Öd Yolu Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi

Lezyonun yerləşdiyi yer xəstənin tibbi tapıntıları və görüntüləmə müayinələrinin nəticəsində müəyyən edilir. Sarılığın qiymətləndirilməsi üçün xəstə əksər hallarda transabdominal ultrasəs müayinəsindən keçiriləcək. Öd yolu xərçəngi şübhəsi olan, lakin görüntüləmə müayinələri aparılmamış xəstə (qanda CA19-9 səviyyəsi yüksək olan xəstə) üçün aparılacaq ilk görüntüləmə müayinəsi kontrastlı maqnit rezonans görüntüləmə (MRG), maqnit rezonans xolangiopankreatoqrafiya (MRCP) və ya çoxfazalı kontrastlı çoxdetektorlu kompüter tomoqrafiyasıdır (MDBT). Həmçinin maqnit rezonans görüntüləmə (MR) və kompüter tomoqrafiyası (KT) da diaqnoz üçün istifadə olunan görüntüləmə müayinələridir. Bununla yanaşı, biopsiya, incə iynə aspirasiyası və ya öd yollarında fırça sitologiyası tətbiq edilməli olan digər diaqnostika üsullarıdır. Fiziki müayinə Ekstrahepatik öd yolu xərçəngi olan xəstələrin əksəriyyətində sarılıq, bir hissəsində qaraciyər böyüməsi (hepatomeqaliya), sağ yuxarı kvadrantda kütlə və ya qızdırma müşahidə oluna bilər. Öd kisəsi əllə müayinədə nadir hallarda hiss edilir. Sarılıq olan xəstələrdə öd kisəsi əllə hiss edilirsə, bunun öd yollarının tıxanmasına səbəb olan digər səbəblərdən daha çox bədxassəli şişin (mədəaltı vəzi və ya öd) əlaməti olduğu düşünülür. Lakin bu qaydanın da istisna halları (xroniki pankreatit, parazitar öd tıxanması, anadangəlmə (irsi) xoledox kistası, tez-tez rast gəlinən sistik kanala yaxın qaraciyər kanalının tıxanması) var. Buna görə diaqnoz qoyulması baxımından qiymətləndirildikdə fiziki müayinə tapıntılarının faydaları məhduddur. Laboratoriya analizləri Qan analizləri Öd yolları xərçənginə (xolangiokarsinoma) təkbaşına diaqnoz qoya bilən qan analizi yoxdur. Aparılan qan analizlərində bilirubin, qələvi fosfataza və qamma qlutamil transferaza səviyyələri əksər hallarda yüksək olduğu halda, qaraciyər funksiyası analizləri adlandırılan transaminaza (ALT, AST) səviyyələri normal ola bilər. Bu növ laboratoriya tapıntıları sarılığın səbəbinin qaraciyər parenximasının infeksiyası və ya iltihabından deyil, öd yollarında tıxanmadan qaynaqlandığını göstərir. Həmçinin öd yolu xərçəngində CA19-9 səviyyəsi də adətən yüksəkdir. Lakin bu, yenə də dəqiq nəticələr əldə ediləcək qədər həssas bir skrininq vasitəsi deyil. Buna baxmayaraq, görüntüləmə müayinələri ilə birlikdə qiymətləndirildikdə öd yolu xərçənginin diaqnozunda fayda verə bilər. Görüntüləmə müayinələri Ekstrahepatik öd yolu xərçəngləri, xüsusilə şiş kiçikdirsə, birbaşa görüntülənməyə bilər. Lakin bu xərçəng növü dolayı yolla bəzi əlamətlər (kanallarda genişlənmə) göstərərək diaqnoz qoyulmasına töhfə verə bilər. Əgər öd daşı aşkar edilməzsə, kanallardakı genişlənmənin (normal yetkinlərdə >6mm) tıxanmaya səbəb olan bədxassəli lezyon nəticəsində olduğu düşünülür. Uzaq sahələrdə inkişaf edən lezyonlar həm intrahepatik, həm də ekstrahepatik kanallarda genişlənməyə səbəb olduğu halda, proksimal (yaxın) ekstrahepatik lezyonlar yalnız intrahepatik kanallarda genişlənməyə səbəb ola bilər. Abdominal (qarın) ultrasəs müayinəsi Sarılıq olan xəstələrə tətbiq edilən ilk görüntüləmə müayinəsi transabdominal ultrasəs müayinəsidir. Transabdominal ultrasəs müayinəsi öd kanallarındakı genişlənməni və tıxanmanın səviyyəsini müəyyən edən yüksək həssaslıqlı görüntüləmə müayinəsidir. Lakin öd yolu xərçəngi şübhəsi güclənibsə, birbaşa kəsik görüntüsü almaq məqsədəuyğun olar. Abdominal ultrasəs müayinəsi öd yollarının uzaq hissələrini görüntüləyə bilmir. Uzaq öd yolları tıxanmalarının diaqnozu çox vaxt öd genişlənməsi araşdırılaraq qoyulur. Ultrasəs