علائم، مراحل و درمان سرطان نازوفارنکس (حلق فوقانی)
در این مقاله
سرطان نازوفارنکس (حلق فوقانی) چیست؟
سرطان نازوفارنکس، سرطانی است که از ناحیهٔ نازوفارنکس (حلق فوقانی) در پشت حفرهٔ بینی و درست زیر قاعدهٔ جمجمه منشأ می‌گیرد. این بیماری پروفایلی به‌طور محسوسی متفاوت از دیگر سرطان‌های سر و گردن دارد: گرچه در سراسر جهان نادر است، در جنوب چین، هنگ‌کنگ، آسیای جنوب‌شرقی و بعضی مناطق شمال آفریقا، بروز چشمگیری دارد؛ تقریباً در تمام موارد، ارتباط قوی با ویروس Epstein-Barr (EBV) دارد؛ و درمان آن عمدتاً بر پرتودرمانی (به‌ویژه IMRT) مبتنی است — برخلاف بیشتر سرطان‌های دیگر سر و گردن، جراحی گزینهٔ درمان اولیه نیست. در سال‌های اخیر با نشانگر زیستی EBV DNA و تأییدهای جدید ایمنی‌درمانی، در این حوزه نیز تحولات مهمی رخ داده‌اند. این راهنما تمام جزئیات، از علل بیماری تا تشخیص، از مرحله‌بندی تا جدیدترین گزینه‌های درمانی را بررسی می‌کند.
برای شناخت سرطان نازوفارنکس، سه مفهوم اساسی مهم‌اند: توزیع جغرافیایی/قومیتی (نوعی سرطان کم‌نظیر در جهان که در آن EBV، استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی کنار هم قرار می‌گیرند)، موقعیت آناتومیک (نزدیکی به قاعدهٔ جمجمه، ساقهٔ مغز، اعصاب بینایی و غدد بزاقی، مستقیماً روش درمان را تعیین می‌کند) و نشانگر زیستی EBV DNA (در تشخیص، پیش‌آگهی، پیگیری پاسخ درمان و بررسی عود نقشی محوری دارد). این راهنما پیرامون این سه محور تنظیم شده است.
آناتومی نازوفارنکس
نازوفارنکس حفره‌ای کوچک و تقریباً مکعب‌شکل است که در پشت حفرهٔ بینی آغاز و در سطح لبهٔ فوقانی کام نرم پایان می‌یابد. در بالا، استخوان‌های قاعدهٔ جمجمه (اسفنوئید و اکسیپیتال) و در طرفین، دیواره‌هایی قرار دارند که لولهٔ استاش (شنوایی) به آنها باز می‌شود و در مجاورت فضای پارافارنژیال هستند. به دلیل این همسایگی آناتومیک نزدیک، تومورهای نازوفارنکس حتی نسبتاً زود می‌توانند به استخوان‌های قاعدهٔ جمجمه، اعصاب جمجمه‌ای یا فضای پارافارنژیال گسترش یابند — این مستقیماً هم بر مرحله‌بندی و هم بر برنامه‌ریزی درمان اثر می‌گذارد. بلافاصله اطراف نازوفارنکس، ساقهٔ مغز، عصب بینایی/کیاسما، لوب‌های گیجگاهی و غدد پاروتید (بزاقی زیر گوش) قرار دارند؛ نزدیکی به این ساختارهای حیاتی، توزیع دوز بسیار دقیق را در برنامه‌ریزی پرتودرمانی ضروری می‌کند و توضیح می‌دهد چرا IMRT (پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده) در این بیماری به روشی ضروری تبدیل شده است.
چقدر شایع است؟ (آمار کنونی)
بر اساس گزارش «Global cancer statistics 2024» آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) (Sung H و همکاران، CA: A Cancer Journal for Clinicians, منتشرشده در 8 ژوئیهٔ 2026، DOI: 10.3322/caac.70090)، بر اساس داده‌های 2024 در سراسر جهان حدود 119.750 مورد جدید سرطان نازوفارنکس (رتبهٔ 23 از نظر بروز در میان تمام سرطان‌ها) و 62.060 مرگ (رتبهٔ 21 در مرگ) گزارش شده است — سرطانی نادر که تنها 0,6% تمام موارد سرطان را تشکیل می‌دهد. از موارد، 81% در آسیا و 10,3% در آفریقا دیده می‌شوند؛ در سطح کشور، برونئی (5,7 در هر 100.000) و مالزی (3,2 در هر 100.000)، کشورهایی با بالاترین میزان بروز استانداردشده بر اساس سن هستند. این توزیع جغرافیایی بسیار مشخص، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های متمایزکنندهٔ سرطان نازوفارنکس از دیگر انواع سرطان است.
