bu gün danışdığımız pəhrizin nə qədər dərin tarixə malik olduğunu göstərir.

Aralıq dənizi pəhrizinin əsrlərə söykənən tarixi

Zeytunlar ilk dəfə 2.500 il əvvəl zeytun yağına çevrilib. Üzümdən şərab hazırlanması isə ehtimal ki, 6.000 il əvvələ gedib çıxır. Taxıl, buğda və mərci kimi paxlalıların 9.000 ilə 10.000 il əvvəl ortaya çıxdığı təxmin edilir. Balıq sahil bölgələrində ən qədim mübadilə və dolanışıq vasitələrindən biri olub. Avropada süd və süd məhsullarının istifadəsi ən azı 9.000 il əvvələ gedib çıxır. Keçi, iribuynuzlu mal-qara, qoyun və dəvə kimi heyvanlardan 10.000 il əvvəl istifadə edildiyi məlumdur. Qırmızı ət və süd məhsullarının əhəmiyyəti bu gün əvvəlkindən fərqli ola bilər, lakin hər ikisinin Aralıq dənizi mətbəxində kökləri var.

Aralıq dənizi mətbəxinin pəhriz kimi kəşfi

Mətbəx və qidalanma mədəniyyətləri zamanla pəhriz anlayışını yaradıb. Qidanı qorumaq və ictimai sağlamlığı yaxşılaşdırmaq üçün Amerikada 1917-ci ildə ilk Qidalanma və Dietologiya Akademiyası yaradılıb. Akademiyanın inkişafından sonra müxtəlif pəhrizlərin sağlamlığa təsiri alimlərin marağını cəlb edib və onları araşdırmağa sövq edib.

Aralıq dənizi pəhrizinin sağlamlıq faydaları ilk dəfə 1952-ci ildə amerikalı alim, fizioloq Ancel Keys və onun biokimyaçı həyat yoldaşı Margaret Keys tərəfindən kəşf edilib.

Angel Keys akademik karyerasına bioloq kimi başlayıb. Berkeleydə 1928-ci ildə magistr, 1930-cu ildə doktorluq dərəcəsi alıb. 1936-cı ildə Cambridgedə doktorluq edərək fiziologiya üzrə ixtisaslaşıb. 1939-cu ildə Minnesota Universitetinin İctimai Sağlamlıq Məktəbində dünyaca məşhur Fizioloji Gigiyena Laboratoriyasını yaradıb və 33 il rəhbərlik edib.

1950-ci illərdən yüksək dağ fiziologiyası, yəni hündürlüyün insan orqanizminə təsirləri, həmçinin insan qidalanması ilə maraqlanmağa başlayıb. Araşdırmaları zamanı qidalanma ilə ürək-damar xəstəlikləri arasında əlaqə ola biləcəyini ilk dəfə görüb. İspaniya və İtaliyada qan təzyiqi, qanda xolesterin və pəhriz barədə yarıeksperimental tədqiqatlara başlayıb.

Keys Cənubi İtaliyanın kiçik şəhərlərində yoxsul əhalinin Nyu-Yorkun varlı sakinlərindən daha sağlam olduğunu görüb. O, varlılıqla izah edilə bilməyən bu vəziyyətin qidaya bağlı olduğunu düşünüb. Bu gün “pəhriz” adlandırılan qidalanma tərzlərinin sağlamlığa təsirini araşdırmağa başlayıb. Bölgə əhalisinin qidalarını əsas götürərək məşhur 7 Ölkə Tədqiqatınıbaşladıb.

7 Ölkə Tədqiqatının nəticələrinə görə, Aralıq dənizi pəhrizi ilə qidalanan əhalinin qanda xolesterin səviyyəsi amerikalılardan çox aşağı idi. Bu pəhrizə əməl edənlərdə koronar ürək xəstəlikləri çox az rast gəlinirdi. Keys bunun çoxlu zeytun yağı, tərəvəz və tam taxıllı karbohidratlarla, az miqdarda ətlə bağlı ola biləcəyini düşünürdü.

Keys cütlüyü Aralıq dənizi bölgəsindəki yarıeksperimental tədqiqatların dəyərli nəticələrini və pəhrizi tanıtmaq üçün kitablar yazıb. “Necə yaxşı yeməli” və “Aralıq dənizi üsulu ilə necə yaxşı yeməli və sağlam qalmalı” kitablarında ürək-damar xəstəlikləri ilə pəhriz arasındakı müsbət əlaqə və faydalardan bəhs ediblər. Bu kitablar 1970-ci illərdə ən çox satılanlar siyahısına daxil olub, Keys-in şəkli Time jurnalının üz qabığında verilib.

Keys-in işlərindən təsirlənən bir çox alim qidalanma vərdişləri ilə xroniki xəstəliklər arasındakı əlaqəni təhlil etməyə başlayıb. Aralıq dənizi pəhrizinin faydaları üzə çıxdıqca tanınmış qurumların davamlı təqdirini qazanıb.

