Mədəaltı Vəzi Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi
Bu məqalədə
Mədəaltı Vəzi Xərçəngi Nədir?
Mədəaltı vəzi xərçəngi deyildikdə demək olar ki, həmişə nəzərdə tutulan bütün halların böyük əksəriyyətini təşkil edən mədəaltı vəzin duktal adenokarsinomasıdır (PDAK) — mədəaltı vəzin həzm fermentlərini istehsal edən ekzokrin toxumasından qaynaqlanan bu xəstəlik, PDAK, bu bələdçidə də əsasən araşdırılır. Bu günə qədər (26 avqust 2026) bu sahədə onilliklərin ən mühüm inkişaflarından biri baş vermişdir: KRAS mutasiya tipindən asılı olmadan işləyən, tamamilə yeni dərman sinfi olan daraxonrasib metastatik mədəaltı vəzi xərçəngində çığır açan sağqalma məlumatı ilə FDA təsdiqi almışdır. Mədəaltı vəzi xərçəngi bütün xərçənglər arasında ən çətin gedişli olanlardan biri olaraq qalsa da bu bələdçidə araşdırılan yeni diaqnostika/müalicə vasitələri xəstəliyin idarə olunmasında getdikcə daha çox seçim təqdim edir.
Mədəaltı vəzidə PDAK-dan başqa daha nadir görülən şiş tipləri də inkişaf edə bilər: mədəaltı vəzin neyroendokrin şişləri (pNET) tamamilə fərqli biologiya, mərhələləndirmə və müalicə yanaşmasına malikdir və ayrıca bələdçimizdə ətraflı araşdırılmışdır. Həmçinin asinar hüceyrəli karsinoma kimi çox daha nadir ekzokrin şiş tipləri də var; bu bələdçidə onlara toxunulmur.
Mədəaltı Vəzin Anatomiyası və Funksiyası
Mədəaltı vəzi mədənin arxasında, qarın boşluğunun dərinliyində yerləşən, təxminən 15 cm uzunluğunda orqandır və üç əsas hissəyə ayrılır: nazik bağırsağın ilk hissəsi olan onikibarmaq bağırsağa qonşu baş (head) hissəsi, ortada uzanan cisim (corpus) və dalağa qonşu quyruq (tail) hissəsi. Bu anatomik yerləşmə fərqi klinik baxımdan çox əhəmiyyətlidir: şişin mədəaltı vəzin harasında yerləşməsi həm əlamətlərin xarakterini (baş hissəsindəki şişlər öd axacağını tıxayaraq sarılığa səbəb olduğu halda cisim/quyruq şişləri çox daha gec əlamət verir), həm də tətbiq ediləcək əməliyyat tipini birbaşa müəyyən edir.
Mədəaltı vəzin iki əsas funksiyası var: ekzokrin funksiya — həzm fermentlərini (amilaza, lipaza, proteaza) istehsal edərək nazik bağırsağa ifraz etmək — və endokrin funksiya — Langerhans adacıqlarındakı hüceyrələr vasitəsilə insulin və qlükaqon kimi qan şəkərini tənzimləyən hormonları istehsal etmək. PDAK ekzokrin toxumadan (əsasən mədəaltı vəzi axacaqlarını örtən hüceyrələrdən) qaynaqlanır; lakin şiş böyüdükcə və ya mədəaltı vəzi toxumasının böyük qismi cərrahi olaraq çıxarıldıqda həm ekzokrin, həm də endokrin funksiya pozula bilər — bu vəziyyət bələdçinin sonrakı bölmələrində araşdırılan ferment əvəzedici müalicənin və diabetin idarə olunmasının bu xəstəlik qrupunda niyə xüsusi əhəmiyyət daşıdığını izah edir.
Nə Qədər Tez-Tez Görülür? (Aktual Statistikalar)
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) «Global cancer statistics 2024» hesabatına görə (Sung H və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 iyul 2026-cı ildə dərc edilmişdir, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 məlumatlarına görə dünyada təxminən 531.318 yeni mədəaltı vəzi xərçəngi halı (rastgəlmə tezliyində 11. yerdə) və 490.786 mədəaltı vəzi xərçənginə bağlı ölüm (xərçəng ölümləri arasında 6. yerdə) bildirilmişdir. Bu rəqəmlər mədəaltı vəzi xərçənginin nə qədər qeyri-mütənasib dərəcədə ölümcül xəstəlik olduğunu aydın göstərir: rastgəlmə tezliyi-ölüm nisbəti təxminən 0,92-dir — yəni demək olar ki, hər yeni diaqnoz qoyulan hal sayı qədər ölüm baş verir. Regional paylanmaya baxdıqda halların %45,9-u Asiyada, %27,7-si Avropada, %13,6-sı Şimali Amerikada görülür.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin «Cancer Statistics, 2026» hesabatına görə (Siegel RL və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 yanvar 2026-cı ildə dərc edilmişdir, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026-cı ildə ABŞ-də təxminən 67.530 yeni mədəaltı vəzi xərçəngi halı və 52.740 ölüm gözlənilir; mədəaltı vəzi xərçəngi həm kişilərdə, həm də qadınlarda xərçəng ölümlərinin 3. ən çox görülən səbəbidir (ağciyər və kolorektal xərçəngdən sonra). Mərhələyə görə 5 illik nisbi sağqalma (SEER, 2015-2021 diaqnoz kohortu): lokalizə xəstəlikdə %44, regional yayılmada %17, uzaq metastazda yalnız %3; bütün mərhələlər birlikdə yalnız %13 — bu göstərici mədəaltı vəzi xərçəngini bütün əsas xərçəng növləri arasında ən aşağı ümumi sağqalmaya malik xəstəliklərdən biri edir. Xəstələrin yalnız təxminən %17-si diaqnoz zamanı lokalizə mərhələdədir; bu aşağı göstərici xəstəliyin niyə adətən irəliləmiş mərhələdə aşkarlandığını (əlamətlərin gec və qeyri-spesifik şəkildə ortaya çıxması səbəbindən) izah edir.
GLOBOCAN 2024 Türkiyə ölkə profilinə görə Türkiyədə ildə təxminən 6.110 yeni mədəaltı vəzi xərçəngi halı və 5.813 ölüm bildirilir və bu say mədəaltı vəzi xərçəngini bütün xərçənglər arasında rastgəlmə tezliyində 11. yerə yerləşdirir — qlobal tendensiya ilə üst-üstə düşən, rastgəlmə tezliyinə demək olar ki, bərabər ölüm göstəricisi ilə.
