Sidik Kisəsi Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi
Bu məqalədə
Sidik Kisəsi və Urotelial Xərçəng Nədir?
Sidik kisəsi xərçəngi sidik yolunu örtən ixtisaslaşmış hüceyrələrdən (urotelium) qaynaqlanan bir xərçəngdir. Eyni hüceyrə tipi yalnız sidik kisəsində deyil, böyrək ləyənində və ureterlərdə (yuxarı sidik sistemi) də yerləşdiyi üçün bu sahələrdə inkişaf edən xərçənglər "urotelial xərçəng" ümumi adı altında birlikdə müzakirə olunur. Son bir neçə il sidik kisəsi/urotelial xərçəng müalicəsində görünməmiş sürətlə yeni FDA təsdiqlərinin ard-arda gəldiyi bir dövr olub — anticisim-dərman konyuqatları, hədəfə yönəlmiş müalicələr və gen müalicəsi kimi yanaşmalar xüsusilə metastatik xəstəlikdə uzun müddətdir dəyişməyən müalicə standartlarını kökündən dəyişdirib. Bu bələdçidə xəstəliyin erkən mərhələdən (əzələ qatına invaziya etməyən) irəliləmiş mərhələyə (metastatik) qədər bütün mərhələlərini və ən aktual müalicə yanaşmalarını ətraflı müzakirə edirik.
Sidik kisəsi xərçəngində bəlkə də ən həlledici anlayış şişin sidik kisəsi divarının əzələ qatına (muscularis propria/detruzor əzələsi) invaziya edib-etməməsidir. Bu tək fərq xəstəliyin "əzələ qatına invaziya etməyən" (NMIBC) və ya "əzələ qatına invaziya edən" (MIBC) kimi təsnifatını müəyyən edir və müalicə yanaşmasını başdan sona fərqləndirir — buna görə bu bələdçidə mərhələləndirmə və müalicə bölmələri bu fərq ətrafında qurulub.
Sidik Kisəsi və Yuxarı Sidik Sistemi Anatomiyası
Sidik kisəsi divarı daxildən xaricə doğru bu qatlardan ibarətdir: urotelium (sidik yoluna xas çoxqatlı keçid epiteli), lamina propria (nazik birləşdirici toxuma qatı), muscularis propria (detruzor əzələsi — sidik kisəsinin sidiyi boşaltmasını təmin edən qalın əzələ qatı) və ən xaricdə perivezikal piy toxuması. Böyrək ləyəni və ureterlər də eyni urotelial örtüyə malikdir, lakin divarları sidik kisəsinə nisbətən xeyli nazikdir — buna görə yuxarı sidik sistemində nisbətən kiçik bir şiş belə ətraf toxumalara daha sürətlə irəliləyə bilər. Urotelial xərçənglərin böyük əksəriyyəti (təxminən %90-95-i) sidik kisəsində, qalanı böyrək ləyənində və ya ureterdə (yuxarı sidik sistemi urotelial xərçəngi, ÜÜÜK) inkişaf edir.
Nə Qədər Tez-tez Rast Gəlinir? (Aktual Statistika)
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) "Global cancer statistics 2024" hesabatına görə (Sung H və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 iyul 2026-cı ildə dərc edilib, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 məlumatlarına görə dünyada təxminən 635.264 yeni sidik kisəsi xərçəngi halı (bütün xərçənglər arasında rastgəlmə tezliyinə görə 8. yerdə) və 227.626 sidik kisəsi xərçəngi ilə əlaqəli ölüm (ölümdə 13. yerdə) bildirilib. Sidik kisəsi xərçəngi ən nəzərəçarpan cinsiyyət fərqi göstərən xərçəng növlərindən biridir: kişilərdə yaşa görə standartlaşdırılmış rastgəlmə tezliyi 100.000-də 9,3 olduğu halda, qadınlarda 100.000-də 2,3-dür — yəni kişilərdə qadınlara nisbətən təxminən 4 dəfə daha çox rast gəlinir. Halların böyük hissəsi Asiyada (~%40) və Avropada (~%33) cəmləşir.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin "Cancer Statistics, 2026" hesabatına görə (Siegel RL və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 yanvar 2026-cı ildə dərc olunub, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026-cı ildə ABŞ-da təxminən 84.530 yeni sidik kisəsi xərçəngi halı (64.730 kişi, 19.800 qadın — kişi/qadın nisbəti ~3,3/1) və 17.870 ölüm gözlənilir. Ömürboyu risk kişilərdə təxminən 125-də 1, qadınlarda 333-də 1-dir. Mərhələyə görə 5 illik nisbi sağqalma (SEER 2015-2021 diaqnoz kohortu): in situ xəstəlikdə %98, lokal xəstəlikdə %73, regional yayılmada %41, uzaq metastazda %9; bütün mərhələlər birlikdə %79-dur — bu geniş aralıq erkən diaqnozun sidik kisəsi xərçəngində niyə bu qədər həlledici olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.
GLOBOCAN 2024 Türkiyə ölkə profilinə görə Türkiyədə hər il təxminən 13.771 yeni sidik kisəsi xərçəngi halı bildirilir və bu say sidik kisəsi xərçəngini bütün xərçənglər arasında 6. yerə yerləşdirir; 5.539 ölümlə ölüm sıralamasında da 6. yerdədir. Halların böyük əksəriyyəti (11.963, yəni kişi xərçənglərinin %8,9-u) kişilərdə müşahidə olunur və bu da qlobal mənzərəyə uyğun nəzərəçarpan kişi üstünlüyünü əks etdirir.
Risk Faktorları
89 müşahidə tədqiqatının daxil edildiyi hərtərəfli bir meta-analizə görə (van Osch FHM və həmkarları, International Journal of Epidemiology, 2016), hazırda siqaret çəkənlərdə sidik kisəsi xərçəngi riski heç vaxt çəkməyənlərə nisbətən təxminən 3,14 dəfə (xülasə OR), siqareti tərgitmiş insanlarda isə təxminən 1,83 dəfə daha yüksəkdir. Avropada sidik kisəsi xərçəngi hallarının aid edilə bilən payı kişilərdə təxminən %43-50, qadınlarda %26-35 olaraq təxmin edilir — yəni siqaret bütün sidik kisəsi xərçəngi hallarının mühüm hissəsinə görə təkbaşına məsul tutula biləcək ən böyük qarşısı alına bilən səbəbdir.
- Siqaret və tütün istifadəsi (ən vacib risk faktoru)
- Peşə ilə əlaqəli məruzqalma: boya, rezin, dəri, tekstil sənayesində aromatik aminlər
- Xroniki Schistosoma haematobium infeksiyası (xüsusilə yastı hüceyrəli karsinoma ilə əlaqəli)
- Uzunmüddətli xroniki sidik kateteri istifadəsi
- Siklofosfamid müalicəsi anamnezi
- Çanaq nahiyəsinə radioterapiya anamnezi
- İçməli suda yüksək səviyyədə arsenə məruzqalma
- Lynch sindromu (xüsusilə yuxarı sidik sistemi urotelial xərçəngi ilə əlaqəli)
- Yaşın artması və kişi cinsi
Afrika və Yaxın Şərqin bəzi sahələrində endemik olan xroniki sidik şistosomiazı infeksiyası sidik kisəsi divarında xroniki iltihaba, yumurta toplanmasına və nitrozamin əmələ gəlməsinə səbəb olaraq, urotelial karsinomadan fərqli olaraq xüsusilə yastı hüceyrəli karsinoma inkişafı ilə əlaqələndirilib. Türkiyə bu baxımdan endemik sahə olmasa da, xroniki sidik yolu iltihabı və uzunmüddətli kateter istifadəsi də oxşar mexanizmlə (xroniki qıcıqlanma) yastı hüceyrəli karsinoma riskini artıra bilər.