طبق صفحهٔ کنونی سرطان نازوفارنکس انجمن سرطان آمریکا (cancer.org، به‌روزرسانی 3 مارس 2026، مبتنی بر داده‌های SEER)، سرطان نازوفارنکس در آمریکا بیماری نادری است که سالانه کمتر از 1 در هر 100.000 رخ می‌دهد و در گزارش اصلی ACS با عنوان «Cancer Statistics»، به‌صورت ردیف جداگانه قرار ندارد (در ردهٔ کلی سرطان‌های حفرهٔ دهان و حلق بررسی می‌شود). نسبت مرد/زن 2-3/1 است. نکتهٔ قابل‌توجه آنکه توزیع سنی در آمریکا الگویی با دو قله نشان می‌دهد — قلهٔ کوچک‌تر در سنین 15-24 و قلهٔ اصلی در سنین 65-79 دیده می‌شود؛ این با توزیع تک‌قله‌ای (سن 45-59) در جنوب چین متفاوت است. بقای نسبی 5 ساله بر اساس مرحله (SEER، کوهورت تشخیص 2015-2021): در بیماری موضعی 86%، انتشار منطقه‌ای 79% و متاستاز دوردست 40% است.
طبق پروفایل کشور ترکیه در GLOBOCAN 2024، در ترکیه سالانه حدود 973 مورد جدید سرطان نازوفارنکس (رتبهٔ 24 در میان تمام سرطان‌ها، 0,41% موارد) و 436 مرگ گزارش می‌شود. ترکیه برخلاف مناطق بسیار بومی مانند جنوب چین، به‌عنوان منطقهٔ خطر متوسط (intermediate) طبقه‌بندی می‌شود — بخشی از کمربند گسترده‌تر خطر متوسط شامل حوزهٔ مدیترانه، شمال آفریقا و خاورمیانه است. طبق یک مطالعهٔ اپیدمیولوژیک مختص ترکیه (Türkoz FP و همکاران، Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, 2011 — مطالعهٔ جدیدتر مختص ترکیه یافت نشد)، در کوهورتی با 183 بیمار، نسبت مرد/زن 2/1 و میانهٔ سن 44,9 گزارش شد؛ در 69,6% بیماران نوع III سازمان WHO (تمایزنیافته)، در 29,4% نوع II و تنها در 1% نوع I (کراتینه‌شونده) از نظر بافت‌شناختی شناسایی شد — این توزیع نشان می‌دهد ترکیه از نظر بافت‌شناختی الگویی مشابه مناطق بومی دارد.
عوامل خطر
EBV که توسط IARC به‌عنوان سرطان‌زای قطعی (گروه 1) طبقه‌بندی شده است، با تقریباً تمام سرطان‌های نازوفارنکس غیرکراتینه‌شونده در مناطق بومی (نوع II/III سازمان WHO) مرتبط است. بعضی گونه‌های توالی EBV در برخی مطالعات جمعیتی با نسبت‌های خطر بسیار بالا (OR برابر 8,69 و 6,14) مرتبط دانسته شدند و نسبت خطر قابل انتساب حدود 83% محاسبه شد (Chang ET و همکاران، مرور، Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 2021). این ارتباط قوی توضیح می‌دهد چرا EBV DNA هم در تشخیص و هم در پیگیری درمان، به نشانگر زیستی تا این حد محوری تبدیل شده است (در ادامه در بخشی جداگانه بررسی می‌شود).
