علائم، مراحل و درمان سرطان لارنکس – حنجره
در این مقاله
سرطان لارنکس (حنجره) و هیپوفارنکس (بخش تحتانی حلق) چیست؟
سرطان لارنکس (حنجره) و سرطان هیپوفارنکس (بخش تحتانی حلق)، از اعضای مهم خانوادهٔ سرطان‌های سر و گردن هستند که در دو عضو مجاور و از نظر عملکردی درهم‌تنیده در ناحیهٔ گردن ایجاد می‌شوند. لارنکس عضوی مسئول تولید صدا، بازتاب محافظت از راه هوایی هنگام بلع و تنفس است. هیپوفارنکس، ناحیهٔ گذار میان حلق (فارنکس) و مری (ازوفاگوس) است که حنجره را از اطراف دربرمی‌گیرد. چون این دو عضو، عوامل خطر مشترک (در رأس آن‌ها سیگار و الکل)، نوع بافت‌شناختی مشابه (کارسینوم سلول سنگفرشی، بیش از 95%) و اصول درمانی تا حد زیادی هم‌پوشان دارند، در این راهنما با هم بررسی شده‌اند؛ اما تفاوت‌های مهمی مانند سیر به‌وضوح پنهان‌تر سرطان هیپوفارنکس و تشخیص آن در مرحلهٔ دیرتر نیز جداگانه برجسته شده‌اند. در این راهنما، علل، علائم، روش‌های تشخیص و مرحله‌بندی، گزینه‌های درمانی فعلی و فرایند تشخیص و درمان در ترکیه را برای هر دو نوع سرطان، به‌طور جامع و بر پایهٔ منابع علمی به‌روز بررسی می‌کنیم.
لارنکس و هیپوفارنکس در بخش جلویی و میانی گردن، در قسمت تحتانی حلق قرار دارند و مجاور ابتدای نای (تراشه) و مری (ازوفاگوس) هستند. بیشتر سرطان‌های لارنکس (بیش از 95%) و تقریباً تمام سرطان‌های هیپوفارنکس، از سلول‌های پوششی مسطح (سنگفرشی) این نواحی منشأ می‌گیرند و از نوع کارسینوم سلول سنگفرشی هستند.
چقدر شایع است؟ (آمار به‌روز)
بر اساس گزارش IARC که در 8 ژوئیهٔ 2026 در CA: A Cancer Journal for Clinicians منتشر شده و شامل برآوردهای سال 2024 است، گزارش GLOBOCAN 2024 نشان می‌دهد که هر سال در سراسر جهان حدود 193.937 مورد جدید سرطان لارنکس دیده می‌شود (0,94% تمام سرطان‌ها، سرطان رتبهٔ 21 از نظر فراوانی) و حدود 96.619 نفر بر اثر سرطان لارنکس می‌میرند. سرطان لارنکس تفاوت جنسیتی بسیار آشکاری دارد: در مردان، در مقایسه با زنان حدود 7 برابر شایع‌تر است (169.734 مورد مرد در برابر 24.203 مورد زن). در همان گزارش، سرطان هیپوفارنکس در دسته‌ای جداگانه گزارش می‌شود: در سراسر جهان، سالانه حدود 91.464 مورد جدید و 49.748 مرگ، با توزیعی مشابه و غالباً مردانه (76.048 مورد مرد و 15.416 مورد زن).
بر اساس برگهٔ اطلاعات کشور ترکیه که IARC در ژوئیهٔ 2026 در چارچوب همان چرخهٔ انتشار GLOBOCAN 2024 منتشر کرد، در کشور ما سالانه حدود 3.832 مورد جدید سرطان لارنکس گزارش می‌شود (1,6% تمام سرطان‌ها، سرطان رتبهٔ 15 از نظر فراوانی) و حدود 1.495 نفر بر اثر سرطان لارنکس می‌میرند. نرخ بروز استانداردشده بر اساس سن در ترکیه (4,5 در 100.000)، در مقایسه با میانگین جهانی (1,9 در 100.000)، حدود 2,4 برابر است — این تفاوت آشکار، بازتاب مستقیم شیوع بالای مصرف سیگار در کشور ماست.
بر اساس گزارش «Cancer Statistics, 2026» که انجمن سرطان آمریکا در 13 ژانویهٔ 2026 منتشر کرد، تعداد برآوردشدهٔ موارد جدید سرطان لارنکس در آمریکا برای سال 2026 برابر 12.290 (9.730 مرد و 2.560 زن) و تعداد برآوردشدهٔ مرگ‌ها برابر 3.960 است. (سرطان هیپوفارنکس در این گزارش سالانهٔ آمریکا به‌صورت ردیفی جداگانه گزارش نمی‌شود، بلکه در دستهٔ عمومی «حفرهٔ دهان و حلق» قرار دارد.) نرخ‌های بقای نسبی 5 ساله بر پایهٔ پایگاه دادهٔ SEER و کوهورت بیمارانی که در سال‌های 2015-2021 تشخیص گرفته‌اند، تفاوت چشمگیر میان دو عضو را نشان می‌دهند: در سرطان لارنکس، بقای کلی 57% (موضعی 79%، ناحیه‌ای 49%، متاستاز دوردست 35%)، در سرطان هیپوفارنکس، بقای کلی تنها %35 است (موضعی 61%، ناحیه‌ای 36%، متاستاز دوردست 20%).