Histoloji Tiplər
| Histoloji Tip | Təxmini Tezlik | Qeyd |
|---|---|---|
| Urotelial (keçid hüceyrəli) karsinoma | >%90 | Üstünlük təşkil edən histoloji tip |
| Yastı hüceyrəli karsinoma | ~%8 | Xroniki qıcıqlanma/şistosomiaz ilə əlaqəli |
| Adenokarsinoma | ~%2 | Uraxus qalıqları, sidik kisəsi ekstrofiyası ilə əlaqəli |
Urotelial karsinomanın mikropapilyar, plazmositoid, sarkomatoid, "yuvaşəkilli" və kiçik hüceyrəli kimi WHO tərəfindən müəyyən edilmiş xüsusi alt tipləri ("variant histologiya") ayrı bir xəstəlik deyil, urotelial karsinomanın daha aqressiv davranan alt sinifləridir. Bu variantlar görünüşdə əzələ qatına invaziya etməyən bir şişdə belə gizli əzələ invaziyası və ya limfovaskulyar yayılma riskinin daha yüksək olması səbəbindən mərhələnin müəyyən edilməsində yanılmaya (mərhələnin olduğundan aşağı qiymətləndirilməsinə) daha meyillidir; buna görə bu variantlar aşkar edildikdə, zahirən erkən mərhələ olsa belə, daha erkən/aqressiv müalicə (məsələn, birbaşa radikal sistektomiya) yanaşması qiymətləndirilə bilər.
Molekulyar Alt Tiplər və Biomarker Analizləri
Urotelial karsinoma molekulyar səviyyədə də ən azı iki geniş bioloji davranış qrupuna ayrılır: luminal alt tip (adətən daha yaxşı proqnozlu, FGFR3 dəyişiklikləri ilə daha çox əlaqəli) və bazal alt tip (adətən daha aqressiv gedişli, lakin sistemik kimyaterapiyaya cavab faizi nisbətən daha yüksək ola bilər). Bu təsnifat hələ rutin klinik praktikada standart analiz kimi tələb olunmasa da, müalicəyə cavabı proqnozlaşdırmaqda tədqiqat səviyyəsində getdikcə daha çox istifadə edilir.
FGFR2/3 gen dəyişiklikləri: metastatik urotelial xərçənglərin təxminən %15-20-də (yuxarı sidik sistemi şişlərində daha da yüksək faizlərdə) mövcuddur və erdafitinib müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir; analiz adətən toxumadan və ya qandan (ctDNA) aparılan molekulyar panel ilə qiymətləndirilir. PD-L1 ekspressiyası: bəzi immunoterapiya qərarlarında (xüsusilə kimyaterapiyaya uyğun olmayan xəstələrdə tək dərmanlı immunoterapiya seçimində) rol oynaya bilər, lakin EV+pembrolizumab kombinasiyasının təsdiqi PD-L1 vəziyyətindən asılı deyil. HER2 vəziyyəti: disitamab vedotin kimi HER2 hədəfli müalicələrin (hazırda yalnız Çində təsdiqlənib) hazırlanmasında istifadə olunan, hələ ABŞ/Avropada rutin müalicə qərarı tələb etməyən, lakin tədqiqat səviyyəsində əhəmiyyəti artan bir biomarkerdir.
Əlamətləri
- Ağrısız qanlı sidik (makroskopik hematuriya) — ən çox rast gəlinən və ən vacib əlamət
- Tez-tez sidiyə çıxma
- Ani və güclü sidiyə çıxma hissi (təcili sidiyə çıxma ehtiyacı)
- Sidiyə çıxarkən yanma/ağrı (dizuriya)
- Bel/böyür ağrısı (xüsusilə yuxarı sidik sistemi tutulmasında, ureter tıxanması ilə əlaqəli)
- İrəliləmiş mərhələdə: çanaq ağrısı, iştahasızlıq, çəki itkisi, ayaqlarda şişkinlik
Ağrısız qanlı sidik sidik kisəsi xərçənginin ən tipik və ən çox rast gəlinən ilk əlamətidir; ağrının olmaması adətən xəstələri yanıldıb həkimə müraciəti gecikdirə bildiyi üçün hər hansı qanlı sidik epizodu (bir dəfəlik belə olsa) mütləq həkimə bildirilməlidir. Tez-tez sidiyə çıxma, ani sıxışma hissi və yanma kimi qıcıqlandırıcı (irritativ) simptomlar daha az rast gəlinir və adətən karsinoma in situ (CIS) və ya daha invaziv xəstəliklə əlaqəlidir.
Qanama hər zaman gözlə görünən (makroskopik) olmaya bilər; sidik analizində təsadüfən aşkar olunan mikroskopik hematuriya da qiymətləndirmə tələb edir. AUA/SUFU-nun 2020 mikrohematuriya təlimatına görə xəstələr risk səviyyəsinə əsasən (yaş, siqaret anamnezi, hematuriya dərəcəsi, peşə ilə əlaqəli məruzqalma kimi faktorlara baxılaraq) aşağı, orta və yüksək risk qruplarına ayrılır; orta və yüksək risk qrupundakı xəstələrdə sistoskopiya və yuxarı sidik sistemi görüntüləməsi tövsiyə olunduğu halda, aşağı riskli xəstələrdə daha məhdud qiymətləndirmə və ya təkrar analiz yetərli ola bilər.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Sistoskopiya, Sitologiya və Görüntüləmə
Sistoskopiya (sidik kisəsinin nazik bir kamera ilə birbaşa görüntülənməsi) sidik kisəsi şişinin aşkarlanmasında qızıl standartdır. Sidik sitologiyası (sidikdəki hüceyrələrin mikroskop altında araşdırılması) xüsusilə yüksək dərəcəli şişlərin və CIS-in aşkarlanmasında faydalıdır, lakin aşağı dərəcəli şişlərdə həssaslığı məhduddur. Çoxfazalı KT uroqrafiya həm sidik kisəsini, həm də yuxarı sidik sistemini (böyrək ləyəni, ureterlər) qiymətləndirməkdə üstünlük verilən görüntüləmə üsuludur.
Standart ağ işıq sistoskopiyasına əlavə olaraq, sidik kisəsinə heksaminolevulinat adlı bir maddə verilərək xüsusi mavi işıq altında araşdırma aparılan "fotodinamik diaqnoz" üsulu şiş hüceyrələrində toplanan bu maddənin flüoressensiya verməsi sayəsində xüsusilə yastı, görünməsi çətin CIS lezyonlarının aşkarlanma faizini artırır. İlkin xəstə məlumatlarına əsaslanan bir meta-analiz (Burger M və həmkarları, European Urology, 2013) bu üsulun şiş aşkarlanma faizini artırdığını və residiv faizlərini azaltdığını göstərib.