- عفونت ویروس Epstein-Barr (EBV) — به‌ویژه در بافت‌شناسی غیرکراتینه‌شونده
- استعداد ژنتیکی: HLA-A*0207 و HLA-B*5801 (افزایش خطر)، HLA-A*1101 (محافظت‌کننده)
- هاپلوتیپ HLA-A2/B46 در جمعیت‌های جنوب چین (مرتبط هم با خطر و هم با پیش‌آگهی نامطلوب)
- سابقهٔ سرطان نازوفارنکس در بستگان درجهٔ اول
- مصرف ماهی نمک‌سود در دوران کودکی (مواجهه با نیتروزامین)
- مصرف سیگار (OR ~1,34)
- مواجههٔ غیرفعال با دود سیگار در دوران کودکی
- سکونت در مناطق روستایی (در برخی مطالعات جمعیتی)
خطر در بستگان درجهٔ اول بیماران مبتلا به سرطان نازوفارنکس می‌تواند 4-20 برابر افزایش یابد؛ بر اساس یک مطالعه، خطر تجمعی در طول زندگی در برادران بیماران 6,3%، در خواهران 3,5%، در پدران 3,4% و در مادران 2,5% محاسبه شده است (Chang ET و همکاران، 2021). در بیمارانی که حامل هاپلوتیپ HLA-A2-B46 هستند، بقای بدون متاستاز دوردست در 5 سال، در مقایسه با افراد فاقد این هاپلوتیپ، به‌طور چشمگیری پایین‌تر است (66,4% در برابر 90,3%؛ Wang RZ و همکاران، J Huazhong Univ Sci Technol، 2016) — یعنی این پروفایل ژنتیکی می‌تواند علاوه بر خطر، بر پیش‌آگهی نیز اثر بگذارد.
توزیع جغرافیایی چشمگیر سرطان نازوفارنکس به یک علت واحد وابسته نیست، بلکه به هم‌زمانی عفونت EBV، استعداد ژنتیکی (به‌ویژه جایگاه‌های HLA) و عوامل محیطی/تغذیه‌ای (مانند مصرف ماهی نمک‌سود در دوران کودکی) مربوط است. مشاهدهٔ خطری تقریباً دو برابر بیشتر در گروه قومی تانکا که به زبان کانتونی صحبت می‌کنند و از نظر تاریخی بر روی قایق زندگی می‌کرده‌اند، نسبت به دیگر گروه‌های زبانی همان منطقه، نشان می‌دهد که نه عامل ژنتیکی و نه عامل محیطی به‌تنهایی توضیح کافی ارائه نمی‌دهد و یک تعامل قوی ژن و محیط نقش دارد.
طبقه‌بندی بافت‌شناختی (WHO)
سازمان جهانی بهداشت (WHO)، کارسینوم نازوفارنکس را به سه نوع بافت‌شناختی تقسیم می‌کند:
| نوع WHO | تعریف | ارتباط با EBV | فراوانی در مناطق بومی |
|---|---|---|---|
| نوع I | کارسینوم سلول سنگفرشی کراتین‌ساز | متغیر/نسبتاً ضعیف‌تر | ~%2-5 |
| نوع II | کارسینوم غیرکراتین‌ساز و تمایزیافته | قوی | بالا |
| نوع III | کارسینوم غیرکراتین‌ساز و تمایزنیافته (با نام پیشین «لنفواپیتلیوما») | تقریباً همگانی | شایع‌ترین نوع (نوع‌های II+III در مجموع >90%) |
در مناطقی با میزان بروز پایین (برای مثال اروپای غربی و آمریکای شمالی)، نسبت بافت‌شناسی نوع I در مقایسه با مناطق بومی بیشتر است (تا 25%)؛ در مقابل، در مناطق با خطر متوسط که ترکیه نیز در میان آن‌هاست، توزیع بافت‌شناختی به مناطق بومی نزدیک‌تر است (همان‌طور که در داده‌های ترکیه در بالا دیده می‌شود، نوع III غالب است). کارسینوم سلول سنگفرشی بازالوئید، یک گونهٔ نادر با سیر تهاجمی، نیز به‌صورت جداگانه در طبقه‌بندی WHO تعریف شده است.
