Larinks — Qırtlaq xərçənginin əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi
Bu məqalədə
Larinks (qırtlaq) və hipofarenks (aşağı udlaq) xərçəngi nədir?
Larinks (qırtlaq) xərçəngi və hipofarenks (aşağı udlaq) xərçəngi boyun nahiyəsində bir-birinə qonşu və funksional olaraq əlaqəli iki orqanda yaranan, baş-boyun xərçəngləri ailəsinin mühüm üzvləridir. Larinks səsin yaranmasına, udma zamanı tənəffüs yolunu qoruma refleksinə və nəfəsalmaya cavabdeh orqandır. Hipofarenks isə udlaq (farenks) ilə qida borusu (özofagus) arasında larinksi hər tərəfdən əhatə edən keçid nahiyəsidir. Bu iki orqan ortaq risk amillərinə (başlıca olaraq siqaret və alkoqol), oxşar histoloji tipə (yastı hüceyrəli karsinoma, %95-dən çox) və böyük ölçüdə üst-üstə düşən müalicə prinsiplərinə malik olduqları üçün bu bələdçidə birlikdə nəzərdən keçirilir; lakin hipofarenks xərçənginin nəzərəçarpacaq dərəcədə daha gizli gedişi və daha gec mərhələdə diaqnoz qoyulması kimi mühüm fərqlər də ayrıca vurğulanıb. Bu bələdçidə hər iki xərçəng növünün səbəblərini, əlamətlərini, diaqnostika və mərhələləndirmə üsullarını, hazırkı müalicə seçimlərini və Türkiyədə diaqnostika-müalicə prosesini əhatəli və aktual ədəbiyyata əsaslanan şəkildə nəzərdən keçiririk.
Larinks və hipofarenks boynun ön-orta nahiyəsində, udlağın aşağı hissəsində yerləşir və nəfəs borusunun (traxeya), eləcə də qida borusunun (özofagus) başlanğıcına qonşudur. Larinks xərçənglərinin böyük əksəriyyəti (%95-dən çox) və hipofarenks xərçənglərinin demək olar ki, hamısı bu nahiyələri örtən yastı (skvamoz) epitel hüceyrələrindən mənşələnən yastı hüceyrəli karsinoma tipindədir.
Nə qədər tez-tez rast gəlinir? (Aktual statistika)
IARC-nin 8 iyul 2026-cı ildə CA: A Cancer Journal for Clinicians jurnalında dərc etdiyi və 2024-cü ilə aid təxminləri ehtiva edən GLOBOCAN 2024 hesabatına görə dünyada hər il təxminən 193.937 yeni larinks xərçəngi halı rast gəlinir (bütün xərçənglərin %0,94-ü, ən çox rast gəlinən 21. xərçəng növü) və larinks xərçənginə görə təxminən 96.619 nəfər vəfat edir. Larinks xərçəngində cinslər arasında son dərəcə aydın fərq var: kişilərdə qadınlarla müqayisədə təxminən 7 dəfə daha çox rast gəlinir (qadınlardakı 24.203 halla müqayisədə kişilərdə 169.734 hal). Eyni hesabatda hipofarenks xərçəngi ayrı kateqoriya kimi təqdim edilir: dünyada ildə təxminən 91.464 yeni hal və 49.748 ölüm, oxşar şəkildə kişilərin üstünlük təşkil etdiyi bölgü ilə (kişilərdə 76.048, qadınlarda 15.416 hal).
Eyni GLOBOCAN 2024 nəşr dövrü çərçivəsində IARC-nin 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi Türkiyə ölkə məlumat vərəqinə görə ölkəmizdə ildə təxminən 3.832 yeni larinks xərçəngi halı bildirilir (bütün xərçənglərin %1,6-sı, ən çox rast gəlinən 15. xərçəng növü) və larinks xərçənginə görə təxminən 1.495 nəfər vəfat edir. Türkiyədə yaşa görə standartlaşdırılmış rastgəlmə səviyyəsi (100.000-də 4,5) qlobal ortalamadan (100.000-də 1,9) təxminən 2,4 dəfə yüksəkdir — bu aydın fərq ölkəmizdə siqaret çəkmənin yüksək yayılmasının birbaşa əksidir.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin 13 yanvar 2026-cı ildə dərc etdiyi "Cancer Statistics, 2026" hesabatına görə ABŞ-da 2026-cı il üçün təxmin edilən yeni larinks xərçəngi hallarının sayı 12.290 (kişilərdə 9.730, qadınlarda 2.560), təxmin edilən vəfat edənlərin sayı isə 3.960 təşkil edir. (Hipofarenks xərçəngi ABŞ-ın bu illik hesabatında ayrıca maddə kimi deyil, "ağız boşluğu və udlaq" ümumi kateqoriyasında təqdim edilir.) SEER məlumat bazasına əsaslanan və 2015-2021-ci illər arasında diaqnoz qoyulmuş xəstə kohortuna söykənən 5 illik nisbi sağqalma faizləri iki orqan arasındakı kəskin fərqi ortaya qoyur: larinks xərçəngində ümumi sağqalma %57 (lokallaşmış %79, regional %49, uzaq metastazda %35), hipofarenks xərçəngində isə ümumi sağqalma yalnız %35 səviyyəsindədir (lokallaşmış %61, regional %36, uzaq metastazda %20).
