Mədə Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi – Xəstələr üçün Bələdçi
Bu məqalədə
Mədə və Qastroezofageal Birləşmə Xərçəngi Nədir?
Mədə xərçəngi (mədə adenokarsinoması) mədənin daxili səthini örtən vəzi hüceyrələrindən yaranan xərçəngdir və mədə xərçənglərinin təxminən 95%-ni təşkil edir. Qida borusu ilə mədənin birləşdiyi nöqtədə (qastroezofageal birləşmə, GEJ) inkişaf edən adenokarsinomalar da eyni bioloji ailə daxilində, lakin özünəməxsus təsnifat və müalicə nüansları ilə nəzərdən keçirilir — bu bələdçidə hər ikisi birlikdə ətraflı işlənmişdir. Son üç il bu xəstəlik qrupunun müalicəsində misli görünməmiş sürətlə yeni FDA təsdiqlərinin ard-arda gəldiyi dövr olmuşdur: yeni biomarkerlər (Claudin 18.2), yeni anticisim-dərman konjuqatları, perioperativ immunoterapiya və ən son olaraq (25 avqust 2026) HER2-müsbət xəstəlikdə tamamilə yeni hədəfə yönəlmiş müalicə-immunoterapiya kombinasiyası təsdiq almışdır. Bu bələdçidə xəstəliyin səbəblərindən diaqnostikasına, mərhələləndirilməsindən ən yeni müalicə seçimlərinə qədər bütün təfərrüatlar nəzərdən keçirilir.
Mədə xərçəngində müalicə yanaşmasını müəyyən edən üç əsas istiqamət var: şişin yeri (qastroezofageal birləşmədədirmi, yoxsa mədə cismindədir — bu, "Siewert təsnifatı" ilə fərqləndirilir), mərhələsi (erkən/rezeksiya oluna biləndirmi, yoxsa metastatikdir) və molekulyar profili (HER2, Claudin 18.2, mikrosatellit qeyri-sabitliyi, PD-L1 statusu). Xüsusilə metastatik xəstəlikdə hansı biomarkerin müsbət olması artıq hansı dərmanın istifadə ediləcəyini birbaşa müəyyən edir — buna görə də bu bələdçidə mərhələləndirmə və müalicə bölmələri bu molekulyar çərçivə ətrafında qurulmuşdur.
Mədənin Anatomiyası
Mədə qida borusu (ezofagus) ilə nazik bağırsağın ilk hissəsi olan onikibarmaq bağırsaq arasında, qarın boşluğunun yuxarı hissəsində yerləşən həzm orqanıdır. Dörd əsas nahiyədən ibarətdir: qida borusunun mədəyə açıldığı kardiya; kardiyanın üstündə günbəz şəklində olan fundus; mədənin ən böyük hissəsi olan və qidaların saxlanılıb həzm edildiyi korpus (cisim); və nazik bağırsağa açılan antrum/pilor.
Mədə divarı daxildən xaricə doğru mukoza (vəzi hüceyrələrini ehtiva edən daxili örtük — adenokarsinomaların böyük əksəriyyəti burada başlayır), submukoza, muskularis propria (əzələ qatı) və ən xaricdə subseroza/seroza qatlarından ibarətdir. Bu qatlı quruluş şişin dərinliyinə görə mərhələləndirmənin (T kateqoriyası) əsasını təşkil edir.
Mədə mexaniki olaraq qidaları qarışdırıb kiçik hissələrə ayırarkən, kimyəvi olaraq da xlorid turşusu və pepsin fermenti ifraz edərək zülalların həzmini başladır; həmçinin turş mühiti sayəsində zərərli mikroorqanizmlərə qarşı baryer rolunu oynayır.
Nə Qədər Tez-tez Rast Gəlinir? (Aktual Statistika)
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) «Global cancer statistics 2024» hesabatına görə (Sung H və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 iyul 2026-cı ildə dərc edilib, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 məlumatlarına görə dünyada təxminən 980.286 yeni mədə xərçəngi halı (bütün xərçənglərin 4,7%-i — ən çox rast gəlinən 5. xərçəng növü) və 641.554 mədə xərçənginə bağlı ölüm (xərçəng ölümlərinin 6,6%-i — ən çox rast gəlinən 5. ölüm səbəbi) bildirilmişdir. Kişilərdə rastgəlmə tezliyi qadınlara nisbətən təxminən 2,2 dəfə daha yüksəkdir (341.506 qadın halına qarşı 638.780 kişi halı). Halların təxminən 71%-i Asiya qitəsində müşahidə olunur və Monqolustan dünyada ən yüksək rastgəlmə tezliyinə malik ölkədir; Şərqi Asiya, Şərqi Avropa və Cənubi Amerikanın bəzi bölgələri də ənənəvi olaraq yüksək rastgəlmə tezliyinə malik coğrafiyalardır.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin «Cancer Statistics, 2026» hesabatına görə (Siegel RL və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 yanvar 2026-da dərc edilmişdir, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026-da ABŞ-də təxminən 31.510 yeni mədə xərçəngi halı (17.900 kişi, 13.610 qadın) və 10.740 ölüm gözlənilir. Diaqnoz qoyulan median yaş 68-dir və halların təxminən 60%-nə 65 yaş və yuxarı yaşlarda diaqnoz qoyulur. Mərhələyə görə 5 illik nisbi sağqalım (SEER 21, 2015-2021 diaqnoz kohortu): lokal xəstəlikdə 76,5%, regional yayılmada 37,2%, uzaq metastazda 7,5%; bütün mərhələlər birlikdə təxminən 43%-dir. Diaqnoz zamanı xəstələrin yalnız 31%-i lokal mərhələdə aşkarlana bilir, 36%-də isə təəssüf ki, artıq uzaq metastaz var — bu vəziyyət mədə xərçəngində erkən diaqnostikanın nə üçün bu qədər vacib olduğunu aydın göstərir.
GLOBOCAN 2024 Türkiyə ölkə profilinə görə, Türkiyədə ildə təxminən 12.914 yeni mədə xərçəngi halı (8.481-i kişi) bildirilir və bu say mədə xərçəngini bütün xərçənglər arasında rastgəlmə tezliyinə görə 7. yerə yerləşdirir. Diqqətçəkən məqam budur ki, mədə xərçəngi Türkiyədə ölüm səbəbləri arasında 3. yerdə yer alır (9.176 ölüm) — yəni rastgəlmə tezliyi sıralamasından geri qalan ölüm sıralaması xəstəliyin ümumiyyətlə gec mərhələdə aşkarlanmağa meylini və sağqalımın məhdud olduğunu əks etdirir. Türkiyənin mədə xərçəngi yükü tarixən Qərbi Avropa ölkələri ilə müqayisədə daha yüksək hesab olunur; bu vəziyyət böyük ölçüdə cəmiyyətdə geniş yayılmış Helicobacter pylori infeksiyasının tezliyi ilə əlaqələndirilir.