علت اصلی این تفاوت آشکار بقا، همان‌طور که در بخش «علائم» در ادامه به‌تفصیل بررسی می‌شود، این است که تومور در حال رشد، به دلیل موقعیت آناتومیک هیپوفارنکس، می‌تواند مدت طولانی بدون شناسایی باقی بماند — گرفتگی صدا که نشانهٔ هشدار زودهنگام در سرطان لارنکس است، معمولاً در سرطان هیپوفارنکس وجود ندارد و موجب می‌شود بیشتر بیماران در مرحلهٔ پیشرفته (ناحیه‌ای یا با متاستاز دوردست) تشخیص بگیرند.
عوامل خطر
مهم‌ترین و غالب‌ترین عوامل خطر سرطان‌های لارنکس و هیپوفارنکس، مصرف سیگار و الکل هستند — و وقتی این دو عامل با هم وجود دارند، اثرات آن‌ها تنها جمع نمی‌شوند، بلکه به‌صورت ضربی (تکاثری) افزایش می‌یابند. در منابع علمی گزارش شده است که خطر سرطان لارنکس در افراد دارای مصرف سنگینِ هم سیگار و هم الکل، در مقایسه با کسانی که هیچ‌یک را مصرف نمی‌کنند، از 8 برابر تا بیش از 100 برابر افزایش می‌یابد؛ برخی مطالعات گزارش کرده‌اند که این نسبت برای سرطان‌های دهان و حلق می‌تواند تا 300 برابر برسد. بنابراین وجود هر دو عادت با هم، خطری بسیار بیشتر از مجموع خطرهای جداگانهٔ آن‌ها ایجاد می‌کند.
- مواجهه‌های شغلی: مواجههٔ طولانی‌مدت با آزبست، گازهای گوگردی، گرد چوب و برخی مواد شیمیایی صنعتی ممکن است خطر را افزایش دهد.
- تغذیه و رفلاکس: تصور می‌شود رژیم غذایی فقیر از میوه و سبزی و رفلاکس مزمن اسید معده (به‌ویژه رفلاکس حنجره‌ای‌حلقی) بتوانند نقش داشته باشند، اما این ارتباط در مقایسه با سیگار/الکل بسیار ضعیف‌تر و کمتر قطعی است.
- جنس و سن: همان‌طور که در بالا ذکر شد، در مردان به‌وضوح شایع‌تر است؛ خطر با سن افزایش می‌یابد و تشخیص اغلب در دههٔ 60 زندگی انجام می‌شود.
ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، در سرطان‌های اوروفارنکس (لوزه/قاعدهٔ زبان)، عامل غالبی است که در آمریکا علت 60-70% این سرطان‌ها دانسته می‌شود. اما وضعیت در سرطان‌های لارنکس و هیپوفارنکس متفاوت است: مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) صریحاً بیان می‌کنند که ایجاد سایر سرطان‌های سر و گردن، از جمله لارنکس، توسط HPV شناخته‌شده نیست. اگرچه نرخ شناسایی DNA ویروس HPV در بافت تومور سرطان لارنکس حدود 28% گزارش شده است، این به معنی نقش علّی/محرک اثبات‌شدهٔ HPV، مانند اوروفارنکس، نیست — تنها وجود ویروس در بافت را نشان می‌دهد. بنابراین در سرطان لارنکس و هیپوفارنکس، وضعیت HPV/p16 به‌طور روتین در تعیین مشخصات خطر و تصمیم درمانی (برخلاف سرطان اوروفارنکس) نقش تعیین‌کننده ندارد؛ سیگار و الکل همچنان عوامل غالب‌اند.
آناتومی: نواحی فرعی لارنکس و هیپوفارنکس
اینکه تومور از کدام ناحیهٔ فرعی در لارنکس یا هیپوفارنکس منشأ گرفته است، مستقیماً بر علائم، تمایل به انتشار و انتخاب درمان اثر می‌گذارد.
- سوپراگلوتیس (ناحیهٔ بالایی): اپی‌گلوت، چین‌های آری‌اپی‌گلوتیک و تارهای صوتی کاذب را دربرمی‌گیرد. تومورهای این ناحیه ممکن است علامت زودرس ندهند و معمولاً با تودهٔ قابل لمس گردن (متاستاز غدهٔ لنفاوی) شناسایی می‌شوند، زیرا تخلیهٔ لنفاوی این ناحیه غنی است.