Bu aydın sağqalma fərqinin əsas səbəbi aşağıda "Əlamətləri" bölməsində ətraflı nəzərdən keçirildiyi kimi hipofarenksin anatomik mövqeyinə görə böyüyən şişin uzun müddət fərq edilmədən qala bilməsidir — larinks xərçəngində erkən xəbərdarlıq əlaməti olan səs tutulmasının hipofarenks xərçəngində adətən olmaması xəstələrin əsasən irəliləmiş mərhələdə (regional və ya uzaq metastatik) diaqnoz almasına səbəb olur.
Risk amilləri
Larinks və hipofarenks xərçənglərinin ən mühüm, ən əsas risk amilləri siqaret və alkoqol istifadəsidir — bu iki amil birlikdə olduqda təsirləri yalnız toplanmır, vurma prinsipi ilə (multiplikativ) qatlanır. Ədəbiyyatda həm çox siqaret çəkən, həm də çox alkoqol istifadə edən şəxslərdə larinks xərçəngi riskinin heç birini istifadə etməyənlərlə müqayisədə 8 dəfədən 100 dəfədən çoxadək artdığı bildirilir; bəzi tədqiqatlarda bu nisbətin ağız-udlaq xərçəngləri üçün 300 dəfəyə qədər yüksələ bildiyi bildirilib. Buna görə hər iki vərdişin birlikdə olması ayrı-ayrılıqda daşıdıqları riskin cəmindən daha böyük təhlükə yaradır.
- Peşə ilə bağlı məruzqalmalar: Asbestə, kükürdlü qazlara, ağac tozuna və bəzi sənaye kimyəvi maddələrinə uzunmüddətli məruzqalma riski artıra bilər.
- Qidalanma və reflüks: Meyvə-tərəvəz baxımından kasad qidalanmanın və mədə turşusunun xroniki reflüksünün (xüsusilə larinqofaringeal reflüks) töhfə verə biləcəyi düşünülür, lakin bu əlaqə siqaret/alkoqola nisbətən daha zəif və daha az qətidir.
- Cins və yaş: Yuxarıda qeyd edildiyi kimi kişilərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha çox rast gəlinir; risk yaşla artır, diaqnoz əsasən 60-lı yaşlarda qoyulur.
İnsan papilloma virusu (HPV), orofarenks (badamcıq/dil kökü) xərçənglərinin ABŞ-da %60-70-inin səbəbi hesab edilən əsas amildir. Lakin larinks və hipofarenks xərçənglərində vəziyyət fərqlidir: ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) HPV-nin larinks də daxil olmaqla digər baş-boyun xərçənglərinə səbəb olduğunun bilinmədiyini açıq şəkildə bildirir. Şiş toxumasında HPV DNT-sinin aşkar edilmə faizi larinks xərçəngində təxminən %28 kimi bildirilsə də, bu, HPV-nin orofarenksdə olduğu kimi sübut edilmiş səbəb/törədici rol oynadığı demək deyil — yalnız toxumada virusun olduğunu göstərir. Buna görə larinks və hipofarenks xərçəngində risk profilinin müəyyən edilməsində və müalicə qərarında (orofarenks xərçəngindən fərqli olaraq) HPV/p16 vəziyyəti rutin olaraq həlledici rol oynamır; siqaret və alkoqol əsas amillər olaraq qalır.
Anatomiya: Larinks və hipofarenksin alt nahiyələri
Şişin larinks və ya hipofarenks daxilində hansı alt nahiyədən mənşələnməsi əlamətlərə, yayılma meylinə və müalicə seçiminə birbaşa təsir edir.
- Supraqlottis (yuxarı nahiyə): Epiqlottisi, ariepiqlottik büküşləri və yalançı səs tellərini əhatə edir. Bu nahiyədəki şişlər erkən əlamət verməyə bilər və adətən boyunda əllə hiss olunan kütlə ilə (limfa düyünü metastazı) fərq edilir, çünki bu nahiyənin limfatik drenajı zəngindir.
- Qlottis (orta nahiyə, həqiqi səs telləri): Şişin ən çox rast gəlindiyi nahiyədir. Bu nahiyədə ən kiçik şiş belə səs tutulmasına səbəb olduğundan qlottik şişlərə adətən erkən mərhələdə diaqnoz qoyulur — bu, larinks xərçənginin ümumilikdə daha yaxşı proqnoza malik olmasının başlıca səbəbidir. Həqiqi səs tellərinin limfatik drenajı da nisbətən zəifdir və bu, erkən mərhələdə limfa düyünü metastazının nadir olmasını izah edir.