Risk Faktorları
Helicobacter pylori, IARC tərəfindən 1994-də (IARC Monoqrafiyaları Cild 61) qəti (Qrup 1) kanserogen kimi təsnif edilmişdir. Aktual hesablamalara görə, 2020-də dünyada diaqnoz qoyulmuş mədə xərçənglərinin təxminən 78-94%-i (bölgəyə görə dəyişməklə, kardiyadan kənar [distal] mədə xərçənglərinin böyük əksəriyyəti) H. pylori infeksiyası ilə əlaqələndirilə bilər (təxminən 850.000 hal/il). Bir meta-analizə görə (Liang JL və həmkarları, Frontiers in Oncology, 2025), H. pylori infeksiyası olanlarda mədə xərçəngi riski olmayanlara nisbətən təxminən 4,36 dəfə (RR) daha yüksəkdir. H. pylori infeksiyasının antibiotiklərlə eradikasiyası mədə xərçəngi riskini azaltmaq üçün sübut olunmuş strategiyadır.
- Helicobacter pylori infeksiyası (ən vacib risk faktoru)
- Siqaret çəkmək (RR ~1,61)
- Çox duzlu qida istehlakı (RR ~1,55)
- Emal olunmuş/qırmızı ət istehlakı
- Az meyvə-tərəvəz istehlakı
- Xroniki atrofik qastrit və pernisioz anemiya (RR ~6,8)
- Əvvəllər keçirilmiş mədə əməliyyatı (uzun müddətdə mədə güdülünün xərçəngi riski)
- Epstein-Barr virusu (EBV) infeksiyası (mədə xərçənglərinin ayrıca molekulyar alt tipi)
- Piylənmə
- Xroniki qastroezofageal reflüks (GERD) — xüsusilə kardiya/GEJ nahiyəsinin xərçəngləri üçün
Mədə xərçəngi tək bir xəstəlik deyil; kardiya (qastroezofageal birləşmə) nahiyəsinin xərçəngləri ilə mədə cismindəki (distal/kardiyadan kənar) xərçənglərin risk faktorları nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlidir. Klassik bir tədqiqata görə (Lagergren J və həmkarları, NEJM, 1999), tez-tez və ağır reflüks simptomları olanlarda qida borusu adenokarsinoması riski 43,5 dəfə, kardiya adenokarsinoması riski isə 4,4 dəfə artır — halbuki bu əlaqə distal mədə xərçəngində göstərilməmişdir. Buna görə GERD/Barrett qida borusu əsasən kardiya/GEJ xərçəngləri ilə əlaqəli olduğu halda, H. pylori əsasən distal mədə xərçəngi ilə əlaqəlidir; Qərb ölkələrində distal mədə xərçənginin tezliyi azalarkən kardiya/GEJ adenokarsinomasının tezliyinin artması böyük ölçüdə bu fərqli risk profilinə əsaslanır.
İrsi Mədə Xərçəngi Sindromları
Mədə xərçənglərinin kiçik bir hissəsi (təxminən 1-3%-i) irsi sindromlarla əlaqəlidir; lakin bu xəstələrdə risk çox vaxt çox yüksək olduğundan onların tanınması böyük əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq Mədə Xərçəngi Əlaqə Konsorsiumunun (IGCLC) 2020 yeniləməsinə görə (Blair VR və həmkarları, Lancet Oncology, 2020), CDH1 (E-kadherin) genindəki germinal mutasiyalar diffuz tip mədə xərçəngi üçün 80 yaşa qədər kumulyativ riski kişilərdə 42-70%, qadınlarda 33-56% aralığında artırır (geniş aralıq ailələrin fərqli seçim meyarlarına əsaslanan tədqiqatlardan qaynaqlanır); qadın daşıyıcılarda lobulyar süd vəzi xərçəngi riski də 39-55%-ə çatır. Təlimat uyğun meyarlara cavab verən daşıyıcılarda adətən 20-30 yaş aralığında profilaktik (qoruyucu) total qastrektomiya tövsiyə edir.
Lynch sindromu: MLH1/MSH2/MSH6/PMS2 gen daşıyıcılarında 70 yaşa qədər mədə xərçəngi riski 2-16% arasında dəyişir (genə və cinsə görə); Li-Fraumeni sindromu (TP53) xüsusilə qastroezofageal birləşmə şişləri ilə əlaqələndirilmişdir; ailəvi adenomatoz polipozda (FAP) fundik vəzi poliplərinə tez-tez rast gəlinir və onların bir hissəsində displaziya inkişaf edə bilər; GAPPS (mədə adenokarsinoması və proksimal mədə polipozu, APC geninin promotor nahiyəsindəki mutasiya ilə bağlı) sindromunda mədə adenokarsinoması riski bildirilmişdir. Ailə anamnezi uyğun olan xəstələrə genetik məsləhət və lazım olduqda germinal test tövsiyə edilir.
Histoloji və Molekulyar Təsnifat
Lauren Təsnifatı: İntestinal və Diffuz Tip
1965-də təsvir edilmiş (Laurén P., Acta Pathologica Microbiologica Scandinavica, 1965) bu klassik histoloji təsnifat mədə adenokarsinomasını iki əsas bioloji davranışa ayırır:
| Xüsusiyyət | İntestinal Tip | Diffuz Tip |
|---|---|---|
| Yaş/cins | Daha yaşlı, kişilərdə daha çox rast gəlinir | Daha gənc, qadınlarda nisbətən daha çox rast gəlinir |
| Əlaqəli faktor | H. pylori, xroniki atrofik qastrit | CDH1/E-kadherin funksiyasının itməsi, irsi meyillilik |
| Böyümə nümunəsi | Vəzi strukturları əmələ gətirən, sərhədləri aydın kütlə | Koheziyasını itirmiş hüceyrələr, "linitis plastica" (dəri butulka mədə) nümunəsi, üzükvari hüceyrələr |
| Yayılma meyli | Hematogen (qan yolu ilə) | Peritoneal (qarın pərdəsi) yayılma daha çox rast gəlinir |
| Rastgəlmə tezliyinin meyli | Qərb ölkələrində azalır | Nisbətən sabitdir/artır |
| Proqnoz | Nisbətən daha yaxşı | Daha pis (HR 1,23; Petrelli F və həmkarları, meta-analiz, J Gastrointest Oncol, 2017) |
TCGA Molekulyar Alt Tipləri
The Cancer Genome Atlas (TCGA) konsorsiumunun geniş molekulyar analizinə görə (Nature, 2014), mədə adenokarsinoması dörd molekulyar alt tipə ayrılır: EBV-müsbət (9% — Epstein-Barr virusu ilə əlaqəli, yüksək PD-L1 ekspressiyası ilə səciyyələnir), mikrosatellit qeyri-sabit (MSI) (%22), genomik cəhətdən sabit (20% — diffuz histologiya və RHOA mutasiyaları ilə əlaqəli) və xromosomal qeyri-sabit (CIN) (50% — ən çox rast gəlinən alt tip, HER2 kimi reseptor genlərində amplifikasiyalarla əlaqəli). Bu təsnifat tədqiqat səviyyəsində əhəmiyyətli olsa da, aktual klinik praktikada müalicə qərarları daha çox aşağıda izah edilən hədəflənə bilən biomarkerlərə əsaslanır.