Risk Amilləri
- Siqaret istifadəsi — ən yaxşı sübut edilmiş dəyişdirilə bilən risk amili, riski təxminən 2 dəfə artırır
- Piylənmə / yüksək bədən kütlə indeksi
- Uzunmüddətli tip 2 diabet
- Xroniki pankreatit (xüsusilə irsi pankreatit ilə birlikdə əhəmiyyətli dərəcədə artmış risk)
- Yüksək miqdarda və uzunmüddətli alkoqol istehlakı (əsasən xroniki pankreatit yolu ilə)
- Ailədə mədəaltı vəzi xərçəngi anamnezi (halların təxminən %5-10-unda irsi komponent var)
50 yaşdan yuxarı başqa risk amili olmadan qəfil ortaya çıxan və ya gözlənilmədən pisləşən diabet bəzi xəstələrdə mədəaltı vəzi xərçənginin şiş tərəfindən induksiya edilən beta hüceyrə funksiya pozğunluğuna bağlı erkən paraneoplastik tapıntısı ola bilər. Xüsusilə izah olunmayan çəki itkisi ilə birlikdə ortaya çıxan yeni başlayan diabet həkimin diqqətini mədəaltı vəzə yönəltməli olan xəbərdarlıq əlamətidir.
İrsi Sindromlar və Ailəvi Risk
| Sindrom / Gen | Əlaqəli Xərçəng Riski |
|---|---|
| BRCA1 / BRCA2 | İrsi süd vəzi-yumurtalıq xərçəngi sindromu; BRCA2 BRCA1 ilə müqayisədə daha nəzərəçarpan mədəaltı vəzi xərçəngi riski daşıyır — klinik baxımdan ən mühüm qrupdur, çünki platin əsaslı kimyaterapiyaya həssaslığı və PARP inhibitoru (olaparib) müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir |
| PALB2 | BRCA2-nin homoloji rekombinasiya təmir yolundakı tərəfdaşı; oxşar klinik nəticələr (HRD-müsbətlik) daşıyır |
| Lynch sindromu (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2) | Nadir görülən MSI-H/dMMR mədəaltı vəzi xərçəngi alt qrupu ilə əlaqəlidir — pembrolizumab müalicəsinə fövqəladə cavab ehtimalı |
| FAMMM sindromu (CDKN2A/p16) | Ailəvi atipik çoxsaylı xal-melanoma sindromu; məlum olan ən yüksək nisbi mədəaltı vəzi xərçəngi riskinə malik sindromlardan biridir |
| Peutz-Jeghers sindromu (STK11/LKB1) | Ədəbiyyatda bildirilən ən yüksək nisbi mədəaltı vəzi xərçəngi risklərindən birinə malikdir |
| İrsi pankreatit (PRSS1, SPINK1) | Uşaqlıqdan etibarən təkrarlanan pankreatit tutmaları; xüsusilə siqaret istifadəsi ilə birləşdikdə əhəmiyyətli dərəcədə artmış ömürboyu mədəaltı vəzi xərçəngi riski |
NCCN təlimatı 2019-cu ildə yenilənərək ailə anamnezindən asılı olmayaraq mədəaltı vəzi xərçəngi diaqnozu alan bütün xəstələrə germline (irsi) genetik test aparılmasını tövsiyə etməyə başlamışdır — əvvəlki yanaşmadan fərqli olaraq (yalnız ailə anamnezi olanlarda «nəzərdən keçirilə bilər» səviyyəsində tövsiyə), bu artıq standart qayğının bir hissəsidir. Bu testlər həm xəstənin müalicə seçiminə (BRCA/PALB2 müsbətliyi platin kimyaterapiyası və PARP inhibitoru istifadəsinə təsir edir), həm də birinci dərəcəli qohumların risk qiymətləndirilməsinə istiqamət verir. Ailəvi mədəaltı vəzi xərçəngi barədə ayrıca yazımızda bu mövzu daha ətraflı araşdırılır.
Öncül (Prekanseröz) Lezyonlar
PDAK-ın böyük əksəriyyəti aşkarlana bilən öncül lezyonlardan mərhələli inkişaf edir; bu lezyonların tanınması xərçəng inkişaf etmədən əvvəl müdaxilə şansı təqdim edir.
PanIN (Pankreatik İntraepitelial Neoplaziya)
2014 Baltimore Konsensus Görüşündə klassik 3 pilləli sistem (PanIN-1A/1B, PanIN-2, PanIN-3) sadələşdirilərək 2 pilləli sistemə çevrilmişdir: aşağı dərəcəli PanIN (köhnə 1A/1B/2) və yüksək dərəcəli PanIN (köhnə PanIN-3/karsinoma in situ). Yüksək dərəcəli PanIN-in invaziv PDAK-a çevrilmə ehtimalı mühüm səviyyədədir və adətən invaziv xərçəngin yaxınlığında, təcrid olunmamış şəkildə aşkarlanır.
IPMN (İntraduktal Papilyar Musinoz Neoplazma)
IPMN mədəaltı vəzi axacağını örtən hüceyrələrdən qaynaqlanan, musin (selik) istehsal edən kistik şişdir və əsas axacaq tipi (MD-IPMN), yan axacaq tipi (BD-IPMN, təsadüfən aşkarlanan IPMN-lərin təxminən %80-i) və qarışıq tip kimi təsnif edilir. IPMN barədə ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı araşdırılır.
Uzun illər istifadə edilən Fukuoka konsensus meyarları (2006/2012/2017) dekabr 2023-cü ildə onlayn dərc edilən (Ohtsuka T və həmkarları, Pancreatology, 2024) 2024 Beynəlxalq Sübuta Əsaslanan Kyoto Təlimatı ilə yenilənmişdir. Cərrahi rezeksiyanı dəstəkləyən «yüksək riskli stiqmalar» (mədəaltı vəzin başında kistik lezyon ilə birlikdə obstruktiv sarılıq; ≥5mm güclü kontrastlanan mural düyün və ya solid komponent; əsas mədəaltı vəzi axacağı ≥10mm; şübhəli/müsbət sitologiya) ilə daha yaxın izləmə (EUS±incə iynə aspirasiyası) tələb edən «narahatedici xüsusiyyətlər» (kəskin pankreatit anamnezi, yüksək CA19-9, 1 il ərzində yeni başlayan/sürətlə pisləşən diabet, kist ≥30mm, <5mm mural düyün, qalınlaşmış/kontrastlanan kist divarı, əsas axacaq 5-9mm, distal atrofiya ilə birlikdə qəfil axacaq diametri dəyişikliyi, limfadenopatiya, illik ≥2,5mm böyümə sürəti) fərqləndirilir. Mühüm praktik dəyişiklik: kiçik, 5 il sabit qalmış yan axacaq IPMN-lərində izləmənin dayandırıla biləcəyi artıq qəbul edilir.