علائم
- تورم/تودهٔ بدون درد در گردن (گرهٔ لنفاوی بزرگ‌شده — معمولاً نخستین علامتی که فرد متوجه آن می‌شود)
- گرفتگی یک‌طرفهٔ بینی
- خون‌ریزی مکرر بینی (اپیستاکسی)
- کاهش شنوایی یک‌طرفه یا احساس پری گوش
- التهاب مکرر و یک‌طرفهٔ گوش میانی (اوتیت میانی سروزی)
- سردرد
- در مراحل پیشرفته: دوبینی، بی‌حسی صورت، گرفتگی صدا (درگیری اعصاب جمجمه‌ای)
از آنجا که نازوفارنکس تخلیهٔ لنفاوی گسترده‌ای دارد، تومورهای این ناحیه حتی زمانی که اندازهٔ نسبتاً کوچکی دارند، تمایل به متاستاز زودهنگام به گره‌های لنفاوی گردن دارند — به همین دلیل، بخش قابل‌توجهی از بیماران پیش از آشکار شدن علائم ناشی از تومور اولیه، با مشاهدهٔ یک تورم بدون درد در گردن به پزشک مراجعه می‌کنند. به همین ترتیب، به‌دلیل نزدیکی نازوفارنکس به دهانهٔ شیپور استاش، کاهش شنوایی یک‌طرفه یا التهاب مکرر گوش میانی نیز (به‌ویژه در یک بیمار بزرگسال، به‌شکل یافته‌های یک‌طرفهٔ بدون علت مشخص) می‌تواند نشانهٔ هشدار مهمی باشد و حتماً نیاز به معاینهٔ نازوفارنکس دارد.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
نازوفارنگوسکوپی و نمونه‌برداری
تشخیص با مشاهدهٔ مستقیم نازوفارنکس به‌وسیلهٔ یک دوربین باریک و انعطاف‌پذیر (اندوسکوپ فیبراپتیک یا سخت) (نازوفارنگوسکوپی) و گرفتن نمونه‌برداری از ناحیهٔ مشکوک انجام می‌شود. در بیمارانی که با تودهٔ گردن مراجعه می‌کنند، حتی اگر منشأ تومور اولیه به‌وضوح دیده نشود، بافت‌شناسی مرتبط با EBV و زمینهٔ بالینی می‌توانند قویاً به نازوفارنکس اشاره کنند.
تصویربرداری
تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)، به‌دلیل تفکیک‌پذیری بالاتر بافت نرم، روش تصویربرداری ترجیحی نسبت به CT برای ارزیابی گسترش پارافارنژیال، تهاجم به قاعدهٔ جمجمه و درگیری اعصاب جمجمه‌ای در سرطان نازوفارنکس است. PET-CT، به‌ویژه در بیماری موضعی پیشرفته، به بررسی متاستاز دوردست و ارزیابی پاسخ پس از درمان کمک می‌کند.
DNA ویروس EBV: یک نشانگر زیستی محوری
DNA ویروس EBV در پلاسما (ذرات EBV منشأگرفته از تومور که در گردش خون هستند)، در سرطان نازوفارنکس نشانگر زیستی چندمنظوره‌ای در سطحی است که تنها در تعداد کمی از انواع سرطان در جهان دیده می‌شود — از آن برای غربالگری، پیش‌آگهی، پایش پاسخ به درمان و بررسی عود استفاده می‌شود.
بر اساس یک مطالعهٔ تحول‌آفرین که در آن 20.174 بزرگسال بدون علامت در هنگ‌کنگ غربالگری شدند (Chan KCA و همکاران، New England Journal of Medicine، 2017)، در آزمایش نخست در 5,5% آنان (1.112 نفر) DNA ویروس EBV شناسایی شد، 309 نفر با مثبت‌بودن پایدار برای ارزیابی بیشتر بررسی شدند و 34 مورد سرطان نازوفارنکس تأیید شد. از موارد شناسایی‌شده با غربالگری، 71% در مرحلهٔ زودرس (I/II) بودند ، در حالی که این نسبت در یک همگروه تاریخی غربالگری‌نشده تنها 20% بود (p<0,001)؛ بقای بدون پیشرفت در 3 سال در افراد غربالگری‌شده 97% در برابر 70% در همگروه تاریخی گزارش شد (HR 0,10). حساسیت آزمایش 97,1% و ارزش اخباری منفی آن 99,995% به دست آمد. به همین دلیل، راهنماهای کنونی غربالگری DNA ویروس EBV را تنها برای افراد پرخطر در مناطق بومی (برای مثال مردان 40-62 ساله) توصیه می‌کنند — در مناطق با بروز پایین (از جمله ترکیه)، شواهد برای غربالگری معمول جمعیت کافی نیست.