Qastroezofageal birləşmədə yerləşən adenokarsinomalar şiş mərkəzinin birləşməyə nisbətən mövqeyinə əsaslanan Siewert təsnifatı ilə üç yerə ayrılır (Siewert JR, Stein HJ, British Journal of Surgery, 1998): Tip I — distal qida borusu adenokarsinoması, birləşmədən 1-5 cm yuxarıda (adətən Barrett qida borusu fonunda inkişaf edir) — qida borusu xərçəngi kimi müalicə edilir; Tip II — "həqiqi kardiya karsinoması", birləşmədən 1 cm yuxarıdan 2 cm aşağıya qədər — cərrahi yanaşmanın mübahisəli olduğu sərhəd nahiyəsidir; Tip III — subkardial mədə karsinoması, birləşmədən 2-5 cm aşağıda, birləşməni aşağıdan tutan — mədə xərçəngi kimi müalicə edilir. Bu fərq həm cərrahi yanaşmanı (ezofagektomiyamı, qastrektomiyamı), həm də hansı limfa düyünü nahiyələrinin (mediastinalmı, abdominalmı) çıxarılmalı olduğunu müəyyən edir.
Əlamətləri
- Həzmsizlik (dispepsiya) və qarının yuxarı hissəsində narahatlıq
- Udqunma çətinliyi (xüsusilə GEJ/kardiya şişlərində)
- Az miqdarda yemək yedikdən sonra erkən doyma hissi
- İzah olunmayan çəki itkisi
- Ürəkbulanma və qusma
- Anemiya (qanazlığı) və onunla bağlı halsızlıq
- Qara/qatranabənzər nəcis və ya gizli qanaxma (xroniki qan itkisi ilə bağlı)
- İrəli mərhələdə: qarında şişkinlik (assit), sarılıq, əllə hiss olunan limfa düyünü
Mədə xərçəngi erkən mərhələdə adətən aydın əlamət vermir; buna görə yuxarıdakı əlamətlər — xüsusilə 50 yaşdan yuxarı, H. pylori anamnezi və ya ailə anamnezi olan şəxslərdə — yarandıqda vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək vacibdir. Bu əlamətlər mədə xərçəngindən başqa bir çox xoşxassəli səbəbdən də yarana bilər, lakin differensial diaqnostika üçün mütləq qiymətləndirilməlidir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Endoskopiya və Biopsiya
Yuxarı mədə-bağırsaq endoskopiyası mədə xərçənginin diaqnostikasında qızıl standartdır; nazik, elastik kamera vasitəsilə mədənin, qida borusunun və onikibarmaq bağırsağın daxili səthi birbaşa görüntülənir və şübhəli nahiyələrdən biopsiya götürülərək patoloji müayinə aparılır. Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra cərrahi planlama məqsədilə ikinci endoskopiya/biopsiya lazım ola bilər.
Mərhələləndirmə üçün Görüntüləmə
Kontrastlı kompüter tomoqrafiyası (KT) (döş qəfəsi, qarın, çanaq) şişin yerli yayılmasını və mümkün uzaq metastazları qiymətləndirmək üçün əsas görüntüləmə üsuludur. Endoskopik ultrasəs müayinəsi (EUS) şişin mədə divarındakı dərinliyini (T mərhələsi) və ətrafındakı limfa düyünlərini qiymətləndirməkdə KT-dən daha həssasdır. Şübhəli hallarda PET-KT uzaq metastazların axtarışına töhfə verə bilər.
Görüntüləmədə uzaq metastaz aşkarlanmayan, lakin yerli irəliləmiş (T3/T4 və ya limfa düyünü tutulması olan) xəstələrdə sağaltma məqsədli əməliyyat planlanmazdan əvvəl diaqnostik laparoskopiya tövsiyə edilir. Bu prosedurda qarın boşluğu birbaşa müşahidə olunur və peritoneal yuma mayesi sitoloji müayinəyə göndərilir — KT-nin nəzərindən qaça bilən kiçik peritoneal implantlar və ya müsbət sitologiya xəstənin lazımsız yerə böyük əməliyyata alınmasının qarşısını alaraq müalicə strategiyasını (məsələn, sistemik müalicəyə yönləndirmə) dəyişdirə bilər.
Biomarker (Molekulyar) Testləri
Metastatik mədə/GEJ xərçəngi diaqnozu qoyulan hər xəstədə müalicə seçiminə birbaşa istiqamət verən dörd biomarkerin test edilməsi hazırda standart hesab olunur:
| Biomarker | Test Üsulu | Təxmini Tezlik | Klinik Əhəmiyyəti |
|---|---|---|---|
| HER2 (ERBB2) | İmmunohistokimya (IHC), IHC 2+ olduqda FISH ilə təsdiq | ~%15-20 | HER2-ni hədəfləyən müalicələrə (trastuzumab, trastuzumab derukstekan, zanidatamab) uyğunluğu müəyyən edir |
| Claudin 18.2 (CLDN18.2) | IHC (VENTANA CLDN18 [43-14A] RxDx testi) | ~38% (HER2-mənfi şişlərdə ~42%) | Zolbetuximab müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir |
| Mikrosatellit qeyri-sabitliyi (MSI-H/dMMR) | IHC (MMR zülalları) və ya PCR/NGS əsaslı MSI testi | Dəyişkən (erkən mərhələdə daha çox rast gəlinir) | İmmunoterapiyaya fövqəladə cavab ehtimalı; bəzi erkən mərhələ xəstələrdə neoadjuvant kimyaterapiya qərarına təsir göstərə bilər |
| PD-L1 (CPS) | IHC (22C3 və ya 28-8 klonu) | Dəyişkən | İmmunoterapiya kombinasiyalarının təsdiq əhatəsi CPS hədlərinə (≥1, ≥5, ≥10) görə dəyişir |
ToGA tədqiqatının müəyyən etdiyi meyarlara görə, mədə xərçəngində HER2 müsbətliyi süd vəzi xərçəngindən fərqli ballanır: şiş heterogenliyi daha çox rast gəlindiyindən biopsiya nümunələrində yalnız 5 hüceyrəlik qrupda belə bazolateral/natamam membran boyanması müsbət qəbul edilərkən, rezeksiya nümunələrində bu hədd şiş hüceyrələrinin ≥10%-i kimi müəyyən edilir. Bu fərq mədə toxumasının vəzi quruluşundan və heterogen HER2 ekspressiya nümunəsindən qaynaqlanır.
FGFR2b həddindən artıq ekspressiyasını hədəfləyən bemarituzumab FORTITUDE-101 tədqiqatında birincili ümumi sağqalım məqsədinə çatmış olsa da, yekun analizdə sağqalım faydasının azaldığı və göz toksikliyinin artdığı bildirilmişdir; istehsalçı şirkətlər tənzimləyici müraciəti FORTITUDE-102 tədqiqatının nəticələrinə qədər təxirə salmışdır. Buna görə bemarituzumab bu bələdçinin hazırlandığı tarixdə FDA tərəfindən təsdiqlənmiş müalicə deyil və hazırda tədqiqat mərhələsindədir.
Mərhələləndirmə: TNM Sistemi (AJCC 8. Nəşr)
AJCC 2024-dən etibarən mərhələləndirmə təlimatının "9. Versiyasını" xərçəng növünə görə mərhələli şəkildə dərc etməyə başlamışdır; lakin mədənin neyroendokrin şişləri istisna olmaqla, mədə adenokarsinomasının mərhələləndirilməsi hələ də AJCC 8. nəşr (2017) əsas götürülərək aparılır — 9. Versiya hələ bu xəstəlik üçün dərc edilməmişdir. Aşağıdakı cədvəl AJCC 8. nəşri əks etdirir.