Musinoz Kistik Neoplazma (MCN)
MCN IPMN-dən fərqli olaraq mədəaltı vəzi axacağı ilə əlaqəli deyil, demək olar ki, yalnız qadınlarda görülür, tipik olaraq cisim/quyruq hissəsində yerləşir və diaqnoz üçün «yumurtalıq bənzəri stroma» varlığı lazımdır. Bədxassəli potensialına görə xüsusilə 4 cm-dən böyük və ya mural düyün ehtiva edən MCN-lərdə cərrahi rezeksiya adətən tövsiyə olunur.
Əlamətləri
- Ağrısız sarılıq (xüsusilə mədəaltı vəzin baş şişlərində, öd axacağı tıxanıqlığına bağlı)
- İzah olunmayan çəki itkisi
- Yeni başlayan və ya qəfil pisləşən diabet
- Qarının yuxarı hissəsindən kürəyə yayılan ağrı (adətən retroperitoneal/çölyak pleksus invaziyasını düşündürür)
- İştahasızlıq, erkən doyma
- İzah olunmayan dərin vena trombozu və ya miqrasiya edən tromboflebit (Trousseau sindromu)
- Yeni başlayan, izah olunmayan depressiya (bəzi xəstələrdə diaqnozdan aylar əvvəl ortaya çıxa bilər)
Ağrısız sarılıq ilə birlikdə palpasiya edilə bilən, həssas olmayan böyümüş öd kisəsi («Courvoisier əlaməti») öd daşı xəstəliyindən daha çox bədxassəli distal öd yolu tıxanıqlığını düşündürür və mədəaltı vəzin baş şişi baxımından xəbərdaredici tapıntıdır. Mədəaltı vəzi xərçəngi və sarılıq barədə ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı araşdırılır.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
CA 19-9 Şiş Markeri
CA 19-9 mədəaltı vəzi xərçəngində ən geniş istifadə olunan şiş markeridir; müalicəyə cavabın və residivin izlənməsində dəyərlidir, lakin skrininqdə/erkən diaqnostikada məhdud istifadəyə malikdir, çünki həm spesifikliyi aşağıdır (xoşxassəli öd yolu tıxanıqlığı, pankreatit və digər gastrointestinal xərçənglərdə də yüksələ bilər), həm də erkən mərhələli xəstəlikdə həssaslığı zəifdir.
Əhalinin təxminən %5-10-u Lewis antigeni mənfi (Le(a-b-) qan qrupu fenotipi) daşıyır və genetik olaraq şiş yükündən asılı olmayaraq heç vaxt CA 19-9 istehsal edə bilmir. Bu xəstələrdə CA 19-9 səviyyəsi aktiv və hətta irəliləmiş mərhələli xəstəlikdə belə normal çıxa bilər — buna görə normal CA 19-9 nəticəsi təkbaşına mədəaltı vəzi xərçəngini istisna etmək üçün heç vaxt istifadə edilməməlidir.
Görüntüləmə və Toxuma Diaqnostikası
Mədəaltı vəzi protokolu ilə çəkilən (nazik kəsikli, ikifazalı) kompüter tomoqrafiyası (KT) şişin aşkarlanması, mərhələləndirilməsi və damar tutulumunun (rezektabellik) qiymətləndirilməsində əsas görüntüləmə üsuludur. MRI/MRCP xüsusilə kistik lezyonların (IPMN/MCN) xarakterizə edilməsində və qaraciyər metastazlarının aşkarlanmasında tamamlayıcıdır. Endoskopik ultrasəs müayinəsi (EUS), incə iynə aspirasiyası/biopsiyası (İİA/İİB) ilə birlikdə xüsusilə kiçik lezyonlarda toxuma diaqnozu əldə etməyin əsas üsuludur və eyni zamanda ətraflı yerli mərhələləndirməyə də imkan verir. ERCP bu xəstəlikdə əsasən diaqnostik deyil, müalicəvi məqsədlə (obstruktiv sarılıqda öd axacağına stent yerləşdirilməsi) istifadə olunur. Mərhələləndirmə laparoskopiyası xüsusilə sərhəddə rezektabel/yerli irəliləmiş xəstəlikdə və ya görüntüləmə ilə qeyri-mütənasib yüksək CA19-9 kimi gizli metastaz şübhəsi olan hallarda xəstəni böyük əməliyyata (Whipple) yönləndirmədən əvvəl radioloji görünməyən peritoneal/qaraciyər metastazlarını istisna etmək üçün seçilmiş xəstələrdə tətbiq olunur.
Molekulyar (Biomarker) Testləri
Metastatik mədəaltı vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulan hər xəstədə müalicə seçiminə birbaşa istiqamət verən biomarkerlərin (germline test ilə birlikdə) test edilməsi bu gün standart hesab olunur:
| Biomarker | Tezlik | Klinik Əhəmiyyəti |
|---|---|---|
| KRAS mutasiyası | PDAK-ın ~%90-ında (kodon 12-də G12D ən çoxdur, ardından G12V, G12R; G12C yalnız ~%1-2) | KRAS-yönümlü müalicələrin (aşağıda daraxonrasibə baxın) seçimində və nadir G12C alt qrupunda hədəfli müalicə ehtimalında müəyyənedici |
| Germline/somatik BRCA1/2, PALB2 (HRD) | Xəstələrin bir alt qrupunda | Platin əsaslı kimyaterapiyaya həssaslığı və olaparib saxlayıcı müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir |
| MSI-H / dMMR | ~%1-2 (nadir) | Pembrolizumab ilə histologiyadan asılı olmayan (şiş-aqnostik) müalicəyə fövqəladə cavab ehtimalı |
| NTRK gen füzyonları | Çox nadir (%1-dən aşağı) | Larotrektinib/entrektinib ilə şiş-aqnostik müalicəyə uyğunluğu müəyyən edir |
| NRG1 gen füzyonları | ~%3 | Zenokutuzumab müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir (aşağıya baxın) |
| HER2 (ERBB2) amplifikasiyası | Nadir | Hazırda PDAK-da təsdiqlənmiş HER2-hədəfli müalicə yoxdur; tədqiqat mərhələsindədir |
Mərhələləndirmə
Mədəaltı vəzi xərçəngində AJCC 8. nəşr TNM sistemi rəsmi mərhələləndirməni müəyyən edir və hələ aktuallığını qoruyur (2024-cü ildə dərc edilən AJCC 9. nəşr yenilənmələri əsasən neyroendokrin şişlərin mərhələləndirilməsinə yönəlmişdir, ekzokrin PDAK-ın T/N/M kateqoriyalarını dəyişdirməmişdir). Lakin gündəlik klinik praktikada müalicə qərarına daha birbaşa istiqamət verən təsnifat şişin ətraf böyük damarlarla (xüsusilə yuxarı mezenterik arteriya/vena, çölyak arteriya, əsas hepatik arteriya, portal vena) əlaqəsinə əsaslanan rezektabellik təsnifatıdır — aşağıda bu təsnifat əsas götürülərək müalicə yanaşması izah olunur.