- Subqlottis (aşağı nahiyə): Səs tellərinin altında traxeyaya qədər uzanan nahiyədir; burada şişlər ən nadir rast gəlinir və adətən gec mərhələdə tənəffüs çətinliyi ilə fərq edilir.
- Piriform sinus (armudşəkilli çökəklik): Hipofarenks şişlərinin əksəriyyəti (%60-85-i) bu nahiyədən mənşələnir.
- Postkrikoid nahiyə: Daha nadir rast gəlinir; xroniki dəmir çatışmazlığı anemiyası ilə əlaqəli Plummer-Vinson (Paterson-Kelly) sindromu olan qadınlarda nisbətən daha çox bildirilib.
- Udlağın arxa divarı: Ən nadir rast gəlinən alt nahiyədir.
Əlamətləri hansılardır?
Xüsusilə qlottik (səs teli) yerləşimli şişlərdə 2-3 həftədən uzun davam edən, izah olunmayan səs tutulması adətən ilk və ən erkən əlamətdir — bu da larinks xərçənginin nisbətən erkən mərhələdə aşkar edilə bilməsinin başlıca səbəbidir.
- 2-3 həftədən uzun davam edən səs tutulması
- Udma çətinliyi (disfagiya)
- Udanda ağrı (odinofagiya)
- Boğazda davamlı ilişmə/yad cisim hissi
- Qulağa yayılan ağrı (xüsusilə eyni tərəfdə)
- Boyunda əllə hiss olunan şişkinlik və ya kütlə
- Təngnəfəslik və ya tənəffüs çətinliyi (irəliləmiş mərhələdə tənəffüs yolunun tıxanması ilə bağlı ola bilər)
- Xroniki öskürək
- Səbəbi izah olunmayan çəki itkisi
- Ağızdan qanlı tüpürcək və ya bəlğəm gəlməsi
Hipofarenksin anatomik mövqeyi böyüyən şişin aydın erkən xəbərdarlıq əlaməti (larinks xərçəngindəki səs tutulmasına bənzər) olmadan uzun müddət fərq edilmədən böyüməsinə imkan verir. Buna görə hipofarenks xərçəngində xəstələrin mühüm hissəsi ilk əlamət kimi birbaşa boyunda əllə hiss olunan kütlə ilə (yəni artıq limfa düyününə yayılmış xəstəliklə) müraciət edir; udma çətinliyi və çəki itkisi də çox vaxt xəstəlik xeyli irəlilədikdə yaranır. Bu, hipofarenks xərçəngində diaqnozun niyə adətən daha irəliləmiş mərhələdə qoyulduğunu və proqnozun niyə larinks xərçənginə nisbətən daha pis olduğunu izah edən əsas mexanizmdir.
Bu əlamətlərin çoxu yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyası kimi xoşxassəli səbəblərlə də yarana bilər. Lakin siqaret və/və ya alkoqol istifadəsi tarixçəsi olan şəxslərdə xüsusilə 3 həftədən uzun davam edən səs tutulması, izah olunmayan boyun kütləsi və ya udma çətinliyi olduqda vaxt itirmədən qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət edilməlidir.
Diaqnoz necə qoyulur?
- Larinqoskopiya: Fiberoptik və ya sərt endoskopla larinks və hipofarenksin birbaşa görüntülənməsi diaqnostikanın ilk və əsas addımıdır.
- Biopsiya: Şübhəli lezyondan götürülən toxuma nümunəsinin patoloji müayinəsi ilə qəti diaqnoz qoyulur.
- Görüntüləmə: Boynun kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit rezonans görüntüləməsi (MR) şişin dərin strukturlara (qığırdaq, boynun ön toxumaları) yayılmasını və limfa düyünlərinin tutulmasını qiymətləndirmək üçün istifadə edilir. PET-KT uzaq metastazın və sinxron (eyni vaxtlı) ikinci şiş ocağının araşdırılmasında dəyərlidir.
- Panendoskopiya: Ümumi anesteziya altında larinks, hipofarenks, özofagus və bəzən bronxların birlikdə qiymətləndirildiyi bu prosedur aşağıda ayrıca nəzərdən keçirilən "sahə kanserizasiyası" səbəbindən eyni vaxtlı (sinxron) ikinci şiş ocağını axtarmaq məqsədilə tez-tez tətbiq edilir.
Siqaret və alkoqol bütün yuxarı həzm-tənəffüs yollarının örtüyünə (ağız, udlaq, larinks, özofagus, ağciyər) oxşar təsir göstərdiyindən bu nahiyədə xərçəng aşkar edilmiş xəstələrdə eyni vaxtda və ya sonradan başqa nahiyədə ikinci xərçəngin yaranma riski ümumi əhaliyə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb — bu hadisə "sahə kanserizasiyası" (field cancerization) adlanır. Buna görə diaqnostika zamanı qida borusunun və ağciyərin də qiymətləndirilməsi, müalicədən sonra isə uzunmüddətli müşahidədə bu orqanların müntəzəm izlənməsi vacibdir.