Sidik kisəsi şişinin transuretral rezeksiyası (TURBT) sidik kisəsi xərçəngində həm dəqiq diaqnozu (histologiya, dərəcə, mərhələ) təmin edən, həm də eyni zamanda ilk müalicə addımı olan (görünən şişin çıxarılması) əsas bir prosedurdur. Rezeksiya nümunəsində detruzor (əzələ) toxumasının olub-olmaması şişin əzələ qatına çatıb-çatmadığının qiymətləndirilə bilməsi üçün həlledici əhəmiyyətə malikdir — əzələ toxuması olmayan nümunə mərhələləndirməni etibarsız edir və adətən təkrar rezeksiya tələb edir.
Yuxarı Sidik Sistemi Urotelial Xərçəngində Diaqnostik Fərqlər
Standart sistoskopiya yuxarı sidik sistemini (böyrək ləyəni, ureter) görüntüləyə bilmədiyi üçün bu sahədəki şişlərin diaqnozunda ureteroskopiya ilə biopsiya və selektiv (yuxarı sidik sistemi) sidik sitologiyası daha həlledici rol oynayır; KT uroqrafiya burada da diaqnozun mərkəzində yer alır. Diaqnostik ureteroskopiyanın nəzəri olaraq şiş hüceyrələrinin yayılması (səpilməsi) və mərhələnin yüksəlməsi riski daşıya biləcəyi ədəbiyyatda müzakirə edilir.
Mərhələləndirmə: TNM Sistemi (AJCC 8. Nəşr)
Sidik kisəsi xərçənginin mərhələləndirilməsində ən həlledici fərq şişin sidik kisəsi divarının əzələ qatına (muscularis propria) çatıb-çatmamasıdır. Ta, Tis (CIS) və T1 şişlər "əzələ qatına invaziya etməyən sidik kisəsi xərçəngi" (NMIBC) kimi təsnif edilir; T2 və daha yüksək isə "əzələ qatına invaziya edən sidik kisəsi xərçəngi" (MIBC) adlandırılır — bu fərq müalicə yanaşmasının tamamilə dəyişdiyi sərhəddir.
T Kateqoriyası
| T Kateqoriyası | Tərif | Qrup |
|---|---|---|
| Ta | Qeyri-invaziv papilyar karsinoma (yalnız selikli qişada, lamina propria invaziyası yoxdur) | Əzələ Qatına İnvaziya Etməyən (NMIBC) |
| Tis (CIS) | Yastı, qeyri-invaziv karsinoma in situ | |
| T1 | Lamina propria (subepitelial birləşdirici toxuma) invaziyası, əzələ qatına çatmayıb | |
| T2a | Səthi əzələ qatı (muscularis propria-nın daxili yarısı) invaziyası | Əzələ Qatına İnvaziya Edən (MIBC) |
| T2b | Dərin əzələ qatı (muscularis propria-nın xarici yarısı) invaziyası | |
| T3a / T3b | Perivezikal toxumaya mikroskopik / makroskopik (kütlə şəklində) invaziya | |
| T4a | Prostat stroması, toxum kisəciyi, uşaqlıq və ya vagina invaziyası | |
| T4b | Çanaq və ya qarın divarı invaziyası |
N və M Kateqoriyaları
N0: regional limfa düyünü tutulması yoxdur. N1: kiçik çanaqda (hipoqastrik, obturator, xarici qalça və ya presakral) tək bir limfa düyünü. N2: kiçik çanaqda birdən çox limfa düyünü. N3: ümumi qalça limfa düyünü tutulması. M0: uzaq metastaz yoxdur. M1a: ümumi qalça limfa düyünündən kənardakı limfa düyünləri ilə məhdud uzaq metastaz. M1b: limfa düyünündən kənar uzaq metastaz (sümük, qaraciyər, ağciyər kimi).
Mərhələ Qrupları
| Mərhələ | TNM |
|---|---|
| 0a | Ta, N0, M0 |
| 0is | Tis, N0, M0 |
| I | T1, N0, M0 |
| II | T2a/T2b, N0, M0 |
| IIIA | T3a-T4a, N0, M0; və ya T1-T4a, N1, M0 |
| IIIB | T1-T4a, N2/N3, M0 |
| IVA | T4b, istənilən N, M0; və ya istənilən T, istənilən N, M1a |
| IVB | İstənilən T, istənilən N, M1b |
Əzələ Qatına İnvaziya Etməyən Sidik Kisəsi Xərçəngində (NMIBC) Risk Təsnifatı
Avropa Urologiya Assosiasiyasının (EAU) 2024 yenilənməsinə görə NMIBC xəstələri residiv və irəliləmə riskinə görə dörd qrupa ayrılır; bu təsnifat hansı xəstəyə yalnız izləmə, hansına intravezikal kimyaterapiya, hansına BCG lazım olduğunu müəyyən edir:
| Risk Qrupu | Ümumi Tərif |
|---|---|
| Aşağı risk | İlk dəfə diaqnoz, tək, Ta, aşağı dərəcəli, <3cm, CIS yoxdur, yaş ≤70 |
| Orta risk | Aşağı və ya yüksək/çox yüksək risk meyarlarına uyğun olmayan, CIS ehtiva etməyən şişlər |
| Yüksək risk | Bütün yüksək dərəcəli T1 şişlər; bütün CIS; əlavə risk faktorları (yaş>70, çoxsaylı şiş, ölçü>3cm) daşıyan bəzi Ta/T1 şişlər |
| Çox yüksək risk | Yüksək dərəcəli T1/CIS kombinasiyası + əlavə risk faktorları |
Əzələ Qatına İnvaziya Etməyən Sidik Kisəsi Xərçənginin (NMIBC) Müalicəsi
TURBT-dən Sonra Tək Doza İntravezikal Kimyaterapiya
TURBT-dən sonra 24 saat ərzində tətbiq olunan tək doza intravezikal kimyaterapiya (adətən mitomisin C) residiv riskini azaldır. 13 randomizə olunmuş tədqiqatı əhatə edən bir şəbəkə meta-analizinə görə (Perlis N və həmkarları, Oncotarget, 2016), mitomisin C residiv riskini nəzərəçarpan dərəcədə azaldıb (HR 0,44); bu fayda xüsusilə aşağı riskli, ilk dəfə diaqnoz qoyulan Ta şişlərdə nəzərəçarpandır və sidik kisəsi perforasiyası şübhəsində tətbiq edilməməlidir.
İlk rezeksiyanın natamam olduğu, nümunədə detruzor (əzələ) toxumasının olmadığı və ya yüksək dərəcəli T1 şiş aşkar olunan bütün xəstələrdə 2-6 həftə ərzində təkrar TURBT tövsiyə olunur. Bu təkrar rezeksiyalarda xəstələrin mühüm hissəsində (təxminən %50-56) qalıq şiş aşkar edilir, klinik T1 halların təxminən %5-10-u isə əzələ qatına invaziya edən (T2) xəstəlik səviyyəsinə yüksəldilir — bu, ilk qiymətləndirmənin mərhələni olduğundan aşağı göstərə bildiyini ortaya qoyan mühüm bir tapıntıdır.