| Rezektabellik Kateqoriyası | Ümumi Tərif |
|---|---|
| Rezektabel | Şişin yuxarı mezenterik arteriya (SMA), çölyak arteriya və ya əsas hepatik arteriya ilə təması yoxdur; yuxarı mezenterik vena/portal vena təması yoxdur və ya normal damar konturunu pozmur |
| Sərhəddə rezektabel | SMA və ya çölyak arteriya çevrəsinin ≤180°-sində təmas; əsas hepatik arteriya ilə rekonstruksiya edilə bilən təmas; yuxarı mezenterik vena/portal venada rekonstruksiyaya uyğun tutulum (qısa seqment tıxanıqlığı daxil olmaqla) |
| Yerli irəliləmiş (rezeksiya edilə bilməyən) | SMA və/və ya çölyak arteriya çevrəsinin >180°-sində təmas/əhatə; rekonstruksiyaya uyğun olmayan yuxarı mezenterik vena/portal vena tutulumu; aorta tutulumu |
| Metastatik | Uzaq orqan tutulumu mövcuddur — yerli anatomiyadan asılı olmayaraq cərrahiyyəyə göstəriş yoxdur |
Bu dörd kateqoriya müalicə planının əsasını təşkil edir və aşağıdakı müalicə bölmələri bu təsnifata görə tərtib edilmişdir.
Cərrahi Müalicə
- Whipple əməliyyatı (pankreatikoduodenektomiya): mədəaltı vəzin baş şişlərində tətbiq olunur; mədəaltı vəzin başı, onikibarmaq bağırsaq, öd axacağının aşağı hissəsi, öd kisəsi (və klassik texnikada mədənin bir hissəsi) birlikdə çıxarılıb həzm yolu yenidən qurulur — gastrointestinal cərrahiyyənin ən mürəkkəb əməliyyatlarından biridir, ideal olaraq yüksək sayda əməliyyat aparan mərkəzlərdə həyata keçirilməlidir
- Distal pankreatektomiya (adətən dalaq ilə birlikdə): cisim/quyruq şişlərində tətbiq olunur
- Total pankreatektomiya: seçilmiş hallarda (məsələn multifokal xəstəlik, bütün axacağı tutan IPMN və ya cərrahi sərhədlərin başqa cür təmizlənə bilmədiyi hallarda) tətbiq olunur — tam ekzokrin/endokrin çatışmazlıqla (kövrək/«brittle» diabet) nəticələnir
R0 rezeksiya (mikroskopik olaraq mənfi cərrahi sərhəd) təmin edilməsi nəticəni müəyyən edən mühüm amildir; R1/R2 rezeksiyalar əhəmiyyətli dərəcədə daha pis proqnozla əlaqəlidir. Cərrahiyyə yalnız rezektabel və ya (neoadjuvant müalicə ilə kiçildildikdən sonra) sərhəddə rezektabel xəstəlikdə tətbiq olunur; cərrahi nəticələr yalnız təsirli sistemik müalicə ilə (adjuvant/neoadjuvant) birlikdə tətbiq edildikdə əhəmiyyətli ölçüdə yaxşılaşmışdır — bu vəziyyət hətta görünüşdə lokalizə xəstəlikdə belə PDAK-ın yüksək mikrometastatik yayılma meylini əks etdirir.
Rezektabel Xəstəlikdə Adjuvant Müalicə
Əməliyyatdan sonra (adjuvant) sistemik müalicə rezektabel PDAK-da residiv riskini azaltmaq üçün standart tətbiqdir və ümumi funksional vəziyyətə görə iki əsas rejimdən biri seçilir:
PRODIGE 24/CCTG PA.6 tədqiqatına görə (Conroy T və həmkarları, New England Journal of Medicine, 2018), rezeksiya edilmiş, yaxşı funksional vəziyyəti olan xəstələrdə modifikasiya edilmiş FOLFIRINOX (mFOLFIRINOX) təkbaşına gemsitabin ilə müqayisədə xəstəliksiz sağqalmanı (21,6 aya qarşı 12,8 ay; HR 0,58) və ümumi sağqalmanı (54,4 aya qarşı 35,0 ay; HR 0,64) əhəmiyyətli dərəcədə uzatmışdır. Bu nəticələr mFOLFIRINOX-u uyğun (yaxşı funksional vəziyyəti olan) xəstələrdə adjuvant standart müalicə halına gətirmişdir.
ESPAC-4 tədqiqatına görə (Neoptolemos JP və həmkarları, Lancet, 2017), gemsitabin+kapesitabin kombinasiyası təkbaşına gemsitabin ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı uzatmışdır (28,0 aya qarşı 25,5 ay; HR 0,82; 5 illik sağqalma %28,8-ə qarşı %16,3). Bu rejim xüsusilə mFOLFIRINOX-un toksiklik səviyyəsini tolere edə bilməyəcək xəstələrdə mühüm adjuvant seçim kimi istifadə olunur.
