Öd axarı tutulduqda yerləşdirilən biliar stent və PTK drenajı nədir?

Öd axarının tutulması mədəaltı vəzinin baş hissəsi, öd yolu və qaraciyər xərçəngi xəstələri üçün geniş yayılmış və ciddi problemdir. Bununla belə, öd axarı yalnız bu xərçənglərdə deyil, öd daşları səbəbindən də tutula bilər. Tutulmanın aradan qaldırılmasında istifadə edilən biliar stentlər xəstələrin həyat keyfiyyətini xeyli artıra bilər. Lakin bu stentlərin nə olduğu və necə işlədiyi çox vaxt anlaşılmaz görünür. Bu yazıda biliar stentin, öd axarı tutulmasının nə olduğunu, stentin necə yerləşdirildiyini və sonrasında nələr baş verəcəyini addım-addım izah edirik. Məqsədimiz bu prosesin daha anlaşılan olmasını təmin etməkdir.

Mövzunu daha yaxşı anlamaq üçün aşağıda öd yollarının sadələşdirilmiş anatomik şəklini görə bilərsiniz:

Biliar stent nədir?

Biliar stent, qaraciyərin daxilindəki öd yollarına yerləşdirilən kiçik borudur. Bu borunun köməyi ilə tutulmuş öd axarı açılır, ödün axması təmin edilir və öd axarının tutulması ilə əlaqəli bilirubinin yüksəlməsi və sarılıq kimi əlamətlər yüngülləşir.

Qaraciyər, öd yolu və ya mədəaltı vəzinin baş hissəsinin xərçəngində öd axarı tutula bilər. Bu, qaraciyərin istehsal etdiyi, həzm şirəsi kimi fəaliyyət göstərən və öd kimi də tanınan sarımtıl piqmentli bilirubinin toplanmasına və sarılığa səbəb ola bilər. Biliar stentlə tutulmanı açaraq və sarılıq əlamətlərini yüngülləşdirərək xərçəng xəstələrinə kömək etmək olar.

PTK nədir? Biliar stentlə eynidirmi?

Perkutan transhepatik kateter (PTK), qaraciyərə xaricdən birbaşa öd axarına daxil olaraq tutulmuş öd yollarını açmaq və toplanmış ödü bədəndən xaricə yönləndirmək üçün istifadə olunan üsuldur. Bu proseduru çox vaxt ultrasəs (USG) nəzarəti altında müdaxilə radiologiyası mütəxəssisi aparır. PTK drenajına adətən endoskopik müdaxilə mümkün olmadıqda, tutulmanın yaratdığı əlamətləri yüngülləşdirmək üçün üstünlük verilir.

Biliar stent və perkutan transhepatik drenaj/kateter (PTD və ya PTK) eyni deyil, lakin oxşar məqsədlərə xidmət edən iki fərqli müdaxiləvi tibbi üsuldur. Hər ikisi tutulmuş və ya daralmış öd yollarını müalicə etməyə yönəlir, lakin tətbiq üsulları və təfərrüatları fərqlidir.

1. Biliar stent: Bu prosedur adətən endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya (ERCP) yolu ilə aparılır. Stent endoskopun köməyi ilə oral yolla (ağızdan) yerləşdirilir. Bu elastik boru tutulmanı keçmək və öd axınını təmin etmək üçün öd axarına yerləşdirilir.
2. Perkutan transhepatik drenaj (PTD və ya PTK): Bu, qaraciyərə yuxarı hissəsindən dəri üzərindən daxil olaraq nazik borunun (kateterin) yerləşdirildiyi prosedurdur. Kateter tutulmuş öd yollarını açmaq və toplanmış ödü bədəndən xaricə yönləndirmək üçün istifadə olunur. PTK adətən biliar stent yerləşdirmək mümkün olmadıqda seçilir.

Hər iki üsulun müəyyən üstünlükləri, riskləri və fəsadları var; hansı üsuldan istifadə ediləcəyi xəstənin vəziyyətindən, ümumi sağlamlığından və digər amillərdən asılıdır. Buna görə belə prosedur tövsiyə edilərsə, bütün seçimləri və potensial riskləri səhiyyə mütəxəssisi ilə müzakirə etmək vacibdir.