T Kateqoriyası
| T Kateqoriyası | Tərif |
|---|---|
| Tis | Karsinoma in situ — lamina propria invaziyası olmadan intraepitelial şiş (yüksək dərəcəli displaziya) |
| T1a | Şiş lamina propria və ya muskularis mukozaya invaziya edir |
| T1b | Şiş submukozaya invaziya edir |
| T2 | Şiş muskularis propriaya invaziya edir |
| T3 | Şiş visseral peritonu və ya qonşu strukturları tutmadan subseroz birləşdirici toxumadan keçir |
| T4a | Şiş serozaya (visseral peritona) invaziya edir |
| T4b | Şiş qonşu strukturlara (dalaq, köndələn yoğun bağırsaq, qaraciyər, diafraqma, mədəaltı vəzi, qarın divarı, böyrəküstü vəzi, böyrək, nazik bağırsaq, retroperiton) invaziya edir |
N və M Kateqoriyaları
N0: regional limfa düyünü metastazı yoxdur. N1: 1-2 regional limfa düyünündə metastaz. N2: 3-6 regional limfa düyünündə metastaz. N3a: 7-15 regional limfa düyünündə metastaz. N3b: 16 və ya daha çox regional limfa düyünündə metastaz. M0: uzaq metastaz yoxdur. M1: uzaq metastaz var (uzaq limfa düyünləri və ya peritoneal yayılma daxil olmaqla).
N mərhələsinin etibarlı müəyyən edilməsi üçün AJCC/UICC TNM sistemi əməliyyat zamanı ən azı 16 limfa düyününün çıxarılmasını və patoloji müayinəsini tələb edir; kifayət qədər limfa düyününün müayinə edilməməsi xəstəliyin olduğundan daha aşağı mərhələləndirilməsinə (understaging) səbəb ola bilər. Uyğun şəkildə aparılmış D2 limfadenektomiyada (aşağıda nəzərdən keçirilir) adətən bu saydan xeyli çox (tez-tez 25-40+) limfa düyünü çıxarılır.
Mərhələ Qrupları
| Mərhələ | TNM |
|---|---|
| 0 | Tis, N0, M0 |
| IA | T1, N0, M0 |
| IB | T1, N1, M0; və ya T2, N0, M0 |
| IIA | T1, N2, M0; və ya T2, N1, M0; və ya T3, N0, M0 |
| IIB | T1, N3a, M0; və ya T2, N2, M0; və ya T3, N1, M0; və ya T4a, N0, M0 |
| IIIA | T2, N3a, M0; və ya T3, N2, M0; və ya T4a, N1/N2, M0; və ya T4b, N0, M0 |
| IIIB | T1/T2, N3b, M0; və ya T3, N3a, M0; və ya T4a, N3a, M0; və ya T4b, N1/N2, M0 |
| IIIC | T3/T4a, N3b, M0; və ya T4b, N3a/N3b, M0 |
| IV | İstənilən T, istənilən N, M1 |
Müalicənin Planlanması: Multidissiplinar Yanaşma
Mədə/GEJ xərçənginin müalicəsi cərrahlar, tibbi onkoloqlar, radiasiya onkoloqları, qastroenteroloqlar, patoloqlar və dietoloqlardan ibarət multidissiplinar komanda tərəfindən planlanır. Müalicə qərarını müəyyən edən üç əsas sual bunlardır: (1) Şiş rezeksiya oluna bilirmi (əməliyyatla tamamilə çıxarıla bilərmi)? (2) Xəstəlik lokaldır/yerli irəliləmişdir, yoxsa metastatikdir? (3) Şişin HER2, Claudin 18.2, MSI və PD-L1 statusu nədir? Bu üç sualın cavabı aşağıda ətraflı nəzərdən keçirilən müalicə mərhələlərini müəyyən edir.
Cərrahi Müalicə
Endoskopik Rezeksiya: Çox Erkən Mərhələ üçün
Mədə divarının yalnız ən səthi qatı ilə məhdudlaşan, limfa düyünü tutulması riski çox aşağı olan şişlərdə (adətən T1a, müəyyən ölçü/histologiya meyarlarına cavab verən) şiş endoskop vasitəsilə mədə divarından çıxarıla bilər. Bu məqsədlə iki texnikadan istifadə edilir: Endoskopik Mukozal Rezeksiya (EMR) və daha böyük/dərin lezyonlarda üstünlük verilən Endoskopik Submukozal Disseksiya (ESD). Bu yanaşma mədəni tamamilə qoruyaraq sağaltma məqsədli müalicə imkanı yaradır.
Qastrektomiya
Erkən və yerli irəliləmiş mərhələ mədə xərçənglərinin əksəriyyətində standart sağaltma məqsədli əməliyyat şişin, mədənin xəstə hissəsinin və regional limfa düyünlərinin çıxarılmasıdır (qastrektomiya). Şişin yerinə və yayılmasına görə total qastrektomiya (mədənin hamısı), subtotal/qismən qastrektomiya (həzm sistemi yenidən qurularaq mədənin bir hissəsi) və ya proksimal/distal qastrektomiya tətbiq oluna bilər; əməliyyat açıq və ya laparoskopik (minimal invaziv) texnika ilə aparıla bilər.
Limfa Düyünü Disseksiyası: D1 və D2
Yaponiya Mədə Xərçəngi Assosiasiyasının (JGCA) təsnifatına görə, qastrektomiya ilə birlikdə aparılan limfadenektomiya əhatə etdiyi stansiyalara görə təsnif edilir: D1 (periqastrik stansiyalar), D1+ (D1-ə əlavə stansiyalar — endoskopik rezeksiya meyarlarına cavab verməyən erkən mərhələ şişlərində istifadə edilir) və D2 (D1-ə əlavə olaraq sol mədə, ümumi qaraciyər, çölyak və dalaq arteriyası boyunca stansiyaları ehtiva edir). Sağaltma məqsədli əməliyyatda aktual NCCN və JGCA təlimatlarına görə standart yanaşma D2 limfadenektomiyadır; təcrübəli mərkəzlərdə və mütəxəssis cərrahlar tərəfindən aparılmalıdır.
Palliativ Cərrahi Müdaxilələr: Tıxanmanın İdarə Edilməsi
İrəli mərhələ və ya rezeksiya oluna bilməyən xəstəlikdə şişə bağlı mədə çıxışı tıxanması inkişaf edərsə, mədə möhtəviyyatını nazik bağırsağa yönləndirmək üçün qastrojejunostomiya tətbiq oluna bilər (açıq və ya laparoskopik). Bu prosedur zamanı qidalanmanı dəstəkləmək məqsədilə qarın dərisindən birbaşa mədəyə yerləşdirilən qastrostomiya borusu (G-borusu) və ya nazik bağırsağa yerləşdirilən jejunostomiya borusu (J-borusu) lazım ola bilər; hazırda tıxanmanı aradan qaldırmaq üçün endoskopik stent yerləşdirilməsi də tez-tez üstünlük verilən, daha az invaziv alternativdir.