Aralıq dənizi pəhrizini əks etdirən qida piramidasının yaranması

1990-cı illərdə Beynəlxalq Zeytun Yağı Şurası zeytun yağını pəhrizin əsas komponenti kimi tanıdıb. Harvard İctimai Sağlamlıq Məktəbi ilk Aralıq dənizi Qida Piramidasını 1992-ci ildə hazırlayıb.

2000-ci ildə yenilənmiş Aralıq dənizi pəhrizinin qida piramidası

Aralıq dənizi pəhrizinin UNESCO irsi kimi tanınması

Aralıq dənizi mətbəxini yalnız piramidadakı qidalarla izah etmək kifayət deyil. Tək bir Aralıq dənizi pəhrizi müəyyənləşdirmək də düzgün deyil. Ölkələrin və əhalinin dili, mədəniyyəti, mətbəx texnikası və üslubu pəhrizi bölgələr üzrə fərqləndirir. Qədim keçmiş, minillik köç və ticarət yeni inqrediyentlər və yeniliklər gətirib. Kipr, Mərakeş, Livan, Yunanıstan, İspaniya və Türkiyədə qida ənənələrinin fərqlənməsi buna bağlıdır. Bununla belə, heç bir Aralıq dənizi ölkəsi pəhrizinin əcdadlarınınkı ilə eyni olduğunu qəbul etmir. Buna görə bu ənənələri UNESCO-ya təqdim edən çoxmillətli qrup yalnız ən geniş ümumi çərçivədə razılığa gəlib.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) 2013-cü ildə Aralıq dənizi pəhrizini bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irs siyahısına əlavə edib.

İllər ərzində bir çox məşhur pəhriz gəlib-gedib. Aralıq dənizi pəhrizi isə dünyanın ən yaxşı pəhrizləri siyahısındaçox vaxt ilk 10-da yer alıb. Aralıq dənizi pəhrizi və ondan yaranan pəhrizlər, məsələn, DASH pəhrizi, US News & World Report-un geniş alim heyətinin seçdiyi ən yaxşı pəhrizlər arasında son 7 il ərzində birinci olub.

Nəticə olaraq, Aralıq dənizi pəhrizi yalnız böyük qida zənginliyi deyil, insanlar və bölgələr arasında təmas nöqtəsidir. Köçlərin artdığı qloballaşmış dünyada ənənəvi mətbəxləri qorumaq düşünüldüyündən vacib ola bilər. Qlobal tədqiqatlar əsas prinsiplərin əksər ənənəvi mətbəxlərdə olduğunu göstərir. Məsələn, Aralıq dənizindən uzaq Meksikada lobya, balqabaq və pomidor sousu da bu pəhrizdə istifadə edilir. Ənənəvi Çin mətbəxindəki fermentləşdirilmiş qidalar bütün sağlam pəhrizlərin bir hissəsidir. Beləliklə, bir çox qidalı və sağlam ərzaq müxtəlif mədəniyyətlərdə mövcuddur.

Yemək-içməyin zövqündən əlavə, qidalanma hər kəsin sağlam və uzun ömür sürməsi üçün vacib olub. Qidalanma baxımından sağlam pəhriz və fəal həyat tərzinin hamının izləməli olduğu model olduğu məlumdur.

Oxşar vəziyyət Blue Zones (Mavi Bölgələr) adlandırılan bölgələrdə də görülür. Burada yaşayanlar ən uzunömürlü insanlar kimi tanınır. Dünyanın bu 5 bölgəsində qidalanma oxşardır, amma tam eyni deyil. Fərqli bölgələrə baxmayaraq, Blue Zones insanları çoxlu ortaq həyat prinsipi bölüşür; ən vaciblərindən biri qidalanmadır.

Blue Zones sakinlərinin əsas ortaq xüsusiyyətləri fəal və hərəkətli həyat, güclü sosial əlaqələr, tərəvəz üstünlüklü qidalanma və siqaret çəkməmələridir.

Aralıq dənizi pəhrizi bölgə əhalisinin sevincindən, söhbətindən və kənd təsərrüfatına marağından yaranan ənənəvi pəhrizdir. Mədəni irsi sürətlə itirdiyimiz dünyada bəzi qidalar gərəksiz populyar olur, başqaları isə layiq olduğu diqqəti görməyərək adiləşdirilir. Buna görə ənənəvi qidalanma tərzi olsa da, elmi təsiri dəfələrlə sübut edilmiş bu pəhrizin bənzərsiz xüsusiyyətlərindən faydalanmaq ağıllı addımdır.

MƏNBƏLƏR:

1. Roberta ALTOMARE et all, The Mediterranean Diet: A History of Health, Iran J Public Health, 2013

2. The Conservation, How the Mediterranean diet became No. 1 — and why that’s a problem, February, 2020

Aşağıda, Aralıq dənizi pəhrizi haqqında elmi tədqiqatları yenidən köhnəyə doğru sıralanmış şəkildə nəzərdən keçirə bilərsiniz.