سطح بالای DNA ویروس EBV پیش از درمان (≥4.000 نسخه/mL)، با پیش‌آگهی نامطلوب مرتبط است و می‌تواند به ضرورت تصویربرداری اضافی (PET-CT) برای بررسی متاستاز دوردست پنهان اشاره کند. باقی‌ماندن قابلیت شناسایی DNA ویروس EBV به‌صورت پایدار پس از درمان (پس از پرتودرمانی/شیمی‌پرتودرمانی) نیز یک نشانهٔ قوی پیش‌آگهی نامطلوب است: در یک همگروه شامل 931 بیمار (Oncotarget، 2016)، در بیمارانی که پس از درمان DNA ویروس EBV به‌طور پایدار مثبت بود (13,4%)، میزان عود 64,8% و بقای کلی در 5 سال 49,5% بود؛ در افراد با بار ویروسی بالا (≥100 نسخه/mL)، بقای 5 ساله تنها 20,5% بود، در حالی که در بار پایین (<100 نسخه/mL) این مقدار 62,9% بود (p<0,0001). در همان مطالعه نشان داده شد که افزودن شیمی‌درمانی کمکی در بیماران پرخطر با مثبت‌بودن پایدار DNA ویروس EBV، بقای 5 ساله را از 33,2% به 69,4% افزایش داد (HR 0,38) — این موضوع نشان می‌دهد DNA ویروس EBV نشانگر زیستی‌ای است که علاوه بر پیش‌آگهی، می‌تواند تصمیم‌های مربوط به شدت درمان را نیز هدایت کند. این مفهوم در مطالعهٔ NRG-HN001 (مطالعهٔ فاز II/III که بررسی می‌کند آیا در بیماران با DNA منفی ویروس EBV پس از درمان، می‌توان شیمی‌درمانی کمکی را با مشاهده جایگزین کرد) به‌صورت رسمی در حال بررسی است.
آزمایش PCR برای DNA ویروس EBV از نظر فنی در آزمایشگاه‌های خصوصی بزرگ ترکیه موجود است؛ اما میزان جاافتادگی استفاده از این آزمایش برای پیش‌آگهی/پایش سرطان نازوفارنکس در پروتکل‌های بالینی ترکیه و روشنی پوشش بازپرداخت SGK برای این کاربرد مشخص، نامعلوم است. مهم است که در دسترس بودن آزمایش با وضعیت استفادهٔ بالینی معمول/بازپرداخت آن در این اندیکاسیون مشخص انکولوژیک اشتباه گرفته نشود.
مرحله‌بندی: سیستم TNM
برخلاف بسیاری از دیگر سرطان‌های سر و گردن، مرحله‌بندی سرطان نازوفارنکس در 2024 به نسخهٔ 9 AJCC/UICC به‌روزرسانی شده است (JAMA Oncology، انتشار آنلاین در 10 اکتبر 2024) — یعنی نازوفارنکس از نخستین انواع سرطان است که به AJCC 9 منتقل شده و در حال حاضر همین سیستم، مرحله‌بندی رسمی و به‌روز آن است. با این حال، اکثریت بزرگی از نوشته‌های بالینی، راهنماها و ثبت‌های موجود همچنان به ویرایش 8 AJCC (2017) ارجاع می‌دهند و فرایند گذار ادامه دارد؛ بنابراین در ادامه ویرایش 8 AJCC به‌تفصیل ارائه می‌شود و سپس تفاوت‌های اصلی نسخهٔ 9 خلاصه می‌شوند.