İntravezikal BCG Müalicəsi
Yüksək riskli NMIBC-də standart müalicə zəiflədilmiş vərəm basilindən (Bacillus Calmette-Guérin, BCG) əldə edilən immunoterapiyanın sidik kisəsi daxilinə verilməsidir. SWOG-8507 tədqiqatına əsaslanan standart sxem (Lamm DL və həmkarları, Journal of Urology, 2000) 6 həftəlik induksiya kursunu, ardınca 3. və 6. aylarda 3 həftəlik, sonrasında 3 il ərzində 6 aydan bir saxlayıcı dozaları əhatə edir. Bu tədqiqatda 5 illik residivsiz sağqalma saxlayıcı BCG alanlarda %60, yalnız induksiya alanlarda %41 olaraq bildirilib (p<0,0001) — lakin toksikliklə əlaqəli olaraq xəstələrin yalnız təxminən %16-sı 3 illik saxlayıcı müalicə sxemini tam başa çatdıra bilib.
2012-ci ildə Sanofi-nin Connaught BCG ştammının istehsalını dayandırmasından bəri dünyada davam edən BCG qıtlığı yaşanır; hazırda yeganə böyük istehsalçı mövqeyində olan şirkətin istehsal gücünü artırmaq üçün yeni müəssisəsinin 2026-cı ilin sonunadək tamamlanması gözlənilmir. Bu qıtlıq səbəbindən klinik praktikada dozanın azaldılması (tam dozanın 1/3 - 1/2-si), yüksək riskli xəstələrə (CIS, yüksək dərəcəli şiş) prioritet verilməsi və aşağı riskli xəstələrdə BCG əvəzinə intravezikal kimyaterapiyaya (mitomisin, gemsitabin kimi) keçilməsi kimi uyğunlaşma strategiyaları tətbiq olunur.
FDA-nın 2018 təlimat sənədinə görə "BCG-yə cavabsız" xəstəlik bu meyarlardan ən azı birinə uyğun olmalıdır: (1) yetərli BCG müalicəsi tamamlandıqdan sonrakı 12 ay ərzində davam edən və ya residiv verən CIS; (2) yetərli BCG müalicəsindən sonra 6 ay ərzində residiv verən yüksək dərəcəli Ta/T1 xəstəlik; (3) induksiya BCG kursundan sonra ilk qiymətləndirmədə yüksək dərəcəli T1 xəstəlik aşkarlanması. "Yetərli BCG müalicəsi" isə ən azı 6 induksiya dozasının 5-i + ən azı 3 saxlayıcı dozanın 2-si (və ya 6 induksiya dozasının 5-i + ikinci induksiya kursunun ən azı 2 dozası) kimi müəyyən edilir.
BCG-yə Cavabsız Xəstəlikdə Yeni Təsdiqlənmiş Müalicələr
BCG-yə cavabsız, sistektomiyanı qəbul etməyən və ya sistektomiyaya uyğun olmayan xəstələr üçün son illərdə ard-arda dörd yeni müalicə FDA təsdiqi alıb — bu, sahədəki ən sürətli inkişaf dövrlərindən biridir:
| Müalicə | FDA Təsdiqi | Tədqiqat | Tam Cavab Faizi | Cavab Müddəti |
|---|---|---|---|---|
| Nadofaraqen firadenovek (Adstiladrin) — gen müalicəsi | 16 dekabr 2022 | CS-003 (CIS kohortu) | %51,2 | Median 9,7 ay |
| Pembrolizumab (Keytruda) | 8 yanvar 2020 | KEYNOTE-057 (CIS kohortu) | %41 | Median 16,2 ay |
| Nogapendekin alfa inbakisept + BCG (Anktiva) | 22 aprel 2024 | QUILT-3.032 (CIS kohortu) | %71,0 | Median 26,6 ay |
| TAR-200 (intravezikal gemsitabin buraxılış sistemi, Inlexzo) | 9 sentyabr 2025 | SunRISe-1 | %82 | Cavab verənlərin %51-i ≥1 il davam etdirdi |
Qeyd: Oportuzumab monatox (Vicineum) FDA təsdiqi almayıb (2021-ci ildə Tamamlanmamış Cavab Məktubu alıb); bu dərman ABŞ-da təsdiqlənmiş seçim deyil.
BCG-yə cavabsız yüksək riskli xəstəlikdə yuxarıdakı sidik kisəsini qoruyan seçimlərə alternativ olaraq radikal sistektomiya (sidik kisəsinin tam çıxarılması) hələ də təlimatların tövsiyə etdiyi və ən yetkin uzunmüddətli onkoloji məlumatlara malik standart seçimdir. Bir müqayisəli tədqiqat (Taylor J və həmkarları, BJU International, 2025) sidik kisəsini qoruyan müalicə ilə başlanğıcda sistektomiya arasında orta müddətli izləmədə ümumi sağqalma baxımından əhəmiyyətli fərq tapmayıb, lakin sidik kisəsini qoruyan yanaşmada 12. ayda %37, 24. ayda %52 yüksək dərəcəli residiv və %7-dən %13-ə yüksələn əzələ qatına irəliləmə faizi bildirib — bu, sistektomiyanı qeyri-müəyyən müddətə təxirə salmamağın əhəmiyyətinə işarə edən, lakin randomizə olunmamış müşahidə tədqiqatıdır.
NMIBC-də Müalicədən Sonra İzləmə: Niyə Ömürboyu Nəzarət Lazımdır?
Sidik kisəsi xərçənginin ən fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri müalicədən sonra residiv meyilliliyinin çox yüksək olması və bu meyilliliyin illərlə davam edə bilməsidir — buna görə NMIBC diaqnozu qoyulan xəstələrdə müntəzəm sistoskopik izləmə müalicənin tamamlanmasından sonra da uzun illər (bir çox mərkəzdə ömürboyu) davam etdirilir. İzləmə tezliyi risk qrupuna görə müəyyən edilir: aşağı riskli xəstələrdə daha seyrək (məsələn, ilk ildən sonra illik), yüksək və çox yüksək riskli xəstələrdə isə xüsusilə ilk 1-2 ildə daha çox (məsələn, 3 aydan bir) sistoskopiya və lazım olduqda sidik sitologiyası ilə yuxarı sidik sistemi görüntüləməsi tətbiq olunur. Bu sıx izləmə cədvəli həm residivin erkən aşkarlanmasını, həm də mümkün irəliləmənin (əzələ qatına invaziyanın) vaxtında fərq edilməsini təmin etməyi hədəfləyir.