Mərhələləndirmə: TNM sistemi (AJCC 8. nəşr)
Larinks və hipofarenks xərçənglərinin mərhələləndirilməsi beynəlxalq səviyyədə qəbul edilən TNM sistemi ilə aparılır; T kateqoriyası hər orqan üçün öz alt nahiyələrinə məxsus meyarlarla ayrıca müəyyən edilib, N (regional limfa düyünü) və M (uzaq metastaz) kateqoriyaları isə digər baş-boyun xərçəngləri ilə böyük ölçüdə ortaqdır.
| T (Larinks — Ümumi yanaşma) | Tərif |
|---|---|
| T1 | Şiş bir alt nahiyə ilə (məsələn, yalnız bir səs teli ilə) məhdudlaşır, hərəkət normaldır |
| T2 | Şiş qonşu alt nahiyəyə yayılıb və ya səs telinin hərəkəti pozulub |
| T3 | Səs teli sabitdir (hərəkətsizdir) və ya qığırdağın daxili səthi tutulub, yaxud larinksdən kənara məhdud yayılma var |
| T4 | Tiroid qığırdağını aşan yayılma və ya larinksdən kənardakı qonşu strukturlara (boynun yumşaq toxuması, qalxanabənzər vəzi, özofagus, traxeya) yayılma |
| T (Hipofarenks — Ümumi yanaşma) | Tərif |
|---|---|
| T1 | Şiş ≤2 cm və bir alt nahiyə ilə məhdudlaşır |
| T2 | Şiş 2-4 cm və ya birdən çox alt nahiyəyə/qonşu nahiyəyə yayılıb, hemilarinks sabitliyi yoxdur |
| T3 | Şiş >4 cm və ya hemilarinks sabitliyi (səs telinin/larinksin yarısının hərəkətsizliyi) var, yaxud özofagusa yayılma var |
| T4 | Tiroid/krikoid qığırdaq, hioid sümük, qalxanabənzər vəzi və ya boynun yumşaq toxumasına invaziya (T4a); yaxud prevertebral fassiya, karotid arteriya və ya mediastinal strukturlara invaziya (T4b) |
Yuxarıdakı T kateqoriyaları N (limfa düyünü) və M (metastaz) vəziyyəti ilə birləşdirilərək I mərhələdən IVC mərhələyə qədər qruplaşdırılır. Ümumi prinsip olaraq: I-II mərhələ erkən mərhələ (bir orqanla məhdudlaşmış, limfa düyünü tutulması olmayan) xəstəliyi, III-IVA mərhələ lokal irəliləmiş (limfa düyünü tutulması və ya qonşu strukturlara məhdud yayılma olan) xəstəliyi, IVB mərhələ çox irəliləmiş lokal/regional xəstəliyi, IVC mərhələ isə uzaq metastatik xəstəliyi müəyyən edir. Hipofarenks xərçəngində diaqnoz zamanı limfa düyünü tutulmasına larinksə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə daha çox rast gəlinir — bu da yuxarıda izah edilən gec simptomatik müraciət mənzərəsinə uyğundur.
Larinks xərçəngində müalicə: Orqanı qoruyan yanaşma
Erkən mərhələ (T1-T2) larinks xərçəngi
Erkən mərhələdə, xüsusilə qlottik şişlərdə müalicənin məqsədi xəstəliyi sağaldarkən səs və udma funksiyasını mümkün qədər qorumaqdır. İki əsas seçim oxşar sağalma faizləri təmin edir: yalnız radioterapiya və ya transoral lazer mikrocərrahiyyəsi (TLM)/seçilmiş hallarda transoral robotik cərrahiyyə (TORS). Bu iki yanaşmanı birbaşa müqayisə edən randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat olmasa da, çoxsaylı müşahidə/müqayisəli tədqiqatlar hər iki üsulun oxşar onkoloji nəticələr təmin etdiyini göstərir; seçim şişin dəqiq yerləşməsinə, xəstənin üstünlüklərinə və mərkəzin təcrübəsinə görə edilir.
Lokal irəliləmiş mərhələ larinks xərçəngində orqanın qorunması
1990-cı illərin əvvəlində aparılmış VA Larinks Tədqiqatı, lokal irəliləmiş larinks xərçəngində induksiya kimyaterapiyasından sonra radioterapiyanın xəstələrin mühüm hissəsində larinksi (və buna görə səsi) qoruyaraq birbaşa total larinqektomiya ilə müqayisə edilə bilən sağqalma təmin edə biləcəyini göstərdi. Bu nəticə RTOG 91-11 tədqiqatı ilə daha da inkişaf etdirildi: Bu tədqiqat induksiya kimyaterapiyası+radioterapiyanı, eyni vaxtlı (konkomitant) kimyoradioterapiyanı və yalnız radioterapiyanı müqayisə etdi. 10,8 illik median müşahidədə (2013 yenilənməsi) eyni vaxtlı kimyoradioterapiya larinksin qorunma faizi baxımından həm induksiya qolundan (HR 0,58), həm də yalnız radioterapiya qolundan (p<0,001) üstün oldu və hazırkı standarta çevrildi.