دستهٔ T (ویرایش 8 AJCC)
| دستهٔ T | تعریف |
|---|---|
| T1 | تومور محدود به نازوفارنکس است یا به اوروفارنکس/حفرهٔ بینی امتداد دارد و گسترش پارافارنژیال وجود ندارد |
| T2 | گسترش به فضای پارافارنژیال و/یا درگیری بافت نرم مجاور (عضلهٔ پتریگوئید داخلی/خارجی، عضلات پیش‌مهره‌ای) |
| T3 | نفوذ به استخوان در قاعدهٔ جمجمه، مهره‌های گردنی، ساختارهای پتریگوئید و/یا سینوس‌های پارانازال |
| T4 | گسترش داخل جمجمه، درگیری اعصاب جمجمه‌ای، هیپوفارنکس، کاسهٔ چشم، غدهٔ پاروتید و/یا نفوذ گسترده به بافت نرم فراتر از سطح خارجی عضلهٔ پتریگوئید خارجی |
دستهٔ N: سیستمی متفاوت از دیگر سرطان‌های سر و گردن
مرحله‌بندی N در سرطان نازوفارنکس، برخلاف بیشتر سرطان‌های سر و گردن، بر تعداد یا اندازهٔ گره‌های لنفاوی مبتنی نیست، بلکه به یک‌طرفه/دوطرفه بودن درگیری، وجود گرهٔ لنفاوی رتروفارنژیال و موقعیت نسبت به لبهٔ پایینی غضروف کریکوئید بستگی دارد:
| دستهٔ N | تعریف |
|---|---|
| N0 | متاستاز به گره‌های لنفاوی منطقه‌ای وجود ندارد |
| N1 | گره(های) لنفاوی گردنی یک‌طرفه و/یا رتروفارنژیال یک‌طرفه/دوطرفه، ≤6 cm، بالاتر از لبهٔ پایینی غضروف کریکوئید |
| N2 | گره(های) لنفاوی گردنی دوطرفه، ≤6 cm، بالاتر از لبهٔ پایینی غضروف کریکوئید |
| N3 | گره(های) لنفاوی گردنی یک‌طرفه/دوطرفه، >6 cm و/یا امتداد به پایین‌تر از لبهٔ پایینی غضروف کریکوئید |
یادداشت: تعریف «حفرهٔ فوق‌ترقوه‌ای» در ویرایش 7 AJCC، در AJCC 8 با «لبهٔ پایینی غضروف کریکوئید» که یک نقطهٔ مرجع آناتومیک دقیق‌تر است جایگزین شده و تفکیک قدیمی N3a (>6cm)/N3b (حفرهٔ فوق‌ترقوه‌ای) در یک دستهٔ واحد N3 ادغام شده است.
دستهٔ M و گروه‌های مرحله
M0: متاستاز دوردست وجود ندارد. M1: متاستاز دوردست وجود دارد.
| مرحله | TNM |
|---|---|
| 0 | Tis, N0, M0 |
| I | T1, N0, M0 |
| II | T1، N1، M0؛ یا T2، N0-N1، M0 |
| III | T1-T2، N2، M0؛ یا T3، N0-N2، M0 |
| IVA | T4، هر N؛ M0؛ یا هر T، N3، M0 |
| IVB | هر T، هر N، M1 |
یادداشت: در سرطان نازوفارنکس، AJCC 8 برخلاف بیشتر دیگر سرطان‌های سر و گردن، مراحل IVA و IVB را تفکیک می‌کند، اما مرحلهٔ جداگانه‌ای با عنوان IVC تعریف نمی‌کند؛ مرحلهٔ IVB در اینجا نشان‌دهندهٔ متاستاز دوردست (M1) است.
AJCC 9 معیار «گسترش آشکار خارج‌گرهی» (گسترش از گرهٔ لنفاوی به عضله/پوست/ساختارهای عصبی‌عروقی پیرامونی) را به‌عنوان یک معیار جدید N3 به دستهٔ N افزوده؛ دستهٔ M1 را به M1a (≤3 ضایعهٔ متاستاتیک) و M1b (>3 ضایعه) تقسیم کرده؛ و به‌دلیل اینکه AJCC 8 تفاوت معناداری در بقا میان مراحل I و II نشان نداده است، گروه‌های مرحله را فشرده کرده است (مراحل قدیمی I/II ادغام شده‌اند و مراحل قدیمی III/IVA یک پله پایین‌تر آمده‌اند). مهم است که در کار بالینی کنونی، سیستم مورد استفاده برای بیمار روشن شود.
برنامه‌ریزی درمان: رویکردی با محوریت پرتودرمانی
درمان سرطان نازوفارنکس، برخلاف بیشتر سرطان‌های سر و گردن، بر پرتودرمانی متمرکز است — جراحی به‌دلیل موقعیت آناتومیک (نزدیکی به قاعدهٔ جمجمه و مجاورت با ساختارهای بزرگ عروقی/عصبی) معمولاً برای تومور اولیه امکان‌پذیر نیست. در عوض، درمان بر اساس مرحله در طیفی از پرتودرمانی به‌تنهایی (مرحلهٔ زودرس) تا ترکیب‌های شیمی‌پرتودرمانی و ایمنی‌درمانی (مرحلهٔ پیشرفته/متاستاتیک) برنامه‌ریزی می‌شود؛ تیم چندتخصصی از انکولوژیست‌های پرتودرمانی، انکولوژیست‌های بالینی، جراحان گوش و حلق و بینی و پاتولوژیست‌ها تشکیل می‌شود.