Erkən Mərhələ və Yerli İrəliləmiş (Rezeksiya Oluna Bilən) Xəstəlikdə Sistemik Müalicə
FLOT4 tədqiqatına görə (Al-Batran SE və həmkarları, Lancet, 2019), 5-fluorourasil, folin turşusu, oksaliplatin və dosetaksel ehtiva edən FLOT rejimi ilə əməliyyatdan əvvəl (neoadjuvant) və sonra (adjuvant) tətbiq edilən perioperativ kimyaterapiya əvvəlki standart ECF/ECX rejiminə nisbətən ümumi sağqalımı nəzərəçarpacaq dərəcədə uzatmışdır (median 35 aya qarşı 50 ay; HR 0,77; p=0,012); 5 illik ümumi sağqalım 36%-ə qarşı 45%-dir. Bu nəticələr FLOT-u rezeksiya oluna bilən mədə/GEJ adenokarsinomasında perioperativ kimyaterapiyanın əsasına çevirmişdir.
FDA 25 noyabr 2025-də rezeksiya oluna bilən mədə/GEJ adenokarsinomasında neoadjuvant/adjuvant FLOT-a durvalumab əlavə edilməsi və ardınca tək preparat durvalumab ilə davam müalicəsindən ibarət perioperativ rejimi təsdiqləmişdir — bu, mədə/GEJ xərçəngində ilk perioperativ immunoterapiya təsdiqidir. MATTERHORN tədqiqatında hadisəsiz sağqalımın median müddətinə çatılmadığı halda, nəzarət qolunda 32,8 ay olmuşdur (HR 0,71; p<0,001); yekun ümumi sağqalım analizində də əhəmiyyətli fayda göstərilmişdir (HR 0,78; 95% CI 0,63-0,96; p=0,021); patoloji tam cavab nisbəti 7,2%-ə qarşı 19,2%-dir. Bu təsdiq FLOT-un artıq immunoterapiya ilə kombinə edilə bildiyi yeni dövrü başlatmışdır.
Perioperativ FLOT/kimyaterapiyaya pembrolizumab əlavə edilməsini araşdıran KEYNOTE-585 tədqiqatı patoloji tam cavab nisbətini artırmış olsa da, yekun analizdə hadisəsiz sağqalım və ya ümumi sağqalımda statistik əhəmiyyətli fayda göstərə bilməmişdir və bu kombinasiya FDA təsdiqi almamışdır. Bu, immunoterapiya kombinasiyalarının perioperativ dövrdə həmişə fayda göstərmədiyini, hansı kombinasiyanın işlədiyinin hər tədqiqat üzrə ayrıca qiymətləndirilməli olduğunu ortaya qoyan vacib nümunədir.
MSI-yüksək şişləri olan xəstələrdə kimyaterapiyadan fərqli səviyyədə fayda görülə biləcəyi bildirildiyindən, bu xəstələrdə neoadjuvant kimyaterapiyanın istifadəsi multidissiplinar komanda daxilində hər hal üzrə ayrıca qiymətləndirilir. Kifayət qədər limfa düyünü çıxarılmamış və ya cərrahi sərhədləri kifayət qədər təmiz olmayan seçilmiş xəstələrdə adjuvant radioterapiya (təkbaşına və ya kimyaterapiya ilə kombinə) da nəzərdən keçirilə bilər.
Metastatik Mədə/GEJ Xərçəngində Birinci Xətt Müalicəsi
Metastatik xəstəlikdə müalicə seçimi artıq demək olar ki, tamamilə biomarker nəticələrinə görə müəyyən edilir. Aşağıdakı axın HER2 statusuna, ardınca Claudin 18.2 və PD-L1/MSI statusuna görə xəstələri fərqli müalicə qollarına yönləndirir.
FDA 25 avqust 2026-da HER2-ni hədəfləyən bispesifik anticisim zanidatamab (Ziihera) ilə PD-1 inhibitoru tislelizumabın (Tevimbra) kimyaterapiya ilə üçlü kombinasiyasını əvvəllər müalicə almamış HER2-müsbət (IHC 3+ və ya IHC 2+/ISH+) rezeksiya oluna bilməyən yerli irəliləmiş/metastatik qastroezofageal adenokarsinomada təsdiqləmişdir (həmçinin yalnız IHC 3+ xəstələrdə tislelizumabsız zanidatamab+kimyaterapiya kombinasiyası da təsdiqlənmişdir). Faza 3 HERIZON-GEA-01 tədqiqatında standart trastuzumab+kimyaterapiyaya qarşı nəticələr belədir:
| Müalicə Qolu | Median PFS | Median OS |
|---|---|---|
| Zanidatamab + tislelizumab + kimyaterapiya | 12,4 ay (HR 0,63; p<0,0001) | 26,4 ay (HR 0,72; p=0,0043) |
| Zanidatamab + kimyaterapiya (yalnız IHC 3+) | 12,4 ay (HR 0,65; p<0,0001) | 24,4 ay (HR 0,80; əhəmiyyətli deyil) |
| Trastuzumab + kimyaterapiya (nəzarət qolu) | 8,1 ay | 19,2 ay |
Qeyd: Ümumi sağqalım faydası yalnız üçlü kombinasiya (zanidatamab+tislelizumab+kimyaterapiya) qolunda statistik əhəmiyyətli olmuşdur; dərəcə ≥3 yan təsir nisbəti üçlü kombinasiyada (71,8%) digər iki qola (59,0% və 59,5%) nisbətən daha yüksəkdir. Bu təsdiq bu bələdçinin hazırlandığı tarixdən yalnız bir gün əvvəl verilmiş, son dərəcə yeni inkişafdır.
HER2-müsbət metastatik mədə/GEJ xərçəngində trastuzumab+kimyaterapiya ToGA tədqiqatına əsasən 20 oktyabr 2010-da FDA təsdiqi almış, uzun müddətdir standart müalicədir (ümumi sağqalım 11,1 aya qarşı 13,8 ay; HR ~0,74). KEYNOTE-811 tədqiqatına əsasən PD-L1 CPS≥1 olan xəstələrdə trastuzumab+kimyaterapiyaya pembrolizumab əlavə edilməsi 19 mart 2025-də tam FDA təsdiqi almışdır (PFS 7,3 aya qarşı 10,9 ay, HR 0,72; OS 15,7 aya qarşı 20,1 ay, HR 0,79). Zanidatamab+tislelizumab kombinasiyasının təsdiqindən sonra bu iki yanaşma arasındakı seçim aktual təlimatlara görə formalaşacaqdır.
Zolbetuximab (Vyloy) 18 oktyabr 2024-də FDA təsdiqi almış, Claudin 18.2-ni hədəfləyən ilk anticisimdir. SPOTLIGHT tədqiqatında (mFOLFOX6 ilə kombinasiya) PFS 8,7 aya qarşı 10,6 ay (HR 0,751), OS 15,5 aya qarşı 18,2 ay (HR 0,750); GLOW tədqiqatında (CAPOX ilə kombinasiya) PFS 6,8 aya qarşı 8,2 ay (HR 0,687), OS 12,2 aya qarşı 14,4 ay (HR 0,771) olmuşdur. Bu dərman HER2-mənfi və Claudin 18.2 müsbət (IHC ilə şiş hüceyrələrinin ≥75%-ində orta-güclü membran boyanması) xəstələrdə kimyaterapiyaya əlavə edilərək istifadə olunur.