Sərhəddə Rezektabel və Yerli İrəliləmiş Xəstəlikdə Neoadjuvant Müalicə
Hazırkı praktikada sərhəddə rezektabel və bəzi yerli irəliləmiş xəstələrdə əməliyyatdan əvvəl (neoadjuvant) sistemik müalicə tətbiq edilərək həm şişin kiçildilməsi/mərhələsinin aşağı salınması, həm də mikrometastatik xəstəliyin erkən nəzarətə alınması hədəflənir — adətən FOLFIRINOX və ya gemsitabin+nab-paklitaksel əsaslı rejimlərlə.
PREOPANC tədqiqatına görə (Versteijne E və həmkarları, Journal of Clinical Oncology, 2020; uzunmüddətli nəticələr 2022), rezektabel və sərhəddə rezektabel xəstələrdə neoadjuvant gemsitabin əsaslı kimyoradioterapiya birbaşa əməliyyat ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı uzatmışdır (15,7 aya qarşı 14,3 ay; HR 0,73) — və xüsusilə diqqətçəkən məqam bu fərqin zamanla əhəmiyyətli dərəcədə böyüməsidir: 5 illik sağqalma %20,5-ə qarşı yalnız %6,5. PREOPANC əməliyyatdan əvvəlki müalicə strategiyasının ümumi keçərliliyi üçün mühüm randomizə edilmiş sübut təşkil etsə də hazırkı praktika getdikcə kimyoradioterapiya əvəzinə FOLFIRINOX və ya gemsitabin+nab-paklitaksel əsaslı neoadjuvant kimyaterapiyaya yönəlir.
Yerli İrəliləmiş (Rezeksiya Edilə Bilməyən) Xəstəlikdə Müalicə
Yerli irəliləmiş, rezeksiya edilə bilməyən xəstəlikdə kimyaterapiya müalicənin əsasını təşkil edir (FOLFIRINOX və ya gemsitabin+nab-paklitaksel); radioterapiya/stereotaktik bədən radioterapiyası (SBRT) seçilmiş xəstələrdə yerli nəzarət/ağrının idarə olunması məqsədilə istifadə oluna bilər.
LAP07 tədqiqatına görə (Hammel P və həmkarları, JAMA, 2016), 4 aylıq induksiya kimyaterapiyasından sonra xəstəliyi nəzarətdə olan xəstələrdə kimyaterapiyaya davam etmək ilə kimyoradioterapiyaya keçmək müqayisə edildikdə ümumi sağqalmada əhəmiyyətli fərq tapılmamışdır (16,5 aya qarşı 15,2 ay; HR 1,03) — tədqiqat bu sual üçün erkən dayandırılmışdır. Bu mühüm nüansdır: yerli irəliləmiş xəstəlikdə radioterapiya/SBRT bu gün bir çox mərkəzdə yerli nəzarət və ya ağrı palliasiyası üçün praqmatik istifadə olunmağa davam etsə də yüksək səviyyəli sübutlar bunun ümumi sağqalmanı uzatdığını göstərmir.
Metastatik Xəstəlikdə Birinci Xətt Müalicə
Yaxşı funksional vəziyyəti olan xəstələrdə iki standart kombinasiya rejimindən birinə üstünlük verilir:
PRODIGE/ACCORD 11 tədqiqatına görə (Conroy T və həmkarları, New England Journal of Medicine, 2011), FOLFIRINOX (5-FU/folin turşusu/irinotekan/oksaliplatin) təkbaşına gemsitabin ilə müqayisədə metastatik xəstəlikdə ümumi sağqalmanı əhəmiyyətli dərəcədə uzatmışdır (11,1 aya qarşı 6,8 ay). Bu rejim daha yüksək toksikliyə malikdir və əsasən yaxşı ümumi funksional vəziyyəti olan xəstələrdə seçilir.
MPACT tədqiqatına görə (Von Hoff DD və həmkarları, New England Journal of Medicine, 2013), gemsitabin+nab-paklitaksel kombinasiyası təkbaşına gemsitabin ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı uzatmışdır (8,5 aya qarşı 6,7 ay; 1 illik sağqalma %35-ə qarşı %22). Bu rejim FOLFIRINOX ilə müqayisədə adətən daha yaxşı tolere edilən alternativ kimi yer alır. Funksional vəziyyəti daha aşağı (ECOG 2 və yuxarı) xəstələrdə isə təkbaşına gemsitabin seçilə bilər.
Liposomal irinotekanın (aşağıda NAPOLI-1-ə baxın) oksaliplatin, folin turşusu və 5-FU ilə birləşdirildiyi NALIRIFOX rejimi NAPOLI 3 tədqiqatına əsasən (müalicə almamış metastatik xəstələrdə gemsitabin+nab-paklitaksel ilə müqayisədə sınaqdan keçirilmişdir) 13 fevral 2024-cü ildə birinci xətt metastatik PDAK müalicəsində FDA təsdiqi almışdır (ümumi sağqalma 11,1 aya qarşı 9,2 ay; proqressiyasız sağqalma 7,4 aya qarşı 5,6 ay). Bu, liposomal irinotekanın ilkin ikinci xətt təsdiqindən (2015) sonra gələn, birinci xəttə genişlənən yeni istifadə sahəsidir.
Metastatik Xəstəlikdə İkinci Xətt və Biomarker Yönümlü Müalicə
NAPOLI-1 tədqiqatına görə (Wang-Gillam A və həmkarları, Lancet, 2016), liposomal irinotekan (nal-IRI) + 5-FU/folin turşusu kombinasiyası gemsitabindən sonra proqressiya göstərən xəstələrdə təkbaşına 5-FU/folin turşusu ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı uzatmışdır (6,1 aya qarşı 4,2 ay; HR 0,57) və 22 oktyabr 2015-ci ildə ikinci xətt müalicə kimi FDA təsdiqi almışdır.
POLO tədqiqatına görə (Golan T və həmkarları, New England Journal of Medicine, 2019), germline BRCA1/2 mutasiyası daşıyan və birinci xətt platin əsaslı kimyaterapiyadan sonra ən azı 16 həftə proqressiyasız qalan metastatik xəstələrdə saxlayıcı olaparib proqressiyasız sağqalmanı əhəmiyyətli dərəcədə uzatmışdır (7,4 aya qarşı 3,8 ay; HR 0,53) və 30 dekabr 2019-cu ildə FDA təsdiqi almışdır. Mühüm nüans: POLO-nun sonradan dərc edilən ümumi sağqalma analizində proqressiyasız sağqalmadakı nəzərəçarpan faydaya baxmayaraq statistik əhəmiyyətli ümumi sağqalma fərqi göstərilməmişdir — bu, olaparib saxlayıcı müalicəsinin xəstəliyin (görüntüləmə ilə aşkarlanan) proqressiyasını əhəmiyyətli ölçüdə gecikdirdiyini, lakin ümumi sağqalmanı uzatdığının sübut edilmədiyini göstərən mühüm təfərrüatdır.