- گلوتیس (ناحیهٔ میانی، تارهای صوتی حقیقی): شایع‌ترین محل بروز تومور است. چون حتی کوچک‌ترین تومور این ناحیه موجب گرفتگی صدا می‌شود، تومورهای گلوتیک معمولاً در مرحلهٔ زودرس تشخیص می‌گیرند — این علت اصلی پیش‌آگهی عموماً بهتر سرطان لارنکس است. تخلیهٔ لنفاوی تارهای صوتی حقیقی نیز نسبتاً ضعیف است و نادر بودن متاستاز غدد لنفاوی در مرحلهٔ زودرس را توضیح می‌دهد.
- ساب‌گلوتیس (ناحیهٔ پایینی): ناحیه‌ای زیر تارهای صوتی است که تا نای امتداد دارد؛ تومورهای آن نادرترین هستند و معمولاً در مرحلهٔ دیررس با دشواری تنفس شناسایی می‌شوند.
- سینوس پیریفورم (فرورفتگی گلابی‌شکل): بیشتر تومورهای هیپوفارنکس (60-85%) از این ناحیه منشأ می‌گیرند.
- ناحیهٔ پشت کریکوئید: نادرتر دیده می‌شود؛ در زنان دارای سندرم Plummer-Vinson (Paterson-Kelly) مرتبط با کم‌خونی مزمن فقر آهن، نسبتاً بیشتر گزارش شده است.
- دیوارهٔ خلفی حلق: نادرترین ناحیهٔ فرعی است.
علائم چیست؟
به‌ویژه در تومورهای مستقر در گلوتیس (تار صوتی)، گرفتگی صدای بی‌دلیل که بیش از 2-3 هفته ادامه دارد، معمولاً نخستین و زودترین علامت است — این علت اصلی امکان شناسایی سرطان لارنکس در مرحلهٔ نسبتاً زودرس است.
- گرفتگی صدا به مدت بیش از 2-3 هفته
- دشواری بلع (دیسفاژی)
- درد هنگام بلع (اودینوفاژی)
- احساس مداوم گیر کردن/جسم خارجی در گلو
- درد ارجاعی به گوش (به‌ویژه در همان سمت)
- تورم یا تودهٔ قابل لمس در گردن
- تنگی نفس یا دشواری تنفس (در مرحلهٔ پیشرفته ممکن است ناشی از انسداد راه هوایی باشد)
- سرفهٔ مزمن
- کاهش وزن بی‌دلیل
- بزاق یا خلط خونی از دهان
موقعیت آناتومیک هیپوفارنکس اجازه می‌دهد تومور در حال رشد، بدون نشانهٔ هشدار زودرس آشکار (مانند گرفتگی صدا در سرطان لارنکس)، مدت طولانی بدون شناسایی رشد کند. به همین دلیل، بخش قابل‌توجهی از بیماران سرطان هیپوفارنکس، به‌عنوان نخستین علامت، مستقیماً با تودهٔ قابل لمس گردن (یعنی بیماری‌ای که از پیش به غدهٔ لنفاوی منتشر شده است) مراجعه می‌کنند؛ دشواری بلع و کاهش وزن نیز اغلب هنگامی بروز می‌کنند که بیماری بسیار پیشرفت کرده است. این سازوکار اصلی توضیح‌دهندهٔ تشخیص معمولاً دیرتر سرطان هیپوفارنکس و پیش‌آگهی نامطلوب‌تر آن نسبت به سرطان لارنکس است.
بسیاری از این علائم ممکن است به دلایل خوش‌خیم مانند عفونت دستگاه تنفسی فوقانی نیز ایجاد شوند. اما در افراد دارای سابقهٔ سیگار و/یا الکل، به‌ویژه در صورت گرفتگی صدای بیش از 3 هفته، تودهٔ گردنی بی‌دلیل یا دشواری بلع، باید بدون اتلاف وقت به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کرد.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
- لارنگوسکوپی: مشاهدهٔ مستقیم لارنکس و هیپوفارنکس با آندوسکوپ فیبرنوری یا سخت، نخستین و اساسی‌ترین گام تشخیص است.
- بیوپسی: تشخیص قطعی با بررسی آسیب‌شناختی نمونهٔ بافت گرفته‌شده از ضایعهٔ مشکوک انجام می‌شود.
- تصویربرداری: توموگرافی کامپیوتری گردن (BT) یا تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MR)، برای ارزیابی انتشار تومور به ساختارهای عمقی (غضروف، بافت‌های جلوی گردن) و درگیری غدد لنفاوی استفاده می‌شود. PET-BT در بررسی متاستاز دوردست و کانون دوم تومورِ هم‌زمان ارزشمند است.
- پان‌اندوسکوپی: این روش که در آن لارنکس، هیپوفارنکس، مری و گاهی برونش‌ها تحت بیهوشی عمومی با هم ارزیابی می‌شوند، به دلیل «سرطانی‌شدن میدانی» که در ادامه جداگانه بررسی می‌شود، اغلب برای جست‌وجوی کانون دوم تومورِ هم‌زمان انجام می‌شود.