Nivolumab CheckMate 649 tədqiqatına əsasən 16 aprel 2021-də PD-L1 statusundan asılı olmayaraq kimyaterapiya ilə kombinasiyada təsdiq almışdır; CPS≥5 alt qrupunda ümumi sağqalım 11,1 aya qarşı 14,4 ay (HR 0,71) olmuşdur. Pembrolizumab KEYNOTE-859 tədqiqatına əsasən 16 noyabr 2023-də HER2-mənfi, əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə kimyaterapiya ilə kombinasiyada təsdiq almışdır (OS 11,5 aya qarşı 12,9 ay, HR 0,78; PFS 5,6 aya qarşı 6,9 ay, HR 0,76). Klinik praktikada bu iki seçim arasındakı üstünlük PD-L1 CPS səviyyəsinə və müəssisənin təcrübəsinə görə dəyişə bilər.
Metastatik Mədə/GEJ Xərçəngində İkinci və Sonrakı Xətt Müalicələri
Ramucirumab VEGFR2-ni (Damar Endotelial Böyümə Faktoru Reseptoru 2) bloklayan monoklonal anticisimdir. REGARD tədqiqatına əsasən tək preparat kimi 21 aprel 2014-də (OS 3,8 aya qarşı 5,2 ay, HR 0,776), RAINBOW tədqiqatına əsasən paklitaksel ilə kombinasiyada noyabr 2014-də (OS 7,4 aya qarşı 9,6 ay, HR 0,81; PFS 2,9 aya qarşı 4,4 ay, HR 0,64) FDA təsdiqi almışdır. Hazırda əsasən ikinci xəttdə paklitaksel ilə kombinasiyada istifadə edilir.
Trastuzumab derukstekan (Enhertu) DESTINY-Gastric01 tədqiqatına əsasən 15 yanvar 2021-də əvvəllər trastuzumab ehtiva edən müalicə almış HER2-müsbət xəstələrdə təsdiq almışdır (ORR 11,3%-ə qarşı 40,5%; OS 8,4 aya qarşı 12,5 ay). Daha yeni DESTINY-Gastric04 tədqiqatı T-DXd-ni ikinci xəttdə ramucirumab+paklitaksellə müqayisə etmiş və ümumi sağqalım üstünlüyünü təsdiqləmişdir (11,4 aya qarşı 14,7 ay) — bu məlumatlar T-DXd-nin HER2-müsbət xəstəlikdə ikinci xətt mövqeyini gücləndirir.
Trifluridin/tipirasil (Lonsurf) TAGS tədqiqatına əsasən 25 fevral 2019-da ən azı iki əvvəlki müalicə xəttindən sonra irəliləmə göstərən xəstələrdə təsdiq almışdır (OS 3,6 aya qarşı 5,7 ay, HR 0,69; PFS 1,8 aya qarşı 2,0 ay, HR 0,57). Ağızdan qəbul edilən bu preparat əvvəllər intensiv müalicə almış xəstələrdə vacib seçim yaradır. İrinotekan əsaslı rejimlər də hər hansı spesifik FDA təsdiqinə əsaslanmasa da, təlimatların dəstəklədiyi (NCCN) sonrakı xətt seçimi kimi istifadə oluna bilər.
Müalicəyə Bağlı Yan Təsirlər və Onların İdarə Edilməsi
Kimyaterapiya (FLOT Komponentləri və Digərləri)
5-fluorourasil/kapesitabin, oksaliplatin, dosetaksel, sisplatin və irinotekan kimi preparatlar ürəkbulanma-qusma, sümük iliyinin basqılanması (neytropeniya, anemiya, trombositopeniya), mukozit, ishal, əl-ayaq sindromu və periferik neyropatiya kimi dərman sinfinə xas yan təsirlərə səbəb ola bilər. Qan göstəriciləri müntəzəm izlənir, ürəkbulanma üçün effektiv profilaktik dərmanlardan istifadə edilir və periferik neyropatiya əlamətləri (əl/ayaqlarda iynələnmə, keyimə) mütləq həkimə bildirilməlidir.
Hədəfə Yönəlmiş Müalicələr
Trastuzumab və zanidatamab ürək funksiyalarının müalicədən əvvəl və müntəzəm intervallarla izlənməsini tələb edir (kardial toksiklik riski). Ramucirumab hipertoniya, proteinuriya və qanaxma riskinin artması ilə əlaqəlidir; qan təzyiqi müntəzəm izlənməlidir. Trastuzumab derukstekan dərman sinfinə xas olaraq interstisial ağciyər xəstəliyi/pnevmonit riski daşıyır — öskürək və ya təngnəfəsliyin yaranması təcili qiymətləndirmə tələb edir. Zolbetuximab tez-tez ürəkbulanma-qusma ilə əlaqəlidir; bu yan təsirlər adətən ilk infuziyalarda daha aydın olur və profilaktik antiemetiklərlə idarə edilir.
İmmunoterapiya (Nivolumab, Pembrolizumab, Tislelizumab)
Nəzarət nöqtəsi inhibitorları immun sisteminin öz toxumalarına hücum etməsinə bağlı "immun əlaqəli yan təsirlər" (kolit, hepatit, pnevmonit, qalxanabənzər vəzin disfunksiyası və digər endokrin pozuntular, dəri reaksiyaları) riski daşıyır. Bu yan təsirlər erkən tanınıb müalicə edildikdə adətən yaxşı idarə edilə bilər; lakin bəzi hallarda ciddi/həyati təhlükəli ola bildiyindən hər hansı yeni simptom (ishal, sarılıq, öskürək/təngnəfəslik, həddindən artıq yorğunluq) dərhal bildirilməlidir.
Qastrektomiyadan Sonrakı Uzunmüddətli Təsirlər
Dumping sindromu (qidaların nazik bağırsağa çox sürətlə keçməsinə bağlı erkən/gec simptomlar), B12 və dəmir çatışmazlığı (müntəzəm izləmə və lazım olduqda əlavə qəbul tələb edir), sümük sağlamlığına mənfi təsirlər və çəki itkisi qastrektomiyadan sonra tez-tez rast gəlinən uzunmüddətli problemlərdir. Kiçik, tez-tez yeməklər; yeməklərlə birlikdə maye qəbulundan çəkinmək; yüksək zülal/lif, az sadə şəkər ehtiva edən qidalanma və müntəzəm dietoloq nəzarəti bu problemlərin idarə edilməsində əsas yanaşmalardır.
FDA Təsdiqləri Tarixçəsi: Mədə/GEJ Xərçənginin Müalicəsində Sürətlənən İnqilab
Trastuzumab İlk Hədəfə Yönəlmiş Müalicə
ToGA tədqiqatına əsasən HER2-müsbət metastatik mədə/GEJ xərçəngində təsdiqlənən ilk hədəfə yönəlmiş müalicə.
Ramucirumab (Tək Preparat)
REGARD tədqiqatına əsasən ikinci xəttdə tək preparat kimi təsdiq aldı.
Ramucirumab + Paklitaksel
RAINBOW tədqiqatına əsasən ikinci xətt kombinasiya müalicəsi kimi təsdiq aldı.