RTOG 91-11-in uzunmüddətli müşahidəsində üç qol arasında ümumi sağqalmada statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq aşkar edilmədi. Diqqətçəkən şəkildə eyni vaxtlı kimyoradioterapiya qolunda induksiya qolu ilə müqayisədə ümumi sağqalmada əhəmiyyətlilik həddinə yaxınlaşan mənfi tendensiya müşahidə edildi (HR 1,25; p=0,08) — bunun qismən gec toksiklik və xərçəngə bağlı olmayan ölümlərlə əlaqəli ola biləcəyi düşünülür. Bu incə məqam "ən yüksək larinks qorunma faizi" ilə "ən yaxşı ümumi nəticə" anlayışlarının həmişə tam üst-üstə düşməyə biləcəyini göstərən, xəstə ilə bölüşülməli mühüm məlumatdır.
Total larinqektomiya
Böyük həcmli şişlərdə (qığırdaq quruluşuna nəzərəçarpacaq dərəcədə invaziya edən, larinksin funksiyasını böyük ölçüdə itirməsinə səbəb olan və ya orqanı qoruyan müalicəyə cavab verməyən/residivləşən xəstəlikdə) larinksin tam cərrahi çıxarılması (total larinqektomiya) lazım ola bilər. Bu halda xəstə boyunda daimi traxeostomiya (nəfəs borusu dəliyi) ilə nəfəs almağa davam edir və səs/udma reabilitasiyası (aşağıda nəzərdən keçirilir) böyük əhəmiyyət qazanır.
Hipofarenks xərçəngində xüsusi müalicə yanaşması
Hipofarenks xərçəngində orqanın qorunması strategiyasının elmi əsası larinks xərçənginə oxşar şəkildə EORTC 24891 tədqiqatı ilə qoyuldu: Bu tədqiqat induksiya kimyaterapiyasından sonra radioterapiyanı birbaşa cərrahiyyədən sonra radioterapiya ilə müqayisə etdi və ümumi sağqalmada fərq olmadan induksiya kimyaterapiyasına cavab verən xəstələrin mühüm hissəsində larinksin (və udma funksiyasının) qoruna biləcəyini göstərdi. 10 illik müşahidə məlumatları bu nəticəni təsdiqlədi.
Lakin hipofarenks xərçəngində orqanın qorunması uğuru larinks xərçənginə nisbətən adətən daha aşağıdır və xəstəlik daha çox limfa düyünü tutulması ilə, daha irəliləmiş mərhələdə diaqnoz aldığından bir çox xəstədə (xüsusilə T3-T4 xəstəlikdə) cərrahiyyə (qismən və ya total farinqektomiya/larinqektomiya, lazım gəldikdə özofagusun bir hissəsinin çıxarılması) ilə birlikdə rekonstruktiv cərrahiyyə (sərbəst toxuma flebi ilə udlağın/qida borusunun yenidən qurulması) lazım ola bilər.
Boyun limfa düyünlərinin müalicəsi
Hər iki orqanın xərçəngində görüntüləmədə və ya klinik müayinədə tutulma aşkar edilən, yaxud tutulma riski yüksək hesab olunan boyun limfa düyünü nahiyələri boyun disseksiyası (cərrahiyyə) və ya radioterapiya sahəsinə daxil edilərək müalicə olunur. Hipofarenks xərçəngində limfatik yayılmanın tezliyi və adətən ikitərəfli olması səbəbindən boynun hər iki tərəfinin müalicəyə daxil edilməsi çox vaxt lazımdır.
Səs və udma reabilitasiyası
Total larinqektomiyadan sonra səsin itməsi xəstənin həyat keyfiyyətinə dərin təsir edən nəticədir; hazırda bir neçə təsirli reabilitasiya seçimi mövcuddur:
- Traxeoezofageal punksiya (TÖP) və danışıq protezi: Nəfəs borusu ilə qida borusu arasına yerləşdirilən kiçik birtərəfli klapan/protez vasitəsilə ağciyərdən gələn havanın qida borusunu titrədərək səs yaratmasını təmin edir; hazırda ən çox üstünlük verilən, təbii səsə ən yaxın nəticə verən üsuldur.
- Elektrolarinks (elektron qırtlaq): Boyun dərisinə toxundurularaq titrəyiş vasitəsilə səs yaradan elektron cihazdır.