diaqnozuna kömək edən mühüm məqamlardan biri dupleks ultrasəs (rəngli doppler) istifadə edərək damar tutulmasını (məsələn, qaraciyərin qapı venasının ətrafının sarılması, laxtalanma və ya təzyiq, qaraciyər arteriyasının ətrafının sarılması və ya tıxanma) qiymətləndirməkdir. Endoskopik və ya laparoskopik ultrasəs müayinəsi Uzaq öd yolu lezyonlarında endoskopik ultrasəs müayinəsi şişin yayılmasını və regional limfa düyünlərinin vəziyyətini görüntüləyə bilər. Ucunda kamera olan nazik, işıqlı bir boru ağızdan aşağıya mədəyə, oradan da öd kanallarının yanındakı bağırsaqlara daxil edilir və ya bu prosedur endoskopik ultrasəs (EUS) nəzarəti altında incə iynə biopsiyası ilə aparılır. Şişin ölçüsü və yayılması, limfa düyünlərindəki böyümə yoxlanaraq növbəti mərhələ olan cərrahiyyə planlaşdırılır. Bu prosedur bədxassəli uzaq şişlərin müəyyən edilməsində fırçalama ilə tətbiq olunan ERKP-dən (endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya) daha həssasdır. Eyni zamanda bu texnika öd kanallarına infeksiya keçmə riskini də azaldır. Endoskopik ultrasəs müayinəsi yaxın (proksimal) öd kanalı lezyonlarının görüntülənməsində və mərhələləndirilməsində effektiv və yetərli nəticə vermir. İntraduktal (kanaldaxili) ultrasəs müayinəsi İntraduktal ultrasəs (IDUS) öd yollarının anatomiyasına və özünəməxsus sonoqrafik görüntüləmə xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq bədxassəli və xoşxassəli daralmanı ayırmağa kömək edə bilər. Bundan əlavə, IDUS öd yolları xərçənginin mərhələləndirilməsində dəqiq məlumat əldə etməyə kömək edir. IDUS erkən lezyonları və şişin ölçülərini müəyyən edir, yaxın orqanlara və qan damarlarına yayılmasının diaqnozunda %100-ə yaxın nəticələr verir. Xüsusilə IDUS şişin mədəaltı vəziyə və qaraciyərin əsas damarlarına yayılmasını dəqiq müəyyən edə bilər. Çoxfazalı kontrastlı çoxdetektorlu kompüter tomoqrafiyasıdır (MDBT) Geniş istifadə imkanına malik olduğu üçün öd yolları xərçəngi şübhəsi olan xəstələrdə transabdominal görüntüləməyə alternativ olaraq KT görüntüləmə tətbiq olunur. İntrahepatik şişləri, öd yollarındakı tıxanmanın səviyyəsini və qaraciyərdə atrofiyanın olub-olmadığını müəyyən edir. Bununla yanaşı, çoxfazalı kontrastlı çoxdetektorlu kompüter tomoqrafiyası (MDBT) xoşxassəli qaraciyərdaxili (intrahepatik) öd yolları daralmasını bədxassəli daralmadan ayırmağa (xüsusilə qapı venası fazasında) və limfa düyünü sahələrini görüntüləməyə kömək edə bilər. Maqnit rezonans xolangiopankreatoqrafiya [MRKP] və maqnit rezonans görüntüləmə (MR) MR, MRKP ilə birləşdirildikdə öd yolları xərçənglərini əməliyyatdan əvvəl müəyyən etmək üçün qaraciyərdaxili (intrahepatik), qaraciyərxarici (ekstrahepatik) öd yollarını və mədəaltı vəzi kanalını qiymətləndirməkdə istifadə olunan qeyri-invaziv texnikadır. Endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiyadan (ERKP) fərqli olaraq maqnit rezonans xolangiopankreatoqrafiya [MRKP] kanallarda kontrast maddə istifadə edilmədən tətbiq olunur. Lakin MRKP öd daşının çıxarılması, stent qoyulması və ya biopsiya kimi müdaxilələrə imkan vermir. Xolangioqrafiya Xolangioqrafiya öd yollarını görüntüləmək üçün tətbiq olunan rentgenoloji kontrast maddə inyeksiyası ilə həyata keçirilir. Bu prosedur endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya (ERKP) və ya perkutan transhepatik xolangioqrafiya (PTK) ilə də tətbiq oluna bilər. Əməliyyatdan əvvəl xolangioqrafiya öd yollarında tıxanma olan xəstələrdə diaqnoz və ya müalicə üçün istifadə edilə bilər. Lakin eyni funksionallığa malik MRKP və MDBT görüntüləmə üsulları xolangioqrafiyanı əvəz etdiyi üçün bu üsul nadir hallarda istifadə olunur.