چون سیگار و الکل به‌طور مشابه بر تمام پوشش دستگاه گوارشی‌تنفسی فوقانی (دهان، حلق، لارنکس، مری، ریه) اثر می‌گذارند، در بیمارانی که در این ناحیه سرطان شناسایی شده است، خطر ایجاد سرطان دوم در ناحیه‌ای دیگر، هم‌زمان یا در آینده، نسبت به جمعیت عمومی به‌طور آشکار افزایش می‌یابد — این پدیده «سرطانی‌شدن میدانی» (field cancerization) نام دارد. به همین دلیل، ارزیابی مری و ریه هنگام تشخیص و پایش منظم این اعضا در پیگیری طولانی‌مدت پس از درمان اهمیت دارد.
مرحله‌بندی: سامانهٔ TNM (ویرایش 8 AJCC)
مرحله‌بندی سرطان‌های لارنکس و هیپوفارنکس با سامانهٔ TNM که در سطح بین‌المللی پذیرفته شده است، انجام می‌شود؛ دستهٔ T برای هر عضو، جداگانه و با معیارهای ویژهٔ نواحی فرعی آن تعریف شده است، و دسته‌های N (غدد لنفاوی ناحیه‌ای) و M (متاستاز دوردست) تا حد زیادی با سایر سرطان‌های سر و گردن مشترک‌اند.
| T (لارنکس — رویکرد کلی) | تعریف |
|---|---|
| T1 | تومور به یک ناحیهٔ فرعی (برای مثال تنها یک تار صوتی) محدود است، حرکت طبیعی |
| T2 | تومور به ناحیهٔ فرعی مجاور منتشر شده یا حرکت تار صوتی مختل است |
| T3 | تار صوتی ثابت (بی‌حرکت)، یا درگیری سطح داخلی غضروف، یا انتشار محدود به خارج از لارنکس |
| T4 | انتشار فراتر از غضروف تیروئید یا انتشار به ساختارهای مجاور خارج از لارنکس (بافت نرم گردن، غدهٔ تیروئید، مری، نای) |
| T (هیپوفارنکس — رویکرد کلی) | تعریف |
|---|---|
| T1 | تومور ≤2 cm و محدود به یک ناحیهٔ فرعی |
| T2 | تومور 2-4 cm یا منتشرشده به بیش از یک ناحیهٔ فرعی/ناحیهٔ مجاور، بدون ثابت شدن نیمهٔ لارنکس |
| T3 | تومور >4 cm، یا وجود ثابت شدن نیمهٔ لارنکس (بی‌حرکتی تار صوتی/نیمهٔ حنجره)، یا انتشار به مری |
| T4 | تهاجم به غضروف تیروئید/کریکوئید، استخوان هیوئید، غدهٔ تیروئید یا بافت نرم گردن (T4a)؛ یا تهاجم به فاسیای پیش‌مهره‌ای، شریان کاروتید یا ساختارهای مدیاستن (T4b) |
دسته‌های T بالا با وضعیت N (غدد لنفاوی) و M (متاستاز) ترکیب می‌شوند و از مرحلهٔ I تا مرحلهٔ IVC گروه‌بندی می‌گردند. به‌عنوان اصل کلی: مرحلهٔ I-II، بیماری زودرس (محدود به یک عضو، بدون درگیری غدد لنفاوی)؛ مرحلهٔ III-IVA، بیماری موضعی پیشرفته (وجود درگیری غدد لنفاوی یا انتشار محدود به ساختارهای مجاور)؛ مرحلهٔ IVB، بیماری موضعی/ناحیه‌ای بسیار پیشرفته؛ و مرحلهٔ IVC، بیماری با متاستاز دوردست را تعریف می‌کند. در سرطان هیپوفارنکس، درگیری غدد لنفاوی هنگام تشخیص به‌وضوح بیشتر از لارنکس دیده می‌شود — این با الگوی مراجعهٔ دیرهنگام با علائم که در بالا توصیف شد، سازگار است.
درمان سرطان لارنکس: رویکرد حفظ عضو
سرطان لارنکس در مرحلهٔ زودرس (T1-T2)
در مرحلهٔ زودرس، به‌ویژه تومورهای گلوتیک، هدف درمان، حفظ هرچه بیشتر عملکرد صدا و بلع همراه با درمان بیماری است. دو گزینهٔ اصلی، نرخ‌های بهبودی مشابهی ایجاد می‌کنند: پرتودرمانی به‌تنهایی یا میکروجراحی لیزری از راه دهان (TLM)/در موارد منتخب، جراحی رباتیک از راه دهان (TORS). اگرچه مطالعهٔ تصادفی‌سازی‌شدهٔ کنترل‌شده‌ای که این دو رویکرد را مستقیماً مقایسه کند وجود ندارد، مطالعات متعدد مشاهده‌ای/مقایسه‌ای نشان می‌دهند که هر دو روش نتایج انکولوژیک مشابهی ایجاد می‌کنند؛ انتخاب بر اساس محل دقیق تومور، ترجیحات بیمار و تجربهٔ مرکز انجام می‌شود.