Trifluridin/Tipirasil (TAS-102)
TAGS tədqiqatına əsasən üçüncü xətt müalicəsi kimi təsdiq aldı.
Trastuzumab Derukstekan İlk Anticisim-Dərman Konjuqatı
DESTINY-Gastric01 tədqiqatına əsasən HER2-müsbət xəstəlikdə ikinci xəttdə təsdiq aldı; mədə xərçəngində təsdiqlənən ilk anticisim-dərman konjuqatı.
Nivolumab İlk Birinci Xətt İmmunoterapiyası
CheckMate 649 tədqiqatına əsasən kimyaterapiya ilə kombinasiyada birinci xəttdə təsdiq aldı; mədə/GEJ xərçəngində ilk birinci xətt immunoterapiyası təsdiqi.
Pembrolizumab (Birinci Xətt)
KEYNOTE-859 tədqiqatına əsasən HER2-mənfi xəstəlikdə kimyaterapiya ilə kombinasiyada təsdiq aldı.
Zolbetuximab (Vyloy) İlk Claudin 18.2-ni Hədəfləyən Müalicə
SPOTLIGHT və GLOW tədqiqatlarına əsasən HER2-mənfi/Claudin 18.2-müsbət xəstəlikdə təsdiq aldı; bu biomarkeri hədəfləyən ilk təsdiqlənmiş dərman.
Pembrolizumab + Trastuzumab (HER2-Müsbət)
KEYNOTE-811 tədqiqatına əsasən PD-L1 CPS≥1 olan HER2-müsbət xəstələrdə tam təsdiq aldı.
Durvalumab + FLOT (MATTERHORN) İlk Perioperativ İmmunoterapiya
Rezeksiya oluna bilən xəstəlikdə perioperativ FLOT-a durvalumab əlavə edilməsi təsdiqləndi; mədə/GEJ xərçəngində ilk perioperativ immunoterapiya təsdiqi.
Zanidatamab + Tislelizumab (HERIZON-GEA-01) Ən Yeni Təsdiq
HER2-müsbət birinci xətt xəstəlikdə trastuzumabla müqayisədə ümumi sağqalımı nəzərəçarpacaq dərəcədə uzadan yeni hədəfə yönəlmiş müalicə-immunoterapiya kombinasiyası təsdiqləndi.
Türkiyədə Diaqnostika, Lisenziya və Ödənişin Qarşılanması Statusu
Trastuzumab (HER2-müsbət xəstəlikdə) və FLOT rejiminin komponentləri (5-fluorourasil, folin turşusu, oksaliplatin, dosetaksel) Türkiyədə TİTCK tərəfindən lisenziyalaşdırılmışdır və SGK tərəfindən qarşılanır; bu iki müalicə mədə/GEJ xərçəngində Türkiyədə ən etibarlı şəkildə əlçatan standart müalicələrdir.
Nivolumabın mədə/GEJ/qida borusu adenokarsinoması göstərişi (PD-L1 CPS≥5, HER2-mənfi, birinci xətt, kimyaterapiya ilə kombinasiyada) TİTCK tərəfindən lisenziyalaşdırılmışdır və 10 iyul 2025 tarixli SUT yeniləməsi ilə xüsusi olaraq SGK-nın ödəniş qarşılama əhatəsinə əlavə edilmişdir (24 ay ilə məhdud olduğu bildirilir). Bu, mədə xərçəngində SGK-nın immunoterapiya ödənişini qarşıladığı ilk və hazırda yeganə aydın nümunədir.
Ramucirumab TİTCK tərəfindən lisenziyalaşdırılmış olsa da, standart SGK ödəniş qarşılama siyahısında yer almır — xəstələr tez-tez məhkəmə yolu ilə dərmana çıxış əldə etməyə məcbur olurlar (yanvar 2026-da Yargıtay qərarı belə bir iddianı yenidən baxılması üçün göndərmişdir). Pembrolizumabın mədə/GEJ xərçəngi göstərişi 10 iyul 2025 SUT yeniləməsinə daxil edilməmişdir (bu yeniləmə yalnız üçlü mənfi süd vəzi xərçəngi və nazofarenksi qoruyan baş-boyun yastıhüceyrəli xərçəngi göstərişlərini əlavə etmişdir); mövcud mənbələrə görə pembrolizumabın SGK tərəfindən qarşılanan göstərişləri arasında mədə xərçəngi yer almır. Trastuzumab derukstekan (Enhertu) Türkiyədə lisenziyalaşdırılmış olsa da, SGK tərəfindən qarşılanmır (xəstələr məhkəmə yolu ilə dərmana çıxış əldə edirlər). Trifluridin/tipirasil (Lonsurf) də TİTCK tərəfindən lisenziyalaşdırılmış olsa da, həm kolorektal, həm də mədə xərçəngi göstərişində SGK ödəniş siyahısında yer almır.
Zolbetuximab (Vyloy), zanidatamab (Ziihera) və tislelizumab (Tevimbra) üçün Türkiyə dərman məlumat bazalarında (TİTCK məhsul kodu, qiymət siyahısı) heç bir qeyd tapılmamışdır; bu üç dərmanın ən azı bu bələdçinin hazırlandığı tarixdə Türkiyədə lisenziyalaşdırılmadığı və buna görə də SGK tərəfindən qarşılanmadığı düşünülür — xüsusilə zanidatamab+tislelizumab kombinasiyasının FDA təsdiqindən hələ bir gün belə keçməməsi bu vəziyyətin gözlənilən nəticə olduğunu göstərir. Aktual lisenziya və ödəniş qarşılama statusu sürətlə dəyişə bildiyindən müalicə qərarından əvvəl TİTCK və SGK-nın rəsmi mənbələrinin birbaşa yoxlanması tövsiyə edilir.
Tez-tez Verilən Suallar
- Mədə xərçəngi ilə mədə xorası eyni şeydirmi?
- Xeyr. Mədə xorası xoşxassəli yaradır və adətən H. pylori və ya ağrıkəsici istifadəsi ilə bağlıdır; lakin bəzi xora kimi görünən lezyonlar əslində xərçəng ola bildiyindən sağalmayan və ya təkrarlanan xoralarda mütləq biopsiya ilə qiymətləndirmə aparılmalıdır.
- Mədə xərçəngi ilə qastroezofageal birləşmə (GEJ) xərçəngi arasında fərq nədir?
- Hər ikisi adenokarsinoma ola bilər, lakin şişin dəqiq yeri (Siewert təsnifatı) cərrahi yanaşmaya və bəzi müalicə qərarlarına təsir göstərir; GEJ şişləri mövqelərinə görə qida borusu xərçəngi və ya mədə xərçəngi protokolları ilə müalicə edilə bilər.
- Metastatik mədə xərçəngində artıq hər kəsə eyni kimyaterapiya verilirmi?
- Xeyr. Hazırda HER2, Claudin 18.2, PD-L1 və MSI statusuna görə xəstələr fərqli, biomarkerlərin istiqamətləndirdiyi müalicə qollarına ayrılır; buna görə metastatik diaqnoz qoyulan hər xəstədə bu testlərin aparılması böyük əhəmiyyət daşıyır.