Nadir MSI-H/dMMR alt qrupunda pembrolizumab (ilkin şiş-aqnostik təsdiq: may 2017), nadir NTRK füzyon-müsbət alt qrupda larotrektinib (26 noyabr 2018 FDA təsdiqli) və ya entrektinib (15 avqust 2019 FDA təsdiqli) histologiyadan asılı olmadan istifadə oluna bilər — lakin bu genetik alt qruplar PDAK-da olduqca nadirdir.
NRG1 gen füzyonu daşıyan (PDAK-ın təxminən %3-ündə görülən), HER2/HER3 siqnal yolunu hədəfləyən bispesifik anticisim olan zenokutuzumab eNRGy tədqiqatına əsasən (mədəaltı vəzi kohortunda obyektiv cavab göstəricisi %40) 4 dekabr 2024-cü ildə sürətləndirilmiş FDA təsdiqi almışdır — PDAK-da biomarker yönümlü müalicə seçimlərini genişləndirən yeni inkişafdır.
Sotorasib və adagrasib kimi KRAS G12C inhibitorları KRAS G12C-mutasiyalı ağciyər və kolorektal xərçəngdə FDA təsdiqlidir, lakin mədəaltı vəzi xərçəngində ayrıca FDA təsdiqi yoxdur. CodeBreaK 100 tədqiqatının mədəaltı vəzi kohortunda (n=38) sotorasib ilə obyektiv cavab göstəricisi %21 olaraq bildirilmişdir — ağciyər xərçəngindəki nəticələrdən (%37) əhəmiyyətli dərəcədə daha aşağıdır, bu da eyni mutasiyanın fərqli xərçəng növlərində fərqli dərəcədə effektivlik göstərə biləcəyini ortaya qoyur. Həmçinin G12C PDAK-dakı KRAS mutasiyalarının yalnız ~%1-2-sini təşkil edir.
Bu gün (26 avqust 2026) FDA ilk dəfə bütün əsas KRAS mutasiya tiplərini (yalnız tək mutasiyaya xüsusi olan sotorasib/adagrasib-dən fərqli olaraq) hədəfləyə bilən, ağızdan qəbul edilən, gündə tək dozalı «geniş spektrli RAS inhibitoru» olan daraxonrasib-i ən azı bir əvvəlki sistemik müalicə almış və ya çoxdərmanlı kimyaterapiyaya uyğun olmayan metastatik PDAK xəstələrində təsdiqlədi. Faza 3 RASolute 302 tədqiqatına görə (O'Reilly EM və həmkarları, New England Journal of Medicine, 2026; məlumatları ilk dəfə 31 may 2026-cı ildə ASCO-da təqdim edilmişdir), daraxonrasib tədqiqatçının seçdiyi kimyaterapiya ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı təxminən ikiqat artırmışdır (13,2 aya qarşı 6,7 ay; HR 0,40 — ölüm riskində təxminən %60 azalma) və proqressiyasız sağqalmanı da oxşar şəkildə ikiqat artırmışdır (~7,2 aya qarşı ~3,5 ay). Həmçinin daraxonrasib kimyaterapiya ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə daha yaxşı tolere edilmişdir (toksiklik səbəbindən müalicənin dayandırılma göstəricisi %1,2-yə qarşı %11,2). Bu təsdiq KRAS mutasiya tipindən asılı olmadan işləyən ilk mədəaltı vəzə xüsusi hədəfli müalicə olması və FOLFIRINOX/gemsitabin-nab-paklitaksel dövründən (on ildən çoxdur) bu yana bu xəstəlikdə bildirilən ən böyük sağqalma fərqi olması səbəbindən mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Ən çox görülən yan təsirlər səpki, stomatit (ağız daxili iltihab), ishal, ürəkbulanma, yorğunluq və ödemdir.
Müalicənin Yan Təsirləri
| Müalicə | Tez-Tez Görülən Yan Təsirlər |
|---|---|
| FOLFIRINOX | Sümük iliyi supressiyası (neytropeniya, febril neytropeniya riski), ishal, ürəkbulanma/qusma, yorğunluq, periferik neyropatiya (oksaliplatin, kumulyativ ola bilər), mukozit — rejimlər arasında ən toksik olanıdır, adətən böyümə amili dəstəyi ilə verilir |
| Gemsitabin + nab-paklitaksel | Sümük iliyi supressiyası (xüsusilə neytropeniya), yorğunluq, periferik neyropatiya (nab-paklitaksel), qismən saç tökülməsi, periferik ödem, ürəkbulanma |
| Olaparib | Yorğunluq, ürəkbulanma, anemiya (izləmə/doza tənzimlənməsi lazım ola bilər), uzunmüddətli PARP inhibitoru istifadəsi ilə əlaqəli nadir, lakin ciddi mielodisplastik sindrom/kəskin mieloid leykoz riski (sinif təsiri, aşağı mütləq risk) |
| Liposomal irinotekan (NALIRIFOX/Onivyde) | İshal (şiddətli ola bilər; həm kəskin xolinergik tip, həm də gecikmiş tip — proaktiv idarə olunma tələb edir), neytropeniya, ürəkbulanma/qusma, yorğunluq |
| Daraxonrasib | Səpki, stomatit (ağız daxili iltihab), ishal, ürəkbulanma, yorğunluq, qusma, qarın ağrısı, ödem, iştahanın azalması, qanaxma — ümumilikdə kimyaterapiya ilə müqayisədə daha yaxşı tolere edilmişdir |
Dəstəkləyici Müalicələr
Öd Yolu Tıxanıqlığının Aradan Qaldırılması
Obstruktiv sarılıqda prioritet yanaşma ERCP ilə endoskopik biliar stent yerləşdirilməsidir; endoskopik üsulun uğursuz olduğu və ya tətbiq edilə bilmədiyi hallarda perkutan transhepatik biliar drenaj (PTBD) alternativ seçimdir. Öd axacağı stenti və PTK drenajı barədə ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı araşdırılır.