Əzələ Qatına İnvaziya Edən Sidik Kisəsi Xərçənginin (MIBC) Müalicəsi
Sisplatin ala biləcək vəziyyətdə olan (böyrək funksiyası, eşitmə, funksional vəziyyəti uyğun) xəstələrdə radikal sistektomiyadan əvvəl neoadyuvant kimyaterapiya standartdır. SWOG-8710/INT-0080 tədqiqatına görə (Grossman HB və həmkarları, NEJM, 2003), neoadyuvant kimyaterapiya+sistektomiya qrupunda sidik kisəsi xərçəngi ilə əlaqəli ölüm riski yalnız sistektomiya aparılan qrupa nisbətən nəzərəçarpan dərəcədə aşağıdır (HR 0,60; p=0,002) — fayda demək olar ki, tamamilə sisplatin ehtiva edən sxemlərdən qaynaqlanır, buna görə sisplatinə uyğun olmayan xəstələrdə neoadyuvant kimyaterapiyanın sübut edilmiş faydası yoxdur (sisplatinə uyğunluq klinik praktikada tez-tez "Galsky meyarları" adlandırılan; böyrək funksiyası, funksional vəziyyət, eşitmə itkisi, periferik neyropatiya və ürək çatışmazlığı kimi meyarlara əsaslanan bir çərçivə ilə qiymətləndirilir — uyğun olmayan xəstələrdə adətən karboplatin əsaslı sxemlərə üstünlük verilir). Sxem seçimində VESPER tədqiqatının neoadyuvant alt qrup analizi dozası intensivləşdirilmiş MVAC-ın (dd-MVAC) gemsitabin+sisplatinə (GC) nisbətən 5 illik ümumi sağqalmada üstünlük göstərdiyini bildirib (%57 ilə müqayisədə %66, HR 0,71) — bu, iki sxemi birbaşa müqayisə edən həqiqi randomizə olunmuş məlumatdır.
Radikal sistektomiya (sidik kisəsinin, ətraf orqanların və çanaq limfa düyünlərinin çıxarılması) MIBC-də standart kurativ cərrahiyyədir. Uyğun seçilmiş xəstələrdə (tək şiş, hidronefroz yoxdur, geniş yayılmış CIS yoxdur, tam TURBT aparıla bilib, kimyoradioterapiyanı tolere edə biləcək vəziyyətdədir) TURBT+kimyoradioterapiyadan ibarət sidik kisəsini qoruyan trimodal müalicə alternativ kurativ seçimdir. RTOG protokollarının (8802-9906) birləşdirilmiş analizinə görə (Mak RH və həmkarları, JCO, 2014), bu yanaşma ilə 5/10 illik ümumi sağqalma %57/%36, xəstəliyə xas sağqalma %71/%65 olub, xəstələrin %21-də sonradan xilasedici sistektomiya lazım gəlib.
Radikal sistektomiyadan sonra yüksək riskli xəstələrdə (PD-L1 vəziyyətindən və əvvəlki neoadyuvant müalicədən asılı olmayaraq) adyuvant nivolumab standart seçimdir. FDA təsdiqi 20 avqust 2021. 5 illik aktual məlumatlar bütün xəstə qrupunda xəstəliksiz sağqalmanın 11,0 ayla müqayisədə 21,9 ay (HR 0,74) olduğunu; PD-L1≥%1 olan alt qrupda isə fərqin xeyli nəzərəçarpan olduğunu (8,4 ayla müqayisədə 55,5 ay, HR 0,58) göstərib. Ümumi sağqalma məlumatları da yetişib: bütün xəstələrdə 50,1 ayla müqayisədə 75 ay (HR 0,83); PD-L1≥%1 alt qrupunda median sağqalmaya çatılmadığı halda, nəzarət qolunda 59,4 ay (HR 0,63) müəyyən edilib — yəni fayda PD-L1 müsbət şişlərdə nəzərəçarpan dərəcədə daha böyük olsa da, FDA təsdiqi PD-L1 vəziyyəti ilə məhdudlaşdırılmayıb.
FDA 28 mart 2025-ci ildə sisplatinə uyğun MIBC xəstələrində neoadyuvant gemsitabin+sisplatinlə birlikdə durvalumab, ardınca sistektomiyadan sonra tək dərmanlı durvalumab saxlayıcı müalicəsindən ibarət perioperativ sxemi təsdiqləyib. NIAGARA tədqiqatında hadisəsiz sağqalma nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşıb (HR 0,68; 2 illik faiz %59,8 ilə müqayisədə %67,8), ümumi sağqalma da əhəmiyyətli fayda göstərib (HR 0,75; 2 illik faiz %75,2 ilə müqayisədə %82,2) — fayda patoloji tam cavab alınıb-alınmamasından asılı olmayaraq müşahidə olunub. Bu, MIBC müalicə paradiqmasına əlavə olunan həqiqətən yeni və aktual bir təsdiqdir.
Metastatik Urotelial Xərçəngdə Müalicə
Metastatik urotelial xərçəngin müalicəsi son üç ildə ehtimal ki, bütün solid şiş onkologiyasında ən sürətli standart dəyişikliklərindən birinə səhnə olub. Onilliklərdir dəyişməyən platin əsaslı kimyaterapiya birinci müalicə xətti standartı 2023-cü ildə yerini tamamilə fərqli bir yanaşmaya verib.
Nektin-4 hədəfli anticisim-dərman konyuqatı olan enfortumab vedotin ilə pembrolizumab kombinasiyası 15 dekabr 2023-cü ildə FDA təsdiqi alaraq metastatik urotelial xərçəngdə platin əsaslı kimyaterapiyanı əvəz edən yeni birinci müalicə xətti standartına çevrilib. EV-302 tədqiqatında bu kombinasiya standart kimyaterapiyaya qarşı diqqətçəkən nəticələr göstərib: irəliləməsiz sağqalma 6,3 ayla müqayisədə 12,5 ay (HR 0,450); ümumi sağqalma 16,1 ayla müqayisədə 31,5 ay (HR 0,468) — yəni median ümumi sağqalmanı demək olar ki, iki dəfə artıran, aktual ginekoloji-urologiya onkologiyasında bildirilən ən böyük mütləq sağqalma fərqlərindən biridir. Bu nəticələr platin əsaslı kimyaterapiyanın onilliklər boyu birinci müalicə xətti standartı mövqeyinə son qoyub. Bu kombinasiyanın mühüm praktik üstünlüyü xəstənin sisplatinə uyğun olub-olmamasından asılı olmayaraq tətbiq edilə bilməsidir — halbuki əvvəlki kimyaterapiyaya prioritet verən yanaşmada sisplatinə uyğunluq müalicə seçimini başlanğıcdan müəyyən edən hədd idi.
Enfortumab vedotin əvvəlcə 2019-cu ildə sürətləndirilmiş təsdiq (EV-201, bir qollu), ardınca 9 iyul 2021-ci ildə EV-301 tədqiqatına əsasən (platin/immunoterapiyadan sonra irəliləmə göstərən xəstələrdə ümumi sağqalma 9,0 ayla müqayisədə 12,9 ay, HR 0,70) standart təsdiq alıb. Lakin EV+pembrolizumab kombinasiyasının birinci müalicə xətti standartına çevrilməsi ilə tək dərmanlı enfortumab vedotinin rolu nəzərəçarpan dərəcədə daralıb; artıq əsasən birinci müalicə xəttində kimyaterapiya almış (məsələn, sisplatinə uyğun olmayıb karboplatin almış) və sonradan irəliləyən, yaxud EV+pembrolizumab kombinasiyasını tolere edə bilməyən xəstələrdə qiymətləndirilir.