Aşağıda hər iki üsul sadə şəkildə təsvir olunub:

Öd axarının tutulması

Öd axarı qaraciyərdə istehsal olunan, öd kimi də tanınan bilirubinin daşınmasını təmin edir. Bilirubin həzm zamanı yağların parçalanmasına kömək edən və bağırsaqlarda sorulmanı asanlaşdıran mühüm orqanizm mayesidir.

Öd axarının tutulması adətən öd daşı adlanan kiçik, bərk törəmələrin axarın daxilində toplanması nəticəsində yaranır. Lakin bəzi digər hallarda da öd axarı tutula bilər:

• Qaraciyər funksiyasının pozulması,
• Şişin mədəaltı vəziyə və ya öd axarına təzyiq etməsi
• Qaraciyər xərçəngi

Tutulma adətən bu əlamətlərlə özünü göstərir:

• Güclü qarın ağrısı
• Ürəkbulanma
• Qusma
• Sarılıq (dərinin və göz ağlarının saralması)
• Çəki itkisi

Bilirubin qanda toplana və dəri ilə selikli qişaların saralması demək olan sarılığa səbəb ola bilər.

Tutulmuş öd axarı sarılığa səbəb olursa, biliar stent sarılığı yüngülləşdirməyə kömək edə bilər. Stent öd axarındakı tutulmanı açır və yerləşdirildikdən sonrakı 1-2 həftədə sarılıq əlamətlərini aradan qaldıra bilər.

Mümkün qədər tez biliar stent yerləşdirilməsi sarılıq əlamətlərinin şiddətini azalda bilər. Bununla belə, bəzi hallarda, məsələn qaraciyər xərçəngi irəlilədikdə, bu üsul uyğun olmaya bilər.

Biliar stent əməliyyatı

Bu tibbi prosedur stentin plastik və ya metal olması kimi növündən, yerləşdiriləcəyi yerdən və nə qədər qalacağından asılı olaraq dəyişir.

Prosedur zamanı sizi nə gözləyir?

Biliar stent yerləşdirilməzdən əvvəl

Biliar stentdən əvvəl aşağıdakı məqamlara diqqət yetirilməsinin səbəbi adətən anesteziya və fəsad risklərini minimuma endirməkdir.

1. Allergiyalar: Bəzi şəxslərdə istifadə edilən materiallara və ya tətbiq olunan dərmanlara allergik reaksiya ola bilər. Bu, anesteziya zamanı və ya sonra gözlənilməz reaksiyaya səbəb ola bilər.
2. Dərmanlar və əlavələr: Bəzi dərman və əlavələr əməliyyat zamanı və ya sonra qanaxma riskini artıra və ya başqa fəsadlara səbəb ola bilər.
3. Siqaret və qida qəbulu: Prosedurdan 8 saat əvvəl yemək, içki içmək və siqaret çəkmək ümumi anesteziya zamanı mədə möhtəviyyatının ağciyərə düşməsi (aspirasiya) riskini artıra bilər. Bu, ciddi fəsad ola bilər.
4. Saqqız çeynəmək: Saqqız çeynəmək mədə turşusunun ifrazını stimullaşdırır; buna görə yemək və içmək qadağası eyni səbəblərlə saqqız çeynəməyə də aiddir.

Prosedur zamanı

Müdaxilə radiologiyası mütəxəssisləri və ya qastroenteroloqların apardığı biliar stent əməliyyatı endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya (ERCP) prosedurudur.

1. Mütəxəssis kiçik kamerası olan elastik, işıqlı endoskopu ağızdan qida borusu ilə mədədən o yana, onikibarmaq bağırsağa qədər irəlilədir. Onikibarmaq bağırsaq nazik bağırsağın ən yuxarı hissəsidir. Beləliklə, ödün adətən həzm sisteminə daxil olduğu onikibarmaq bağırsaq divarındakı dəliyi görmək mümkündür.
2. Tel və kateter bu dəlikdən əsas öd axarına yavaş-yavaş daxil edilir.
3. Stent tel boyunca öd axarına sürüşdürülür və mütəxəssis onu tutulmanı keçəcək şəkildə yerləşdirir. Stent ödün qaraciyərdən axması üçün tutulmamış açıq yol yaradır.
4. Mütəxəssis stentin düzgün yerdə olub-olmadığını yoxlamaq üçün rentgen şüaları və ya flüoroskopiya kimi görüntüləmə üsullarından istifadə edə bilər.