حفظ عضو در سرطان لارنکس موضعی پیشرفته
در اوایل دههٔ 1990، مطالعهٔ VA لارنکس نشان داد که در سرطان لارنکس موضعی پیشرفته، شیمی‌درمانی القایی و سپس پرتودرمانی می‌تواند با حفظ لارنکس (و در نتیجه صدا) در بخش قابل‌توجهی از بیماران، بقایی قابل‌مقایسه با لارنگکتومی کامل مستقیم ایجاد کند. این یافته در مطالعهٔ RTOG 91-11 بیشتر توسعه یافت: این مطالعه، شیمی‌درمانی القایی+پرتودرمانی، شیمی‌پرتودرمانی هم‌زمان و پرتودرمانی به‌تنهایی را مقایسه کرد. در پیگیری با میانهٔ 10,8 سال (به‌روزرسانی 2013)، شیمی‌پرتودرمانی هم‌زمان از نظر نرخ حفظ لارنکس، هم بر بازوی القایی (HR 0,58) و هم بر بازوی پرتودرمانی به‌تنهایی (p<0,001) برتری نشان داد و به استاندارد فعلی تبدیل شد.
در پیگیری طولانی‌مدت RTOG 91-11، تفاوت آماری معناداری در بقای کلی میان سه بازو شناسایی نشد. به‌طور قابل‌توجه، در بازوی شیمی‌پرتودرمانی هم‌زمان نسبت به بازوی القایی، روند نامطلوبی در بقای کلی مشاهده شد که به معناداری نزدیک بود (HR 1,25؛ p=0,08) — تصور می‌شود این وضعیت تا حدی به سمیت دیررس و مرگ‌های غیرمرتبط با سرطان مربوط باشد. این نکته، اطلاعات مهمی است که باید با بیمار در میان گذاشته شود و نشان می‌دهد مفاهیم «بالاترین نرخ حفظ لارنکس» و «بهترین پیامد کلی» همیشه کاملاً هم‌خوان نیستند.
لارنگکتومی کامل
در تومورهای حجیم (با تهاجم آشکار به ساختار غضروفی، از بین بردن بخش عمدهٔ عملکرد لارنکس، یا بیماری بدون پاسخ به درمان حفظ عضو/عودکرده)، ممکن است برداشت کامل جراحی لارنکس (لارنگکتومی کامل) لازم باشد. در این وضعیت، بیمار از طریق تراکئوستومی دائمی در گردن (دهانهٔ نای) به تنفس ادامه می‌دهد و توان‌بخشی صدا/بلع (در ادامه بررسی می‌شود) اهمیت فراوان پیدا می‌کند.
رویکرد ویژهٔ درمان سرطان هیپوفارنکس
پایهٔ علمی راهبرد حفظ عضو در سرطان هیپوفارنکس، مانند سرطان لارنکس، با مطالعهٔ EORTC 24891 بنا گذاشته شد: این مطالعه، شیمی‌درمانی القایی و سپس پرتودرمانی را با جراحی مستقیم و سپس پرتودرمانی مقایسه کرد و نشان داد که بدون تفاوت در بقای کلی، می‌توان لارنکس (و عملکرد بلع) را در بخش قابل‌توجهی از بیماران پاسخ‌دهنده به شیمی‌درمانی القایی حفظ کرد. داده‌های پیگیری 10 ساله این یافته را تأیید کردند.
اما موفقیت حفظ عضو در سرطان هیپوفارنکس معمولاً کمتر از سرطان لارنکس است و چون بیماری بیشتر با درگیری غدد لنفاوی و در مرحلهٔ پیشرفته‌تر تشخیص می‌گیرد، در بسیاری از بیماران (به‌ویژه بیماری T3-T4)، ممکن است جراحی (فارنژکتومی/لارنگکتومی جزئی یا کامل و در صورت لزوم برداشت بخشی از مری) همراه با جراحی بازسازی (بازسازی حلق/مری با فلپ بافت آزاد) لازم باشد.
درمان غدد لنفاوی گردن
در سرطان هر دو عضو، نواحی غدد لنفاوی گردن که درگیری آن‌ها در تصویربرداری یا معاینهٔ بالینی شناسایی شده یا خطر درگیری‌شان بالا دانسته می‌شود، با تخلیهٔ گردن (جراحی) یا قرار گرفتن در میدان پرتودرمانی درمان می‌شوند. در سرطان هیپوفارنکس، به دلیل فراوانی انتشار لنفاوی و غالباً دوطرفه بودن آن، اغلب لازم است هر دو سمت گردن در محدودهٔ درمان قرار گیرند.
توان‌بخشی صدا و بلع
از دست دادن صدا پس از لارنگکتومی کامل، پیامدی است که کیفیت زندگی بیمار را عمیقاً تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ امروزه چند گزینهٔ مؤثر توان‌بخشی وجود دارد:
- پونکسیون نای–مری (TÖP) و پروتز گفتار: از طریق دریچه/پروتز کوچک یک‌طرفه که میان نای و مری قرار می‌گیرد، هوای ریه با به ارتعاش درآوردن مری، صدا تولید می‌کند؛ امروزه رایج‌ترین روش ترجیحی است و نتیجه‌ای نزدیک‌تر به صدای طبیعی می‌دهد.