30 iyun 2020-ci ildə təsdiq alan avelumab saxlayıcı müalicəsi birinci müalicə xəttində platin əsaslı kimyaterapiyadan sonra irəliləmə göstərməyən xəstələrdə ümumi sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (14,3 ayla müqayisədə 21,4 ay, HR 0,69). EV+pembrolizumabın birinci müalicə xətti standartına çevrilməsindən sonra avelumab saxlayıcı müalicəsi artıq əsasən kimyaterapiya ilə başlanmış xəstələrdə (məsələn, EV+pembrolizumaba əks-göstərişi olan və ya bu kombinasiyaya üstünlük verməyən xəstələrdə) tətbiq olunmağa davam edir; bu iki yanaşmanı birbaşa müqayisə edən randomizə olunmuş tədqiqat hələ yoxdur.
Metastatik urotelial xərçənglərin təxminən %15-20-də (yuxarı sidik sistemi urotelial xərçəngində daha da yüksək faizlərdə) FGFR2/3 gen dəyişiklikləri mövcuddur və bu xəstələr erdafitinib adlı oral FGFR inhibitorundan fayda görə bilər. Erdafitinib 2019-cu ildə sürətləndirilmiş təsdiq alıb, THOR tədqiqatına əsasən 19 yanvar 2024-cü ildə tam təsdiqə çevrilib: FGFR2/3 dəyişiklikli, əvvəllər immunoterapiya almış xəstələrdə ümumi sağqalma kimyaterapiya ilə müqayisədə 7,8 aya qarşı 12,1 ay olaraq bildirilib. Tam təsdiq istifadə göstərişini daraltdı — FGFR2 füzyonu daşıyan bəzi alt qruplar və əvvəllər PD-1/L1 müalicəsi almamış/uyğun olmayan xəstələr əhatədən çıxarıldı.
TROPHY-U-01 tədqiqatına əsasən 2021-ci ildə sürətləndirilmiş təsdiq alan sasituzumab qovitekan (Trodelvy) üçün təsdiqləyici faza 3 tədqiqatı olan TROPiCS-04-ün birincili ümumi sağqalma hədəfinə çatmaması səbəbindən istehsalçı şirkət tərəfindən 18 oktyabr 2024-cü ildə ABŞ-dakı urotelial xərçəng göstərişi könüllü olaraq geri götürülüb. Bu, sürətləndirilmiş təsdiq sisteminin təsdiqləyici tədqiqat uğursuz olduqda necə işlədiyini göstərən mühüm və aktual bir nümunədir; bu dərman artıq ABŞ-da metastatik urotelial xərçəng üçün təsdiqlənmiş müalicə seçimi deyil.
HER2 hədəfli anticisim-dərman konyuqatı olan disitamab vedotin HER2 müsbət urotelial xərçəngdə Çində (NMPA) təsdiqlənib, lakin bu yazının hazırlandığı tarix etibarilə ABŞ-da (FDA) və ya Avropada (EMA) təsdiqlənməyib.
Yeni birinci müalicə xətti standartının (EV+pembrolizumab) geniş yayılması ilə bu kombinasiyadan sonra irəliləmə göstərən xəstələrdə seçimlər yenidən formalaşır: əvvəllər istifadə olunmayıbsa platin əsaslı kimyaterapiya, FGFR2/3 dəyişikliyi varsa erdafitinib və ya klinik tədqiqatlarda iştirak önə çıxan seçimlərdir. Sasituzumab qovitekanın geri götürülməsi ilə bu sahədəki seçimlərdən biri də azalıb; sürətlə dəyişən bu sahədə aktual NCCN/ESMO təlimatlarının yoxlanması vacibdir.
Yuxarı Sidik Sistemi Urotelial Xərçəngində (ÜÜÜK) Xüsusi Məqamlar
Ju JY və həmkarlarının tədqiqatına görə (American Journal of Surgical Pathology, 2018), yuxarı sidik sistemi urotelial xərçəngi olan xəstələrin təxminən %1-3-ü Lynch sindromu ilə əlaqəli ola bilər; öz kohortlarında xəstələrin %9-da uyğunsuzluğun təmiri (MMR) zülalı itkisi aşkar olunub. Müəlliflər yaşdan asılı olmayaraq bütün ÜÜÜK xəstələrində rutin MMR immunohistokimyası skrininqi aparılmasını tövsiyə edirlər — çünki ÜÜÜK Lynch sindromunun ilk ortaya çıxan (xəbərçi) xərçəngi ola bilər və yalnız müəyyən yaş hədlərinə əsaslanan skrininq strategiyaları mühüm halları gözdən qaçıra bilər. Bu, bəzi digər təlimatların tövsiyə etdiyi daha seçici (Amsterdam/Bethesda meyarlarına əsaslanan) skrininq yanaşmalarından fərqlidir və praktikada təlimatlar arasında fərqlilik ola bilər.
Diaqnostik yanaşma fərqləri (ureteroskopiya, selektiv sitologiya) yuxarıda müzakirə olunub. Lokal xəstəlikdə standart müalicə radikal nefroureterektomiyadır (böyrəyin, ureterin və sidik kisəsi manjetinin birlikdə çıxarılması), seçilmiş aşağı riskli, aşağı dərəcəli, kiçik şişlərdə böyrəyi qoruyan (endoskopik) müalicə də qiymətləndirilə bilər. Metastatik ÜÜÜK-də müalicə yanaşması sidik kisəsi mənşəli urotelial xərçəngə böyük ölçüdə oxşar şəkildə tətbiq olunur.
Müalicə ilə Əlaqəli Yan Təsirlər və Onların İdarə Edilməsi
İntravezikal BCG və Kimyaterapiya
BCG ilə əlaqəli ən çox rast gəlinən yan təsirlər sidiyə çıxarkən yanma, tez-tez sidiyə çıxma və yüngül qızdırmadır; nadir hallarda yayılmış (sistemik) BCG infeksiyası inkişaf edə bilər və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. İntravezikal kimyaterapiya dərmanları (mitomisin, gemsitabin) adətən sidik kisəsində yerli qıcıqlanmaya səbəb olur, sistemik yan təsirləri venadaxili kimyaterapiyaya nisbətən daha məhduddur.
Sistemik Kimyaterapiya
Sisplatin əsaslı sxemlər böyrək toksikliyinə, eşitmə itkisinə, periferik neyropatiyaya və sümük iliyinin supressiyasına səbəb ola bilər; buna görə müalicədən əvvəl böyrək funksiyasının, eşitmənin və funksional vəziyyətin diqqətlə qiymətləndirilməsi (sisplatinə uyğunluq qərarı) vacibdir.
Enfortumab Vedotin
Periferik neyropatiya, dəri səpgisi (bəzən ağır, Stevens-Johnson sindromu kimi nadir, lakin ağır reaksiyalar bildirilib) və hiperqlikemiya ilə əlaqəlidir; dəri reaksiyaları erkən dövrdə tanınmalı və bildirilməlidir.
Pembrolizumab və Digər İmmunoterapiyalar
Nəzarət nöqtəsi inhibitorları immun sisteminin həddindən artıq aktivləşməsi ilə əlaqəli "immunla əlaqəli yan təsirlər" (kolit, hepatit, pnevmonit, endokrin pozuntular) riski daşıyır; idarə edilməsi yan təsirin dərəcəsinə görə izləmədən kortikosteroid müalicəsinə qədər dəyişir.