Bəzi hallarda tutulmanı açmaq üçün öd axarının bir hissəsinin balonla genişləndirilməsi olan biliar dilatasiya da aparıla bilər.

Biliar stent yerləşdirildikdən sonra

Prosedurdan sonra şəxs müşahidə üçün xəstəxanada qalmalı ola bilər. Xəstə özünə gələnədək bir neçə gün yataq istirahətinə ehtiyac duyacaq.

Mütəxəssislər xəstənin tam bərpa olunduğuna əmin olanadək onun həyati funksiyalarını (oksigen səviyyəsi, qan təzyiqi, nəbz və hərarət kimi) izləyəcəklər.

ERCP əməliyyatından sonra xəstədə bunlar ola bilər:

• 1-2 gün boğaz ağrısı
• Udma çətinliyi
• Köp
• Ürəkbulanma

Xəstələr artıq udmaqda çətinlik çəkmədikdə adi qidalanmalarına qayıda bilərlər. Evə buraxılmış xəstələrə istirahəti davam etdirmək tövsiyə edilir.

Biliar stent və ya PTK drenajı müəyyən aralıqlarla dəyişdirilməlidirmi?

Öd axarı tutulmasının müalicəsində istifadə edilən biliar stentlərin müəyyən aralıqlarla dəyişdirilməsinə ehtiyac yarana bilər. Dəyişmənin nə qədər tez-tez aparılacağı xəstənin ümumi vəziyyətindən, xəstəliyin ağırlığından və stentin növündən asılıdır.

Biliar stentlər adətən plastik və ya metal olur. Xüsusilə bədxassəli (xərçəngli) hallarda istifadə edilən plastik stentlərin adətən 3-6 aydan bir dəyişdirilməsi tövsiyə olunur, çünki bu müddətdə tutulmanın təkrarlanma ehtimalı var. Lakin bəzən bu müddətin daha qısa ola biləcəyi də qeyd edilib. Xoşxassəli xəstəliklərdə plastik stentin nə vaxt dəyişdirilməli olduğu barədə dəqiq məlumat yoxdur, lakin bir tədqiqat bu halda stentin 6 aydan sonra dəyişdirilə və daha uzun qala biləcəyini bildirib.

Xərçənglə əlaqəli öd yolu daralmalarının müalicəsində istifadə edilən biliar stentlər və ya perkutan transhepatik kateterlər (PTK) adətən cərrahi müdaxilə mümkün olmadıqda öd axınını təmin etmək üçün istifadə olunur. Bu halda stentin dəyişdirilmə vaxtı xəstənin ümumi sağlamlığı və xərçəngin mərhələsi kimi amillər nəzərə alınaraq müəyyən edilir.

Öd yollarına biliar stent tətbiqinin xülasəsi

Biliar stent qaraciyər xərçəngi xəstələrində tutulmuş öd axarını açmaq üçün istifadə edilən borudur. Stent ödün axmasını təmin etməklə sarılıq əlamətlərini yüngülləşdirir. Öd axarının tutulması adətən öd daşları və ya şişlər nəticəsində yaranır.

Öd axarının tutulmasını aradan qaldırmaq üçün biliar stentin istifadəsi geniş bilik və təcrübə tələb edir. Bu prosesin uğuru komanda işi, düzgün məlumatın əldə edilməsi və uyğun istifadəsi ilə sıx bağlıdır. Bütün bu məlumat və tətbiqlər biliar stent barədə daha çox bilmək istəyənlər üçün mənbə ola bilər.

Nəticə olaraq biliar stent öd axarının tutulmasının idarə olunmasında kritik rol oynaya bilər. Xərçəng xəstələrində bu üsul həm əlamət və şikayətləri yüngülləşdirir, həm də müalicə prosesini asanlaşdırır. Bundan əlavə, ümumi bilirubin səviyyəsini azaltması xəstənin həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdıra bilər. Lakin hər tibbi prosedur kimi bunun da risk və fəsadları var, buna görə prosedurdan əvvəl və sonra yaxın tibbi müşahidə tələb olunur.