Mədəaltı Vəzi Ferment Əvəzedici Müalicəsi (PERT)
Mədəaltı vəzin baş rezeksiyasından sonra və ya şişin mədəaltı vəzi parenximasının böyük hissəsinin yerini tutduğu halda inkişaf edə bilən ekzokrin çatışmazlıq/malabsorbsiya (yağlı, pis qoxulu nəcislə özünü göstərən steatoreya) yeməklərlə birlikdə qəbul edilən pankreatik ferment əvəzedici müalicəsi (PERT) ilə idarə olunur. Qidalanma dəstəyi və ferment əvəzetmənin əhəmiyyəti barədə ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı araşdırılır.
Yeni Başlayan Diabetin İdarə Olunması
Mədəaltı vəzi xərçəngi və ya cərrahiyyəsindən sonra inkişaf edən diabet adətən «tip 3c (pankreatogen) diabet» adlanır və tipik tip 2 diabetdən fərqli davrana bilər — daha kövrək gedişli ola bilər və əvvəllər diabet anamnezi olmasa belə bəzən birbaşa insulin müalicəsi tələb edə bilər.
Ağrının İdarə Olunması və Qidalanma Dəstəyi
Şişin çölyak pleksusu/retroperitonu invaziya etməsinə bağlı davamlı qarın/kürək ağrısında EUS və ya KT nəzarəti ilə çölyak pleksus bloku/neyrolizi mühüm ağrı nəzarəti seçimi təqdim edir. Mədəaltı vəzi xərçənginin xarakterik ciddi çəki itkisi/kaxeksiya sindromu nəzərə alındıqda dietoloqla birlikdə qidalanma dəstəyi və PERT optimallaşdırılması müalicə planının ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Qlobal Təsdiq və Sübut Tarixçəsi
Liposomal İrinotekan (NAPOLI-1) FDA Təsdiqi
Gemsitabin-refrakter metastatik xəstəlikdə ikinci xətt müalicə kimi təsdiq.
Olaparib Saxlayıcı Müalicəsi (POLO) FDA TəsdiqiMühüm mərhələ
Germline BRCA-mutasiyalı metastatik xəstəlikdə saxlayıcı müalicə kimi təsdiq — PDAK-da ilk biomarker yönümlü hədəfli müalicə.
NALIRIFOX FDA Təsdiqi
Liposomal irinotekan əsaslı NALIRIFOX rejimi birinci xətt metastatik müalicəyə genişləndirildi.
Zenokutuzumab (Bizengri) FDA Təsdiqi
NRG1 füzyon-müsbət xəstəlikdə sürətləndirilmiş təsdiq.
Daraxonrasib (Rasonque) FDA TəsdiqiƏn Yeni
Mutasiya tipindən asılı olmadan işləyən ilk geniş spektrli RAS inhibitoru — ümumi sağqalmada çığır açan yaxşılaşma.
Türkiyədə Vəziyyət: TİTCK Qeydiyyatı və SGK tərəfindən Ödənişin Qarşılanması
FOLFIRINOX komponentləri (5-FU, folin turşusu, irinotekan, oksaliplatin), gemsitabin və kapesitabin Türkiyədə çox sayda yerli/generik marka ilə geniş mövcuddur və SGK tərəfindən mədəaltı vəzi xərçənginə xüsusi əlavə məhdudiyyət olmadan ödənilir.
Nab-paklitaksel Türkiyədə standart yerli qeydiyyatdan keçmiş məhsul kimi mövcud deyil; «xaricdən gətirilən dərman (YDI)» statusunda Türkiyə Əczaçılar Birliyi vasitəsilə idxal edilərək təmin olunur. Bəzi mənbələr SUT açıqlamasını «məbləği ödənilmir» kimi göstərir, xəstələrin isə əhəmiyyətli məbləğdə (aylıq on minlərlə TL) qarşılanmayan xərclərlə üzləşdiyi və əlçatanlığın böyük ölçüdə fərdi müraciət/məhkəmə yolu ilə təmin edildiyi bildirilir. Bu, «standart, birinci xətt» rejimin komponentinin Türkiyədə gözləniləndən çox daha məhdud əlçatanlığa malik ola biləcəyini göstərən diqqətçəkən tapıntıdır; xəstələr və həkimlər aktual vəziyyəti SGK/TİTCK mənbələrindən təsdiqləməlidir.
Bu araşdırmanın aparıldığı tarixə qədər liposomal irinotekanın (Onivyde) Türkiyədə kommersiya baxımından mövcud olduğuna və ya TİTCK tərəfindən qeydiyyata alındığına dair sübut aşkarlanmamışdır. Xəstələr və həkimlər aktual vəziyyəti TİTCK mənbələrindən təsdiqləməlidir.
Olaparib Türkiyədə TİTCK qeydiyyatından keçmişdir və yumurtalıq, süd vəzi, prostat və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi müxtəlif göstərişlərdə klinik istifadəsi tanınır; lakin SGK tərəfindən ödənişinin qarşılanması yalnız BRCA-mutasiyalı, platinə həssas yumurtalıq xərçənginin saxlayıcı müalicəsi ilə məhduddur. Süd vəzi, prostat və mədəaltı vəzi göstərişlərinin SGK tərəfindən qarşılanmadığı bildirilir; prostat xərçəngi göstərişi üçün açılan məhkəmə işinin xəstənin xeyrinə nəticələndiyi sənədləşdirilmişdir — bu, mədəaltı vəzi göstərişi üçün də oxşar məhkəmə prosesinin lazım ola biləcəyinə işarə edir (bu nümunə layihəmizdə əvvəllər başqa dərmanlarda da — məsələn bəzi göstərişləri qarşılanan, digərləri isə qarşılanmayan pembrolizumab kimi — müşahidə edilmişdir).
SGK pembrolizumabı yalnız 6 adı göstərilən göstərişdə (melanoma, qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi, böyrək hüceyrəli karsinoma, urotelial karsinoma, klassik Hodgkin limfoması, skvamoz baş-boyun xərçəngi) qarşılayır; MSI-H/dMMR şiş-aqnostik göstərişi bu siyahıdan kənardır. Buna görə MSI-H mədəaltı vəzi xərçəngi adı göstərilən 6 göstərişdən tamamilə kənarda qalır və praktikada ödəniş əhatəsinə daxil olmur.