- Ezofageal danışıq: Udulmuş havanın nəzarətli şəkildə geri çıxarılması ilə səs yaratmağı öyrənməyə əsaslanan, təlim tələb edən texnikadır.
Danışıq və udma terapevtinin (dil və danışıq terapevtinin) dəstəyi əməliyyatdan sonrakı reabilitasiya prosesinin ayrılmaz hissəsidir.
Metastatik və ya residivləşən xəstəlikdə sistemik müalicə
Uzaq metastaz və ya lokal/regional müalicəyə uyğun olmayan residiv zamanı müalicə digər baş-boyun yastı hüceyrəli xərçəngləri ilə (ağız daxilində, orofarenksdə) böyük ölçüdə ortaq sistemik müalicə yanaşmasına əsaslanır.
KEYNOTE-048 tədqiqatı nazofarenksdən kənar residivləşən/metastatik baş-boyun yastı hüceyrəli xərçəngində əvvəlki standart olan EXTREME sxemini (setuksimab+platin+5-FU) böyük ölçüdə geridə qoydu: PD-L1 CPS ≥1 olan xəstələrdə təkbaşına pembrolizumab, bütün xəstələrdə isə pembrolizumab+kimyaterapiya kombinasiyası hazırkı birinci müalicə xəttinin standartına çevrildi. Bu tədqiqatdan sonrakı dövr ədəbiyyatda "post-KEYNOTE-048 dövrü" adlanır və 2026-cı il etibarilə bu yanaşmanı əvəz edən yeni birinci müalicə xətti tədqiqatı yoxdur.
Platin əsasında müalicədən sonra irəliləmə olan xəstələrdə CheckMate 141 tədqiqatına əsasən nivolumab, tədqiqatçının seçdiyi standart müalicə (kimyaterapiya) ilə müqayisədə ümumi sağqalmada üstünlük göstərdi və bu xəstə qrupunda standart ikinci müalicə xətti seçiminə çevrildi; 2026-cı il etibarilə bu sahədə yeni təsdiq yoxdur.
Sisplatin əsasında kimyoradioterapiyaya dözə bilməyəcək (böyrək çatışmazlığı, eşitmə itkisi riski, zəiflik kimi səbəblərlə "sisplatinə uyğun olmayan") xəstələrdə setuksimab+radioterapiya kombinasiyası (Bonner sxemi) lokal irəliləmiş mərhələdə alternativ müalicə seçimi olaraq qalır. 2024-cü ildə dərc edilmiş NRG-HN004 tədqiqatı bu xəstə qrupunda durvalumab+radioterapiyanın setuksimab+radioterapiyadan üstün olmadığını göstərərək setuksimabın bu xüsusi (sisplatinə uyğun olmayan) xəstə qrupundakı yerini möhkəmləndirdi.
FDA 12 iyun 2025-ci ildə cərrahiyyə ilə müalicə edilə bilən, lokal irəliləmiş mərhələ (III/IVA mərhələ), PD-L1 CPS ≥1 olan baş-boyun yastı hüceyrəli xərçəngində (larinks/hipofarenks də daxil olmaqla) yeni müalicə yanaşmasını təsdiqlədi: əməliyyatdan əvvəl 2 kurs neoadyuvant pembrolizumab, sonra cərrahiyyə, sonra radioterapiya (± sisplatin) ilə birlikdə adyuvant pembrolizumab və sonda təkbaşına pembrolizumabın davam etdirildiyi bu sxem KEYNOTE-689 tədqiqatına əsaslanır. CPS≥10 alt qrupunda hadisəsiz sağqalmanın (event-free survival) median müddəti 26,9 ayla müqayisədə 59,7 ay kimi bildirildi (standart müalicə ilə müqayisədə; HR 0,66). Bu, cərrahiyyə ilə müalicə edilə bilən baş-boyun xərçəngində immunoterapiyanı müalicə prosesinin ən əvvəlinə (əməliyyatdan əvvələ) gətirən, sahənin ən aktual və mühüm inkişaflarından biridir.
ASCO 2025-də təqdim edilmiş NIVOPOSTOP (GORTEC 2018-01) tədqiqatı yüksək residiv riski daşıyan, əməliyyat edilmiş baş-boyun xərçəngi xəstələrində standart kimyoradioterapiyaya əlavə adyuvant nivolumabın 3 illik residivsiz sağqalmanı nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırdığını (%52,5 ilə müqayisədə %63,1) göstərdi — tədqiqatçılar bunu "son 20 ildə əməliyyatdan sonrakı standart müalicəni yaxşılaşdıran ilk tədqiqat" kimi təqdim edirlər. Lakin ümumi sağqalma məlumatları hələ yetişməyib və bu yanaşma 2026-cı ilin avqustu etibarilə hələ FDA təsdiqi almayıb; oxucularımıza bu inkişafı izləməyə davam etməyi tövsiyə edirik.