- الکترولارنکس (حنجرهٔ الکترونیکی): وسیله‌ای الکترونیکی است که با تماس با پوست گردن، از طریق ارتعاش صدا ایجاد می‌کند.
- گفتار مری: روشی نیازمند آموزش است که بر یادگیری تولید صدا با بازگرداندن کنترل‌شدهٔ هوای بلعیده‌شده تکیه دارد.
حمایت درمانگر گفتار و بلع (درمانگر زبان و گفتار)، بخش جدایی‌ناپذیر فرایند توان‌بخشی پس از جراحی است.
درمان سیستمیک در بیماری متاستاتیک یا عودکرده
در صورت متاستاز دوردست یا عودی که برای درمان موضعی/ناحیه‌ای مناسب نیست، درمان از رویکرد سیستمیکی پیروی می‌کند که تا حد زیادی با سایر سرطان‌های سلول سنگفرشی سر و گردن (داخل دهان، اوروفارنکس) مشترک است.
مطالعهٔ KEYNOTE-048 در سرطان سلول سنگفرشی عودکرده/متاستاتیک سر و گردن خارج از نازوفارنکس، تا حد زیادی از استاندارد قبلی، رژیم EXTREME (ستوکسیماب+پلاتین+5-FU)، پیشی گرفت: در بیماران دارای PD-L1 CPS ≥1، پمبرولیزوماب به‌تنهایی، و در تمام بیماران، ترکیب پمبرولیزوماب+شیمی‌درمانی به درمان استاندارد فعلی خط اول تبدیل شده است. دورهٔ پس از این مطالعه در منابع علمی «عصر پس از KEYNOTE-048» نامیده می‌شود و تا 2026، مطالعهٔ جدید خط اولی که جایگزین این رویکرد شده باشد وجود ندارد.
در بیماران دچار پیشرفت پس از درمان مبتنی بر پلاتین، بر پایهٔ مطالعهٔ CheckMate 141، نیوولوماب در مقایسه با درمان استانداردِ منتخب پژوهشگر (شیمی‌درمانی)، برتری بقای کلی نشان داده و در این گروه بیماران به گزینهٔ استاندارد خط دوم تبدیل شده است؛ تا 2026، تأیید جدیدی در این حوزه وجود ندارد.
در بیمارانی که نمی‌توانند شیمی‌پرتودرمانی مبتنی بر سیس‌پلاتین را تحمل کنند (به دلایلی مانند نارسایی کلیه، خطر کاهش شنوایی یا ضعف، «نامناسب برای سیس‌پلاتین» هستند)، ترکیب ستوکسیماب+پرتودرمانی (رژیم Bonner) همچنان گزینهٔ جایگزین درمان موضعی پیشرفته است. مطالعهٔ منتشرشده در 2024، NRG-HN004 ، نشان داد که دوروالوماب+پرتودرمانی در این گروه بیماران نتوانست بر ستوکسیماب+پرتودرمانی برتری یابد و جایگاه ستوکسیماب را در این گروه ویژهٔ بیماران (نامناسب برای سیس‌پلاتین) تقویت کرد.
FDA در 12 ژوئن 2025، در سرطان سلول سنگفرشی سر و گردن قابل‌درمان با جراحی، موضعی پیشرفته (مرحلهٔ III/IVA) و دارای PD-L1 CPS ≥1 (از جمله لارنکس/هیپوفارنکس)، رویکرد درمانی جدیدی را تأیید کرد. در این رژیم، درمانِ پیش از جراحی با 2 دوره پمبرولیزوماب نئوادجوانت آغاز می‌شود، سپس جراحی، سپس پمبرولیزوماب ادجوانت همراه با پرتودرمانی (± سیس‌پلاتین) و در نهایت ادامهٔ پمبرولیزوماب به‌تنهایی انجام می‌شود؛ این رژیم بر مطالعهٔ KEYNOTE-689 تکیه دارد. در زیرگروه CPS≥10، میانهٔ بقای بدون رویداد (event-free survival)، 59,7 ماه در برابر 26,9 ماه گزارش شده است (در مقایسه با درمان استاندارد؛ HR 0,66). این یکی از تازه‌ترین و مهم‌ترین پیشرفت‌های این حوزه است که ایمنی‌درمانی را در سرطان سر و گردن قابل‌درمان با جراحی، به ابتدای فرایند درمان (پیش از جراحی) می‌آورد.
مطالعهٔ NIVOPOSTOP (GORTEC 2018-01) که در ASCO 2025 ارائه شد، نشان داد که در بیماران جراحی‌شدهٔ سرطان سر و گردن با خطر بالای عود، افزودن نیوولوماب ادجوانت به شیمی‌پرتودرمانی استاندارد، بقای بدون عود 3 ساله را به‌طور آشکار بهبود می‌دهد (63,1% در برابر 52,5%) — پژوهشگران آن را «نخستین مطالعهٔ بهبوددهندهٔ درمان استاندارد پس از جراحی در 20 سال گذشته» توصیف می‌کنند. اما داده‌های بقای کلی هنوز به بلوغ نرسیده‌اند و این رویکرد تا اوت 2026 هنوز تأیید FDA نگرفته است؛ توصیه می‌کنیم خوانندگان ما این تحول را همچنان دنبال کنند.