- Ailəmdə mədə xərçəngi anamnezi var, mən də risk altındayammı?
- Ailə anamnezi mədə xərçəngi riskini artıra bilər; xüsusilə gənc yaşda və ya birdən çox yaxın qohumda mədə xərçəngi anamnezi varsa, irsi diffuz mədə xərçəngi (CDH1) kimi sindromlar baxımından genetik məsləhət və test tövsiyə edilə bilər. Ailə anamnezinizi həkiminizlə ətraflı bölüşməyiniz vacibdir.
- Zanidatamab+tislelizumab kimi çox yeni təsdiqlənmiş dərmanlara Türkiyədə necə çıxış əldə edilə bilər?
- Bu qədər yeni təsdiqlənmiş müalicənin Türkiyədə lisenziya və ödəniş qarşılama prosesinə daxil olması adətən vaxt alır. Aktual vəziyyəti birbaşa həkiminizlə və ya TİTCK/SGK-nın rəsmi mənbələri ilə təsdiqləməyiniz, həmçinin uyğun ola biləcəyiniz klinik tədqiqatlar barədə soruşmağınız tövsiyə edilir.
- Sung H və həmkarları. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — Mədə Xərçəngi və Türkiyə Ölkə Məlumat Vərəqi. gco.iarc.who.int
- Siegel RL və həmkarları. "Cancer Statistics, 2026." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70043
- Liang JL və həmkarları. Mədə xərçəngi risk faktorları, çətir icmal. Frontiers in Oncology, 2025.
- Lagergren J və həmkarları. Qastroezofageal reflüks və adenokarsinoma riski. New England Journal of Medicine, 1999.
- Blair VR və həmkarları. İrsi diffuz mədə xərçəngi, yenilənmiş klinik təlimat. Lancet Oncology, 2020.
- Laurén P. Mədə karsinomasının iki əsas histoloji tipi. Acta Pathologica Microbiologica Scandinavica, 1965.
- The Cancer Genome Atlas Research Network. Mədə adenokarsinomasının geniş molekulyar xarakteristikası. Nature, 2014.
- Petrelli F və həmkarları. Diffuz və intestinal histotipin proqnostik dəyəri, meta-analiz. Journal of Gastrointestinal Oncology, 2017.
- Siewert JR, Stein HJ. Qastroezofageal birləşmə adenokarsinomasının təsnifatı. British Journal of Surgery, 1998.
- AJCC Cancer Staging Manual, 8. Nəşr, Mədə Xərçəngi Bölməsi. Springer, 2017.
- Piessen G və həmkarları. Mədə xərçəngində optimal limfa düyünü disseksiyası, icmal. World Journal of Surgical Oncology, 2024.
- Al-Batran SE və həmkarları. FLOT4, perioperativ kimyaterapiya. Lancet, 2019.
- FDA təsdiq elanı: Durvalumab + FLOT (MATTERHORN), perioperativ immunoterapiya, 25 noyabr 2025.
- KEYNOTE-585 tədqiqatı, perioperativ pembrolizumab, nəticələri mənfi — FDA təsdiqi verilmədi.
- FDA təsdiq elanı: Zanidatamab (Ziihera) + Tislelizumab (Tevimbra), HERIZON-GEA-01 tədqiqatı, 25 avqust 2026.
- Van Cutsem E və həmkarları. ToGA tədqiqatı, trastuzumab. Lancet, 2010; FDA təsdiqi 20 oktyabr 2010.
- FDA təsdiq elanı: Pembrolizumab + trastuzumab, KEYNOTE-811, 19 mart 2025.
- Shitara K və həmkarları. SPOTLIGHT və GLOW tədqiqatları, zolbetuximab. Lancet/Nature Medicine, 2023; FDA təsdiqi 18 oktyabr 2024.
- Janjigian YY və həmkarları. CheckMate 649, nivolumab. Lancet, 2021; FDA təsdiqi 16 aprel 2021.
- Rha SY və həmkarları. KEYNOTE-859, pembrolizumab. Lancet Oncology, 2023; FDA təsdiqi 16 noyabr 2023.
- Fuchs CS və həmkarları. REGARD; Wilke H və həmkarları. RAINBOW, ramucirumab. Lancet Oncology, 2014; FDA təsdiqləri 21 aprel 2014 və noyabr 2014.
- Shitara K və həmkarları. DESTINY-Gastric01/04, trastuzumab derukstekan. Lancet Oncology/NEJM, 2020-2025; FDA təsdiqi 15 yanvar 2021.
- Shitara K və həmkarları. TAGS tədqiqatı, trifluridin/tipirasil. Lancet Oncology, 2018; FDA təsdiqi 25 fevral 2019.
- Səhiyyə Tətbiqi Bildirişində Dəyişiklik Edilməsinə Dair Bildiriş, 10 iyul 2025 (SGK SUT yenilənməsi).
Mənbələr
2. ClinicalTrials.gov. 2019. Learn about clinical studies. Available from: https://clinicaltrials.gov/ct2/about-studies/learn. Accessed 23st July 2024.
3. Curigliano G, Lenihan D, Fradley M, et al; ESMO Guidelines Committee. Management of cardiac disease in cancer patients throughout oncological treatment: ESMO consensus recommendations. Ann Oncol 2020;31(2):171–190.
4. Ferlay J, Ervik M, Lam F, et al. Global cancer observatory: Cancer Today. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer 2020. Available from: https://gco.iarc.fr/today. Accessed 23th July 2024.
5. Harada K, Zhao M, Shanbhag N, et al. Palliative care for advanced gastric cancer. Expert Rev Anticancer Ther 2020;20(7):575–580.
6. Jordan K, Aapro M, Kaasa S, et al. European Society for Medical Oncology (ESMO) position paper on supportive and palliative care. Ann Oncol 2018;29(1):36–43.
7. Kloke M and Cherny N. Treatment of dyspnoea in advanced cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2015;26(Suppl 5)
–v173.
8. Lordick F, Carneiro F, Cascinu S, et al; ESMO Guidelines Committee. Gastric cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2022;33(10):1005–1020.
9. Macmillan. 2022. Chemotherapy side effects. Available from: https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/treatment/types-of-treatment/chemotherapy/side-effects-of-chemotherapy. Accessed 25st July 2024.
10. Pérez Fidalgo JA, García Fabregat L, Cervantes A, et al; ESMO Guidelines Working Group. Management of chemotherapy extravasation: ESMO-EONS Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2012;23(Suppl 7)
11. Wolin KY, Dart H, Colditz GA. Eight ways to stay healthy after cancer: an evidence-based message. Cancer Causes Control 2013;24(5):827–837.
12. Cancer Hope Network. "Cancer Hope Network." https://cancerhopenetwork.org.
13. Debbie’s Dream Foundation: Curing Stomach Cancer. "Debbie’s Dream Foundation: Curing Stomach Cancer." https://DebbiesDream.org.
14. Hope for Stomach Cancer. "Hope for Stomach Cancer." https://Stocan.org.
15. MedlinePlus. "Stomach Cancer." https://medlineplus.gov/stomachcancer.html.
16. National Cancer Institute (NCI). "Stomach Cancer." https://cancer.gov/types/stomach.
17. No Stomach for Cancer. "No Stomach for Cancer." https://Nostomachforcancer.org.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