Müalicənin əlavə təsirləri və onların idarə olunması
Radioterapiyaya bağlı əlavə təsirlər
Baş-boyun radioterapiyasının ən çox rast gəlinən əlavə təsirləri arasında mukozit (ağız/boğaz selikli qişasında ağrılı iltihab), ağız quruluğu (kserostomiya) — tüpürcək vəzilərinin təsirlənməsinə bağlı olaraq adətən qalıcı ola bilən əlavə təsir, dad hissində dəyişiklik/itki, udma çətinliyi və uzun müddətdə boyun toxumalarında fibroz (sərtləşmə) sayıla bilər. Diş sağlamlığı baxımından müalicədən əvvəl diş həkiminin qiymətləndirməsi və müalicədən sonra uzunmüddətli flüoridli diş baxımı vacibdir (radioterapiyaya bağlı çənə sümüyü zədələnməsi — osteoradionekroz — riskini azaltmaq üçün).
Kimyaterapiya və hədəflənmiş/immunoterapiya dərmanları
Sisplatin, böyrək toksikliyinə, eşitmə itkisinə (ototoksiklik) və ürəkbulanmaya səbəb ola bilər; buna görə böyrək funksiyası pozulmuş və ya eşitmə itkisi riski yüksək xəstələrdə istifadəsi məhduddur (yuxarıda izah edildiyi kimi bu xəstələrdə setuksimab+RT alternativ ola bilər). Setuksimab, xarakterik olaraq akneiform dəri səpgisi və infuziya reaksiyası riski daşıyır. Pembrolizumab və nivolumab kimi immunoterapiya dərmanları immun sisteminin həddindən artıq aktivləşməsinə bağlı irAE (kolit, hepatit, pnevmonit, endokrin pozuntular, dəri reaksiyaları) yarada bilər; idarə olunması dərəcələndirməyə əsaslanır.
Türkiyədə diaqnostika, qeydiyyat və xərclərin ödənilməsi vəziyyəti
Türkiyədə larinks və hipofarenks xərçənginin diaqnostikası və müalicəsi universitet xəstəxanaları və təlim-tədqiqat xəstəxanalarındakı qulaq-burun-boğaz, radiasiya onkologiyası və tibbi onkologiya mərkəzlərində beynəlxalq təlimatlara uyğun aparılır. Dərmanların Türkiyədə istifadə edilməsi üçün əvvəlcə TİTCK qeydiyyatı, SGK tərəfindən xərclərinin qarşılanması üçün isə ayrıca SUT çərçivəsində ödəniş qərarı lazımdır.
Standart kimyaterapiya dərmanları (sisplatin, karboplatin, 5-FU, dosetaksel, paklitaksel) uzun müddətdir qeydiyyatdadır və xərcləri SGK tərəfindən qarşılanır. Setuksimab, həm lokal irəliləmiş xəstəlikdə radioterapiya ilə kombinə (Bonner sxemi), həm də residivləşən/metastatik xəstəlikdə birinci müalicə xəttində platin əsasında kimyaterapiya ilə kombinə istifadəsi üçün uzun müddətdir qeydiyyatdadır və xərcləri SGK tərəfindən qarşılanır. 10 iyul 2025 SUT yenilənməsi ilə birlikdə pembrolizumab (CPS>1, nazofarenksdən kənar residivləşən/metastatik xəstəlikdə birinci müalicə xəttində, təkbaşına və ya platin+5-FU ilə kombinə) və nivolumab (platin əsasında birinci müalicə xəttindən sonra ilk 6 ay ərzində residiv yaranan xəstələrdə ikinci müalicə xəttində tək dərman) SGK üzrə xərclərin ödənilməsi dairəsinə daxil edildi — bu, əvvəlki illərdə bu iki dərmanın baş-boyun xərçəngində xərclərinin SGK tərəfindən qarşılanmadığı dövrlə müqayisədə mühüm inkişafdır.
Mənbələrimizə görə pembrolizumabın (PD-L1 TPS≥50%, platindən sonra irəliləmə) ikinci müalicə xəttində tək dərman kimi istifadəsi Türkiyədə qeydiyyatda olsa da, bu xüsusi göstəriş üzrə xərclərinin SGK tərəfindən qarşılandığına dair aydın təsdiq tapılmadı. Bundan əlavə, 2025-ci ildə FDA təsdiqi almış perioperativ pembrolizumab (KEYNOTE-689) sxeminin Türkiyədə qeydiyyat və xərclərin ödənilməsi vəziyyəti təsdiqin yaxın tarixli olması səbəbindən hələ dəqiqləşməmiş ola bilər.
Dərmanların qeydiyyat və xərclərinin ödənilməsi vəziyyəti SUT yenilənmələri ilə tez-tez dəyişə bilər. Bu bölmədəki məlumatlar yazının yeniləndiyi tarix (avqust 2026) etibarilə toplanmış ümumi xülasədir; fərdi müalicəniz və xərclərin ödənilməsi vəziyyətiniz barədə qəti və aktual məlumatı mütləq müalicənizi aparan həkiminizdən və SGK-nın aktual SUT mətnindən təsdiqlədin.