درمان مرحلهٔ زودرس (مرحلهٔ I): تنها IMRT
نزدیکی نازوفارنکس به ساقهٔ مغز، عصب/کیاسمای بینایی، لوب‌های گیجگاهی و غدد پاروتید به توزیع دوز بسیار دقیقی نیاز دارد. مطالعات تصادفی فاز III (Kam MK و همکاران، Journal of Clinical Oncology، 2007؛ Pow EH و همکاران، International Journal of Radiation Oncology Biology Physics، 2006، با داده‌های پیگیری 15 ساله توسط Poon EH و همکاران، Head & Neck، در 2021 تأیید شده است)، نشان داده‌اند که IMRT نسبت به پرتودرمانی متعارف 2 بعدی، به‌طور چشمگیری از غدهٔ پاروتید بهتر محافظت می‌کند و میزان خشکی مزمن دهان (زروستومیا) را کاهش می‌دهد — بدون آنکه کنترل تومور کاهش یابد. این شواهد، IMRT را در تمام مراحل سرطان نازوفارنکس (از جمله به‌عنوان درمان قطعی به‌تنهایی در مرحلهٔ زودرس) به تکنیک استاندارد پرتودرمانی تبدیل کرده‌اند.
درمان مرحلهٔ موضعی پیشرفته (مرحلهٔ II-IVA)
درمان استاندارد سرطان نازوفارنکس موضعی پیشرفته، شیمی‌پرتودرمانی هم‌زمان بر پایهٔ سیس‌پلاتین است (تجویز هفتگی سیس‌پلاتین یا هر 3 هفته همراه با پرتودرمانی).
بر اساس مطالعهٔ Sun Y و همکاران (NEJM، 2019)، افزودن 3 دورهٔ شیمی‌درمانی القایی جمسیتابین+سیس‌پلاتین پیش از CCRT، نتایج را نسبت به CCRT به‌تنهایی به‌طور چشمگیری بهبود داده است: بقای بدون عود/شکست در 3 سال 85,3% در برابر 76,5% (HR 0,51؛ p=0,001)؛ بقای کلی در 3 سال 94,6% در برابر 90,3% (HR 0,43)؛ بقای بدون عود دوردست در 3 سال 91,1% در برابر 84,4% (HR 0,43). در مقابل، سمیت حاد درجهٔ 3-4 (نوتروپنی 28,0% در برابر 10,5%) در گروه القایی به‌طور چشمگیری بیشتر است؛ سمیت شدید دیررس در دو گروه مشابه است. این نتایج، شیمی‌درمانی القایی را به رویکردی استاندارد پیش از CCRT در بیماری موضعی پیشرفته تبدیل کرده‌اند.
بر اساس راهنمای مشترک ASCO و انجمن انکولوژی بالینی چین (CSCO) (Journal of Clinical Oncology، 2021)، در حالی که شیمی‌درمانی القایی اکنون «یک استاندارد جدید پذیرفته‌شده» در نظر گرفته می‌شود، شیمی‌درمانی کمکی (پس از جراحی/پرتودرمانی) نیز می‌تواند به‌عنوان یک گزینهٔ جایگزین ارائه شود. با این حال، هیچ مطالعهٔ تصادفی وجود ندارد که این دو رویکرد را مستقیماً مقایسه کرده باشد — علت ترجیح بیشتر شیمی‌درمانی القایی در کار بالینی، تکیهٔ آن بر شواهد قوی‌تر و جدیدتر فاز III (مانند مطالعهٔ NEJM در 2019 در بالا) است؛ شواهد رویکرد کمکی نسبتاً قدیمی‌تر و ضعیف‌ترند.