عوارض درمان و مدیریت آن‌ها
عوارض ناشی از پرتودرمانی
شایع‌ترین عوارض پرتودرمانی سر و گردن شامل موکوزیت (التهاب دردناک مخاط دهان/گلو)، خشکی دهان (زروستومیا) — عارضه‌ای ناشی از تأثیر بر غدد بزاقی که اغلب می‌تواند دائمی باشد، تغییر/از دست دادن حس چشایی, دشواری بلع و در بلندمدت، فیبروز (سفت شدن) در بافت‌های گردن هستند. از نظر سلامت دندان، ارزیابی دندان‌پزشک پیش از درمان و مراقبت طولانی‌مدت دندان با فلوراید پس از درمان اهمیت دارد (برای کاهش خطر آسیب استخوان فک ناشی از پرتودرمانی — استئورادیونکروز).
داروهای شیمی‌درمانی و هدفمند/ایمنی‌درمانی
سیس‌پلاتین ممکن است موجب سمیت کلیوی، کاهش شنوایی (سمیت گوش) و تهوع شود؛ بنابراین مصرف آن در بیماران دارای اختلال عملکرد کلیه یا خطر بالای کاهش شنوایی محدود است (همان‌طور که در بالا توضیح داده شد، در این بیماران ستوکسیماب+RT می‌تواند جایگزین باشد). ستوکسیماب به‌طور مشخص خطر بثورات پوستی شبیه آکنه و واکنش انفوزیون دارد. پمبرولیزوماب و نیوولوماب از داروهای ایمنی‌درمانی هستند که ممکن است بر اثر فعال‌سازی بیش از حد دستگاه ایمنی، irAE (کولیت، هپاتیت، التهاب ریه، اختلالات غدد درون‌ریز، واکنش‌های پوستی) ایجاد کنند؛ مدیریت بر پایهٔ درجه‌بندی است.
وضعیت تشخیص، مجوز و بازپرداخت در ترکیه
تشخیص و درمان سرطان لارنکس و هیپوفارنکس در ترکیه، در مراکز گوش و حلق و بینی، انکولوژی پرتوی و انکولوژی پزشکیِ بیمارستان‌های دانشگاهی و بیمارستان‌های آموزشی‌پژوهشی، مطابق راهنماهای بین‌المللی انجام می‌شود. برای استفاده از داروها در ترکیه، ابتدا مجوز TİTCK و برای پوشش SGK، علاوه بر آن تصمیم بازپرداخت در چارچوب SUT لازم است.
داروهای استاندارد شیمی‌درمانی (سیس‌پلاتین، کربوپلاتین، 5-FU، دوستاکسل، پاکلیتاکسل) مدت‌هاست مجوز دارند و تحت پوشش SGK هستند. ستوکسیماب هم در بیماری موضعی پیشرفته همراه با پرتودرمانی (رژیم Bonner) و هم در بیماری عودکرده/متاستاتیک همراه با شیمی‌درمانی مبتنی بر پلاتین در خط اول، مدت‌هاست مجوز دارد و تحت پوشش SGK است. با به‌روزرسانی SUT در 10 ژوئیهٔ 2025، پمبرولیزوماب (CPS>1، خط اول بیماری عودکرده/متاستاتیک خارج از نازوفارنکس، به‌تنهایی یا همراه با پلاتین+5-FU) و نیوولوماب (تک‌دارویی در خط دوم برای بیمارانی که در نخستین 6 ماه پس از درمان مبتنی بر پلاتین خط اول، دچار عود می‌شوند) در پوشش بازپرداخت SGK قرار گرفتند — این پیشرفت مهمی در مقایسه با سال‌های قبلی است که SGK این دو دارو را در سرطان سر و گردن پوشش نمی‌داد.
بر اساس منابع ما، اگرچه استفادهٔ تک‌دارویی پمبرولیزوماب در خط دوم (PD-L1 TPS≥50%، پیشرفت پس از پلاتین) در ترکیه مجوز دارد، تأیید روشنی دربارهٔ پوشش SGK برای این اندیکاسیون مشخص یافت نشده است. همچنین وضعیت مجوز و بازپرداخت رژیم پمبرولیزوماب پیرامون جراحی (KEYNOTE-689) که در 2025 تأیید FDA گرفت، ممکن است به دلیل تازه بودن تأیید هنوز در ترکیه روشن نشده باشد.
وضعیت مجوز و بازپرداخت داروها می‌تواند با به‌روزرسانی‌های SUT مرتب تغییر کند. اطلاعات این بخش، خلاصه‌ای عمومی است که تا تاریخ به‌روزرسانی مقاله (اوت 2026) گردآوری شده است؛ برای اطلاعات قطعی و به‌روز دربارهٔ درمان و وضعیت بازپرداخت شخصی خود، حتماً از پزشک معالج و متن فعلی SUT سازمان SGK تأیید بگیرید.