Tez-tez verilən suallar
- Səsim tutulub; bu, mütləq xərçəng deməkdirmi?
- Xeyr, səs tutulmasının daha çox rast gəlinən səbəbləri (larinqit, səs teli düyünü, reflüks) var. Lakin 2-3 həftədən uzun davam edən, xüsusilə siqaret/alkoqol istifadəsi tarixçəsi olan şəxslərdə rast gəlinən, izah olunmayan səs tutulması mütləq qulaq-burun-boğaz mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
- Total larinqektomiyadan sonra danışa bilməyəcəyəm?
- Xeyr. Traxeoezofageal punksiya və danışıq protezi, elektrolarinks və ya ezofageal danışıq texnikaları sayəsində larinksi tam çıxarılan xəstələrin böyük əksəriyyəti danışıq qabiliyyətini yenidən qazana bilər; bu prosesdə danışıq terapevtinin dəstəyi vacibdir.
- Hipofarenks xərçənginə niyə adətən gec diaqnoz qoyulur?
- Larinks xərçəngindən fərqli olaraq hipofarenks xərçəngində erkən mərhələdə aydın xəbərdarlıq əlaməti (səs tutulması kimi) adətən olmur; şiş boyunda əllə hiss olunan kütləyə səbəb olacaq qədər böyüyənədək və ya udma çətinliyi aydınlaşanadək fərq edilməyə bilər. Buna görə siqaret/alkoqol istifadəsi tarixçəsi olan şəxslərdə izah olunmayan boyun kütləsi mütləq qiymətləndirilməlidir.
- Müalicədən sonra başqa xərçəngin yaranma riski varmı?
- Siqaret və alkoqolun bütün yuxarı həzm-tənəffüs yollarına oxşar təsiri səbəbindən ("sahə kanserizasiyası") bu nahiyədə xərçəng keçirmiş şəxslərdə özofagusda və ağciyərdə ikinci xərçəngin yaranma riski artıb. Buna görə müalicədən sonra müntəzəm müşahidə və siqaret/alkoqolun tam dayandırılması böyük əhəmiyyət daşıyır.
- Sung H, et al. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — Larinks və Hipofarenks Xərçəngi Məlumat Vərəqləri, Türkiyə Ölkə Məlumat Vərəqi. gco.iarc.who.int
- Siegel RL, et al. "Cancer Statistics, 2026." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70043
- SEER Cancer Stat Facts: Larynx və Hypopharyngeal Cancer, 2015-2021 kohort məlumatları. seer.cancer.gov
- Testa U, et al. "Cancer Risk Associated with Alcohol and Tobacco Use." 2019 icmalı.
- CDC. "HPV and Oropharyngeal Cancer" — HPV-nin larinks/hipofarenks xərçəngində məhdud rolu barədə açıqlama. cdc.gov
- The Department of Veterans Affairs Laryngeal Cancer Study Group. "Induction Chemotherapy plus Radiation Compared with Surgery plus Radiation in Patients with Advanced Laryngeal Cancer." NEJM, 1991.
- Forastiere AA, et al. "Long-Term Results of RTOG 91-11: A Comparison of Three Nonsurgical Treatment Strategies to Preserve the Larynx." J Clin Oncol, 2013.
- Lefebvre JL, et al. EORTC 24891 — hipofarenks/larinks qorunması tədqiqatı, 10 illik müşahidə. Ann Oncol, 2012.
- Burtness B, et al. "Pembrolizumab alone or with chemotherapy versus cetuximab with chemotherapy" (KEYNOTE-048). Lancet, 2019.
- Ferris RL, et al. "Nivolumab for Recurrent Squamous-Cell Carcinoma of the Head and Neck" (CheckMate 141). NEJM, 2016.
- Bonner JA, et al. "Radiotherapy plus Cetuximab for Squamous-Cell Carcinoma of the Head and Neck." NEJM, 2006.
- NRG Oncology. NRG-HN004 — durvalumab+RT və setuksimab+RT müqayisəsi, sisplatinə uyğun olmayan xəstələr. Lancet Oncology, 2024.
- FDA təsdiq elanı: Perioperativ pembrolizumab, rezeksiya edilə bilən lokal irəliləmiş HNSCC (KEYNOTE-689), 12 iyun 2025. fda.gov; Wan H, et al. NEJM, 2024-2025.
- GORTEC 2018-01 (NIVOPOSTOP) — ASCO 2025 təqdimatı, adyuvant nivolumab məlumatları.
- Səhiyyə Tətbiqi Bildirişində Dəyişiklik Edilməsi haqqında Bildiriş, 10 iyul 2025 (SGK SUT yenilənməsi).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