Larotrektinib (Vitrakvi) və entrektinib (Rozlytrek) Türkiyədə TİTCK qeydiyyatından keçmişdir; entrektinib üçün SGK ödənişinin olmadığı və məhkəmə yolu ilə çıxışın lazım olduğu təsdiqlənmişdir (larotrektinib üçün ödəniş vəziyyəti bu araşdırmada qəti təsdiqlənə bilməmişdir). Sotorasib (Lumykras) TİTCK qeydiyyatından keçmişdir, lakin yalnız ağciyər xərçəngi göstərişində; SGK bu dərmanı da qarşılamır. Adagrasibin (Krazati) Türkiyədə qeydiyyatdan keçdiyinə dair sübut aşkarlanmamışdır. Bu dərmanların heç birinin onsuz da mədəaltı vəzi xərçənginə xüsusi FDA təsdiqi olmadığı üçün bu alt qrupdakı Türkiyə xəstələri üçün əlçatanlıq böyük ölçüdə nəzəri olaraq qalır.
Kreon, Pacrea, Pankraza, Festal N və Pankreoflat kimi çox sayda yerli marka Türkiyədə mövcuddur və ümumilikdə SGK tərəfindən ödənilir (bəzi mənbələrə görə yalnız müəyyən qablaşdırma/doza təqdimatlarında əhatədən kənar qalma ola bilər). Bu, məqalədə araşdırılan dərmanlar arasında ən yaxşı əhatə olunan kateqoriyadır.
Daraxonrasib bu bələdçinin yazıldığı tarixdə (26 avqust 2026) FDA təsdiqini elə bu gün almış son dərəcə yeni dərmandır; Türkiyədə TİTCK qeydiyyatı və ya SGK tərəfindən ödənişinin qarşılanma vəziyyəti barədə bu mərhələdə qiymətləndirilə biləcək məlumat yoxdur. Xəstələr və həkimlər gələcək inkişaflar üçün TİTCK/SGK mənbələrini izləməlidir.
Tez-Tez Verilən Suallar
- Mədəaltı vəzi xərçəngi niyə bu qədər gec fərq edilir?
- Mədəaltı vəzi qarın boşluğunun dərinliyində yerləşdiyi və erkən mərhələli şişlər adətən qeyri-spesifik və ya yüngül əlamətlər (həzmsizlik, yüngül çəki itkisi kimi) verdiyi üçün xəstələrin yalnız təxminən %17-si diaqnoz zamanı lokalizə mərhələdədir; bu, xəstəliyin ümumi sağqalmasının aşağı olmasının əsas səbəblərindən biridir.
- Yeni başlayan diabet həmişə mədəaltı vəzi xərçənginə işarə edirmi?
- Xeyr — yeni başlayan diabetin böyük əksəriyyəti tip 2 diabetdir və mədəaltı vəzi xərçəngi ilə əlaqəsi yoxdur. Lakin 50 yaşdan yuxarı başqa risk amili olmadan qəfil ortaya çıxan və xüsusilə izah olunmayan çəki itkisi ilə birlikdə gediş göstərən diabet həkimin diqqətini çəkməli olan xəbərdarlıq əlamətidir.
- CA 19-9 normal çıxarsa mədəaltı vəzi xərçəngi istisna edilmiş olurmu?
- Xeyr. Əhalinin təxminən %5-10-u Lewis antigeni mənfidir və şiş yükündən asılı olmadan heç vaxt CA 19-9 istehsal edə bilmir; bu xəstələrdə normal CA 19-9 nəticəsi hətta irəliləmiş mərhələli xəstəliyi də istisna etmir.
- Bütün mədəaltı vəzi xərçəngi xəstələrinə germline genetik test aparılmalıdırmı?
- Bəli — NCCN təlimatı 2019-cu ildən bu yana ailə anamnezindən asılı olmayaraq bütün mədəaltı vəzi xərçəngi xəstələrinə germline genetik test aparılmasını tövsiyə edir; bu həm müalicə seçiminə (BRCA/PALB2 müsbətliyi), həm də ailənin risk qiymətləndirilməsinə təsir edir.
- Daraxonrasib təsdiqi niyə bu qədər əhəmiyyətli hesab edilir?
- Daraxonrasib tək KRAS mutasiya tipinə xüsusi olmaq əvəzinə mutasiya tipindən asılı olmadan işləyən ilk geniş spektrli RAS inhibitorudur və RASolute 302 tədqiqatında ümumi sağqalmanı təxminən ikiqat artırmışdır — bu, FOLFIRINOX/gemsitabin-nab-paklitaksel dövründən bu yana bu xəstəlikdə bildirilən ən böyük sağqalma fərqi kimi qiymətləndirilir.
Ədəbiyyat:
- Sung H və həmkarları. Global cancer statistics 2024. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70090.
- Siegel RL və həmkarları. Cancer Statistics, 2026. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70043.
- Ohtsuka T və həmkarları. International evidence-based Kyoto guidelines for IPMN. Pancreatology. 2024.
- Conroy T və həmkarları. FOLFIRINOX versus gemcitabine for metastatic pancreatic cancer. N Engl J Med. 2011.
- Conroy T və həmkarları. FOLFIRINOX or gemcitabine as adjuvant therapy (PRODIGE 24/CCTG PA.6). N Engl J Med. 2018.
- Neoptolemos JP və həmkarları. Adjuvant gemcitabine and capecitabine (ESPAC-4). Lancet. 2017.
- Von Hoff DD və həmkarları. Nab-paclitaxel plus gemcitabine (MPACT). N Engl J Med. 2013.
- Versteijne E və həmkarları. Neoadjuvant chemoradiotherapy (PREOPANC). J Clin Oncol. 2020, 2022.
- Hammel P və həmkarları. Chemoradiotherapy vs chemotherapy in locally advanced disease (LAP07). JAMA. 2016.
- Wang-Gillam A və həmkarları. Liposomal irinotecan (NAPOLI-1). Lancet. 2016.
- Golan T və həmkarları. Maintenance olaparib for germline BRCA-mutated pancreatic cancer (POLO). N Engl J Med. 2019.
- O'Reilly EM və həmkarları. Daraxonrasib or chemotherapy in previously treated metastatic pancreatic cancer (RASolute 302). N Engl J Med. 2026.
- FDA təsdiq bildirişləri: NALIRIFOX, zenokutuzumab-zbco (Bizengri), daraxonrasib (Rasonque).
- Türkiyə Səhiyyə Tətbiqi Bildirişi (SUT) müvafiq maddələri, TİTCK dərman qeydiyyat siyahıları.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