پرسش‌های متداول
- صدایم گرفته است؛ آیا حتماً به معنی سرطان است؟
- خیر، گرفتگی صدا علل بسیار شایع‌تری دارد (لارنژیت، ندول تار صوتی، رفلاکس). اما گرفتگی صدای بی‌دلیل که بیش از 2-3 هفته ادامه دارد، به‌ویژه در افراد دارای سابقهٔ سیگار/الکل، حتماً باید توسط متخصص گوش و حلق و بینی ارزیابی شود.
- آیا پس از لارنگکتومی کامل نمی‌توانم صحبت کنم؟
- خیر. با پونکسیون نای–مری و پروتز گفتار، الکترولارنکس یا روش‌های گفتار مری، بیشتر بیمارانی که لارنکس آن‌ها کاملاً برداشته شده است، می‌توانند توانایی صحبت کردن را دوباره به دست آورند؛ حمایت گفتاردرمانگر در این فرایند اهمیت دارد.
- چرا سرطان هیپوفارنکس معمولاً دیر تشخیص می‌گیرد؟
- برخلاف سرطان لارنکس، در سرطان هیپوفارنکس معمولاً در مرحلهٔ زودرس نشانهٔ هشدار آشکاری (مانند گرفتگی صدا) وجود ندارد؛ تومور ممکن است تا زمانی که به اندازهٔ ایجاد تودهٔ قابل لمس در گردن رشد کند یا دشواری بلع آشکار شود، شناسایی نشود. بنابراین در افراد دارای سابقهٔ سیگار/الکل، تودهٔ گردنی بی‌دلیل حتماً باید ارزیابی شود.
- آیا پس از درمان، خطر ایجاد سرطان دیگری وجود دارد؟
- به دلیل اثر مشابه سیگار و الکل بر تمام دستگاه گوارشی‌تنفسی فوقانی («سرطانی‌شدن میدانی»)، در افرادی که در این ناحیه سرطان داشته‌اند، خطر ایجاد سرطان دوم در مری و ریه افزایش می‌یابد. بنابراین پیگیری منظم پس از درمان و ترک کامل سیگار/الکل اهمیت فراوان دارد.
- Sung H, et al. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — برگه‌های اطلاعات سرطان لارنکس و هیپوفارنکس، برگهٔ اطلاعات کشور ترکیه. gco.iarc.who.int
- Siegel RL, et al. "Cancer Statistics, 2026." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70043
- SEER Cancer Stat Facts: Larynx و Hypopharyngeal Cancer، داده‌های کوهورت 2015-2021. seer.cancer.gov
- Testa U, et al. "Cancer Risk Associated with Alcohol and Tobacco Use." مرور 2019.
- CDC. "HPV and Oropharyngeal Cancer" — توضیح دربارهٔ نقش محدود HPV در سرطان لارنکس/هیپوفارنکس. cdc.gov
- The Department of Veterans Affairs Laryngeal Cancer Study Group. "Induction Chemotherapy plus Radiation Compared with Surgery plus Radiation in Patients with Advanced Laryngeal Cancer." NEJM, 1991.
- Forastiere AA, et al. "Long-Term Results of RTOG 91-11: A Comparison of Three Nonsurgical Treatment Strategies to Preserve the Larynx." J Clin Oncol, 2013.
- Lefebvre JL, et al. EORTC 24891 — مطالعهٔ حفظ هیپوفارنکس/لارنکس، پیگیری 10 ساله. Ann Oncol, 2012.
- Burtness B, et al. "Pembrolizumab alone or with chemotherapy versus cetuximab with chemotherapy" (KEYNOTE-048). Lancet, 2019.
- Ferris RL, et al. "Nivolumab for Recurrent Squamous-Cell Carcinoma of the Head and Neck" (CheckMate 141). NEJM, 2016.
- Bonner JA, et al. "Radiotherapy plus Cetuximab for Squamous-Cell Carcinoma of the Head and Neck." NEJM, 2006.
- NRG Oncology. NRG-HN004 — دوروالوماب+RT در برابر ستوکسیماب+RT، بیماران نامناسب برای سیس‌پلاتین. Lancet Oncology, 2024.
- اعلام تأیید FDA: پمبرولیزوماب پیرامون جراحی، HNSCC موضعی پیشرفتهٔ قابل‌برداشت (KEYNOTE-689)، 12 ژوئن 2025. fda.gov; Wan H, et al. NEJM, 2024-2025.
- GORTEC 2018-01 (NIVOPOSTOP) — ارائهٔ ASCO 2025، داده‌های نیوولوماب ادجوانت.
- اطلاعیهٔ اصلاح اطلاعیهٔ اجرای سلامت، 10 ژوئیهٔ 2025 (به‌روزرسانی SUT سازمان SGK).
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