Erdafitinib
FGFR inhibisiyasına xas olaraq mərkəzi seroz retinopatiya (görmə pozuntusuna səbəb ola bilən göz ağırlaşması, müntəzəm göz müayinəsi tələb edir) və hiperfosfatemiya (qanda fosfor səviyyəsinin artması) ilə əlaqəlidir; əl-ayaq sindromu və ağız quruluğu da müşahidə oluna bilər.
Radikal Sistektomiyadan Sonra Sidik Axınının Yönləndirilməsi və Həyat Keyfiyyəti
Sidik kisəsinin çıxarılmasından sonra sidiyin bədəndən xaric edilməsi üçün sidik axınının yönləndirilməsi (sidik torbası/stoma və ya bağırsaq seqmentindən yeni bir sidik kisəsi — "yeni sidik kisəsi" yaradılması) lazımdır; seçim xəstənin yaşına, böyrək funksiyasına və seçiminə görə edilir və həyat keyfiyyəti baxımından əməliyyatdan əvvəl ətraflı məlumatlandırma və əməliyyatdan sonra stoma/sidik baxımı təlimi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Xüsusi Bir Vəziyyət: Yaşlı Xəstələrdə Müalicə Yanaşması
Sidik kisəsi xərçəngi median diaqnoz yaşının 70-li yaşlarda olduğu, əsasən yaşlı əhalini təsirləndirən bir xəstəlikdir; bu da müalicə qərarlarına birbaşa təsir edir. Xronoloji yaşdan daha çox xəstənin funksional vəziyyəti (performans balı), böyrək funksiyası, eşitmə vəziyyəti və yanaşı xəstəlikləri müalicə seçimini müəyyən edir — yuxarıda müzakirə olunan "sisplatinə uyğunluq" qiymətləndirməsi böyük ölçüdə buna görə əhəmiyyət daşıyır. Radikal sistektomiya qərarı verilərkən də zəif xəstələrdə əməliyyat riskləri ilə sidik kisəsini qoruyan yanaşmaların (trimodal müalicə kimi) faydası diqqətlə ölçülməlidir; geriatrik qiymətləndirmə uyğun xəstələrdə müalicənin planlaşdırılmasına töhfə verə bilər.
FDA Təsdiq Tarixçəsi: Sidik Kisəsi və Urotelial Xərçəng Müalicəsində İnqilab
İntravezikal BCG İlk Xərçəng İmmunoterapiyası Təsdiqlərindən Biri
Yüksək riskli NMIBC-də standart müalicə kimi FDA təsdiqi aldı; xərçəng müalicəsində immunoterapiyanın ən qədim və ən uzun müddətdir istifadə olunan nümunələrindən biridir.
Atezolizumab
Platindən sonra irəliləyən metastatik urotelial xərçəngdə təsdiqlənən ilk nəzarət nöqtəsi inhibitoru.
Nivolumab, Durvalumab, Avelumab, Pembrolizumab
Qısa müddətdə daha dörd əlavə nəzarət nöqtəsi inhibitoru platindən sonra metastatik urotelial xərçəngdə təsdiq aldı.
Enfortumab Vedotin İlk Nektin-4 ADC
EV-201 tədqiqatına əsasən sürətləndirilmiş təsdiq aldı; hər hansı xərçəngdə təsdiqlənən ilk Nektin-4 hədəfli anticisim-dərman konyuqatı.
Pembrolizumab (BCG-yə Cavabsız CIS)
KEYNOTE-057 tədqiqatına əsasən BCG-yə cavabsız yüksək riskli NMIBC-də təsdiq aldı.
Avelumab Saxlayıcı Müalicəsi İlk Saxlayıcı İmmunoterapiya Təsdiqlərindən
JAVELIN Bladder 100 tədqiqatına əsasən birinci müalicə xəttində kimyaterapiyadan sonra saxlayıcı müalicə kimi təsdiq aldı.
Enfortumab Vedotin (Tam Təsdiq)
EV-301 tədqiqatına əsasən standart təsdiqə çevrildi.
Adyuvant Nivolumab
CheckMate 274 tədqiqatına əsasən radikal sistektomiyadan sonra yüksək riskli xəstələrdə təsdiq aldı.
Nadofaraqen Firadenovek İlk Təsdiqlənmiş Gen Müalicəsi
CS-003 tədqiqatına əsasən BCG-yə cavabsız NMIBC-də təsdiqlənən ilk gen müalicəsi.
Enfortumab Vedotin + Pembrolizumab Yeni Birinci Müalicə Xətti Standartı
EV-302/KEYNOTE-A39 tədqiqatına əsasən onilliklər boyu platin əsaslı kimyaterapiya standartını əvəz etdi; ümumi sağqalmanı demək olar ki, iki dəfə artıran diqqətçəkən nəticələr göstərdi.
Erdafitinib (Tam Təsdiq)
THOR tədqiqatına əsasən FGFR2/3 dəyişiklikli xəstələrdə standart təsdiqə çevrildi.
Nogapendekin Alfa İnbakisept (Anktiva) + BCG
QUILT-3.032 tədqiqatına əsasən BCG-yə cavabsız CIS-də təsdiq aldı.
Sasituzumab Qovitekan Göstərişinin Geri Götürülməsi
Təsdiqləyici TROPiCS-04 tədqiqatının uğursuz olması səbəbindən urotelial xərçəng göstərişi istehsalçı tərəfindən könüllü olaraq geri götürüldü.
Perioperativ Durvalumab (NIAGARA)
Sisplatinə uyğun MIBC xəstələrində neoadyuvant+adyuvant durvalumab sxemi təsdiqləndi; MIBC müalicə paradiqmasında yeni standart yaratdı.
TAR-200 (Inlexzo) İlk İntravezikal Buraxılış Sistemi
SunRISe-1 tədqiqatına əsasən BCG-yə cavabsız CIS-də təsdiq aldı; sidik kisəsi daxilində uzunmüddətli dərman buraxılışını təmin edən yeni tətbiq formasını təmsil edir.
Türkiyədə Diaqnoz, Qeydiyyat və Xərclərin Ödənilməsi Vəziyyəti
İntravezikal BCG, mitomisin C, gemsitabin, sisplatin əsaslı kimyaterapiya sxemləri və radikal sistektomiya/nefroureterektomiya Türkiyədə geniş tətbiq olunur və xərcləri SGK tərəfindən qarşılanır. Qlobal BCG qıtlığının Türkiyəyə xas təsirləri bu araşdırmada təsdiqlənə bilməyib və müalicə mərkəzinizlə aktual təchizat vəziyyətini təsdiqləməyiniz tövsiyə olunur.
Mənbələrimizə görə nivolumab hazırda SGK tərəfindən melanoma, kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi, klassik Hodgkin limfoması və böyrək hüceyrəli xərçəng göstərişlərində xərcləri qarşılanır və adyuvant sidik kisəsi xərçəngi göstərişinin bu siyahıda yer almadığı anlaşılır — buna görə bu xüsusi istifadənin xərclərinin SGK tərəfindən qarşılanıb-qarşılanmadığı qeyri-müəyyəndir və təsdiqlənməyib. 10 iyul 2025-ci il tarixli SUT yenilənməsinin əhatə etdiyi immunoterapiya genişləndirmələri arasında da sidik kisəsi/urotelial xərçəng göstərişinə açıq şəkildə yer verilmədiyi görünür. Enfortumab vedotin, avelumab, erdafitinib və durvalumabın urotelial xərçəng göstərişində aktual TİTCK qeydiyyatı və SGK tərəfindən xərclərinin ödənilməsi vəziyyəti bu araşdırmada dəqiq təsdiqlənə bilməyib.
Sasituzumab qovitekanın Türkiyədə qeydiyyatda olduğu bilinsə də, qeydiyyatlı göstərişin hansı xərçəng növlərini əhatə etdiyi bu araşdırmada təsdiqlənə bilməyib. ABŞ-da bu dərmanın urotelial xərçəng göstərişi 2024-cü ilin oktyabrında geri götürülüb (yuxarıda müzakirə olunub); buna görə Türkiyədəki aktual qeydiyyat əhatəsinin həkiminizlə və ya TİTCK qısa məhsul məlumatı (KÜB) vasitəsilə birbaşa təsdiqlənməsi vacibdir.
Nadofaraqen firadenovek (Adstiladrin), nogapendekin alfa inbakisept (Anktiva) və TAR-200 (Inlexzo) kimi çox yeni təsdiqlənmiş müalicələrin Türkiyədə qeydiyyat/xərclərinin ödənilməsi vəziyyəti təsdiqlərin yaxın tarixli olması səbəbindən bu araşdırmada təsdiqlənə bilməyib; aktual vəziyyət üçün TİTCK və SGK-nın rəsmi mənbələrinin birbaşa yoxlanması tövsiyə olunur.
Tez-tez Verilən Suallar
- Qanlı sidik hər zaman xərçəng deməkdirmi?
- Xeyr, qanlı sidiyin sidik yolu infeksiyası, daş kimi bir çox xoşxassəli səbəbi ola bilər. Lakin xüsusilə ağrısız qanlı sidik mütləq uroloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir, çünki sidik kisəsi xərçənginin ən çox rast gəlinən ilk əlamətidir.
- NMIBC ilə MIBC arasındakı fərq niyə bu qədər vacibdir?
- Çünki şişin əzələ qatına çatıb-çatmaması müalicənin sidik kisəsini qoruyan (TURBT+BCG kimi), yoxsa daha aqressiv (radikal sistektomiya, sistemik müalicə) olacağını müəyyən edən əsas fərqdir.
- BCG-yə cavabsız xəstəlikdə artıq tək seçim sistektomiyadırmı?
- Xeyr. Son illərdə təsdiqlənən nadofaraqen firadenovek, pembrolizumab, nogapendekin alfa inbakisept və TAR-200 kimi sidik kisəsini qoruyan seçimlər sistektomiya istəməyən və ya sistektomiyaya uyğun olmayan xəstələr üçün alternativlər təqdim edir.
- Metastatik sidik kisəsi xərçəngində kimyaterapiya artıq istifadə olunmurmu?
- Kimyaterapiya hələ də vacib seçimdir, lakin birinci müalicə xəttində enfortumab vedotin+pembrolizumab kombinasiyasının üstün nəticələri səbəbindən artıq əksər xəstələr üçün ilk seçim deyil; kimyaterapiya müəyyən hallarda (məsələn, bu kombinasiyaya əks-göstəriş varsa) hələ də istifadə olunur.
- Yuxarı sidik sistemi xərçəngi (böyrək ləyəni/ureter) sidik kisəsi xərçəngi ilə eynidirmi?
- Eyni hüceyrə tipindən (urotelium) qaynaqlanır və müalicə prinsipləri böyük ölçüdə oxşardır, lakin diaqnoz üsulları fərqlidir və yuxarı sidik sistemi şişlərində Lynch sindromu skrininqi xüsusilə vacibdir.
- Sung H və həmkarları. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — Sidik Kisəsi Xərçəngi və Türkiyə Ölkə Məlumat Forması. gco.iarc.who.int
- Siegel RL və həmkarları. "Cancer Statistics, 2026." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70043
- van Osch FHM və həmkarları. Siqaret və sidik kisəsi xərçəngi riski, meta-analiz. International Journal of Epidemiology, 2016.
- Ju JY və həmkarları. "Universal Lynch Syndrome Screening in Upper Tract Urothelial Carcinoma." American Journal of Surgical Pathology, 2018.
- Burger M və həmkarları. Heksaminolevulinat mavi işıq sistoskopiyası, meta-analiz. European Urology, 2013.
- Perlis N və həmkarları. TURBT-dən sonra tək doza intravezikal kimyaterapiya, şəbəkə meta-analizi. Oncotarget, 2016.
- Lamm DL və həmkarları. SWOG-8507, BCG saxlayıcı müalicə sxemi. Journal of Urology, 2000.
- FDA. "BCG-Unresponsive Nonmuscle Invasive Bladder Cancer" təlimat sənədi, 2018.
- FDA təsdiq elanı: Nadofaraqen firadenovek (Adstiladrin), CS-003 tədqiqatı, 16 dekabr 2022.
- FDA təsdiq elanı: Pembrolizumab, KEYNOTE-057, 8 yanvar 2020.
- FDA təsdiq elanı: Nogapendekin alfa inbakisept (Anktiva) + BCG, QUILT-3.032, 22 aprel 2024.
- FDA təsdiq elanı: TAR-200 (Inlexzo), SunRISe-1, 9 sentyabr 2025.
- Grossman HB və həmkarları. SWOG-8710/INT-0080, neoadyuvant kimyaterapiya. NEJM, 2003.
- VESPER tədqiqatı, dd-MVAC ilə gemsitabin+sisplatinin müqayisəsi, neoadyuvant alt qrup analizi. Lancet Oncology, 2021-2022.
- Mak RH və həmkarları. RTOG birləşdirilmiş analiz, sidik kisəsini qoruyan trimodal müalicə. Journal of Clinical Oncology, 2014.
- Bajorin DF və həmkarları. CheckMate 274, adyuvant nivolumab. NEJM, 2021; 5 illik yenilənmə 2024-2025.
- Powles T və həmkarları. NIAGARA, perioperativ durvalumab. NEJM, 2024; FDA təsdiqi 28 mart 2025.
- Powles T və həmkarları. EV-302/KEYNOTE-A39, enfortumab vedotin+pembrolizumab. NEJM, 2024; FDA təsdiqi 15 dekabr 2023.
- Powles T və həmkarları. EV-301, enfortumab vedotin tam təsdiq. NEJM, 2021; FDA təsdiqi 9 iyul 2021.
- Powles T və həmkarları. JAVELIN Bladder 100, avelumab saxlayıcı müalicəsi. NEJM, 2020; FDA təsdiqi 30 iyun 2020.
- Loriot Y və həmkarları. THOR, erdafitinib tam təsdiq. NEJM, 2023; FDA təsdiqi 19 yanvar 2024.
- Gilead Sciences. Sasituzumab qovitekanın urotelial xərçəng göstərişinin geri götürülməsi elanı, 18 oktyabr 2024.
- Səhiyyə Tətbiqi Bildirişində Dəyişiklik Edilməsi haqqında Bildiriş, 10 iyul 2025 (SGK SUT yenilənməsi).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