درمان بیماری عودکرده یا متاستاتیک
بر اساس مطالعهٔ GEM20110714 (Zhang L و همکاران، Lancet، 2016؛ تحلیل نهایی بقای کلی توسط Zhang L و همکاران، Journal of Clinical Oncology، 2021)، در خط اول سرطان نازوفارنکس عودکرده/متاستاتیک، جمسیتابین+سیس‌پلاتین (GP) نسبت به 5-فلورواوراسیل+سیس‌پلاتین (PF) برتر بوده است: بقای بدون پیشرفت HR 0,55 (p<0,001)؛ میانهٔ بقای کلی 22,1 ماه در برابر 18,6 ماه (HR 0,72؛ p=0,004)؛ بقای کلی در 5 سال 19,2% در برابر 7,8% (p<0,001). این مطالعه GP را به پایهٔ شیمی‌درمانی در بیماری عودکرده/متاستاتیک تبدیل کرده و مبنای ترکیب‌های ایمنی‌درمانی شرح‌داده‌شده در ادامه شده است.
توریپالیماب بر اساس مطالعهٔ JUPITER-02، در 27 اکتبر 2023 تأیید FDA را دریافت کرده است — نخستین ایمنی‌درمانی FDA است که مشخصاً برای سرطان نازوفارنکس تأیید شده است. دو اندیکاسیون جداگانه دارد: (1) به‌عنوان درمان ترکیبی خط اول با جمسیتابین+سیس‌پلاتین در بیماری عودکرده/متاستاتیک؛ (2) به‌عنوان تک‌دارویی (مونوتراپی) در بیمارانی که پس از شیمی‌درمانی بر پایهٔ پلاتین دچار پیشرفت شده‌اند. در مطالعهٔ JUPITER-02، ترکیب توریپالیماب+GP در مقایسه با دارونما+GP، میانهٔ بقای بدون پیشرفت را به 11,7 ماه در برابر 8,0 ماه افزایش داد (HR 0,52؛ p=0,0003)؛ در بقای کلی، مقدار میانه به دست نیامد، در حالی که در گروه کنترل 33,7 ماه بود (HR 0,63؛ p=0,0083). اندیکاسیون تک‌دارویی بر مطالعهٔ POLARIS-02 استوار است (ORR 21%). در دسامبر 2023، راهنمای NCCN توریپالیماب+GP را به‌عنوان تنها رژیم «ترجیحی، دستهٔ 1» در خط اول به‌روزرسانی کرد.
پنپولیماب-kcqx، در 23 آوریل 2025 تأیید FDA را دریافت کرده است — به‌ویژه در سرطان نازوفارنکس غیرکراتین‌ساز با دو اندیکاسیون: (1) ترکیب خط اول با سیس‌پلاتین (یا کربوپلاتین) + جمسیتابین؛ (2) تک‌دارویی در بیماری متاستاتیکی که پس از شیمی‌درمانی بر پایهٔ پلاتین و دست‌کم یک خط درمان اضافی پیشرفت کرده است. در مطالعهٔ AK105-304 (n=291)، ترکیب پنپولیماب+شیمی‌درمانی میانهٔ بقای بدون پیشرفت را به 9,6 ماه در برابر 7,0 ماه افزایش داده است (HR 0,45؛ p<0,0001)؛ اگرچه داده‌های بقای کلی هنگام تأیید هنوز بالغ نشده بود، روند نامطلوبی مشاهده نشد. اندیکاسیون تک‌دارویی بر مطالعهٔ AK105-202 استوار است (ORR 28%). این تأیید به این معنی است که اکنون گزینهٔ دوم ضد PD-1 تأییدشده توسط FDA برای سرطان نازوفارنکس وجود دارد.
کامرلیزوماب بر اساس مطالعهٔ CAPTAIN-1st در چین (NMPA، 17 ژوئن 2021) تأیید شده است (میانهٔ PFS برابر 9,7 ماه در برابر 6,9 ماه؛ HR 0,54)، اما تأیید FDA ندارد. تیسلیزوماب نیز بر اساس مطالعهٔ RATIONALE-309 در چین (NMPA، 10 ژوئن 2022) تأیید شده، اما تأیید FDA دریافت نکرده است. هر دو دارو عمدتاً در بازار چین موجودند و در ترکیه مجوز ندارند.
در بیمارانی که از همان زمان تشخیص متاستاتیک هستند (مرحلهٔ IVB از ابتدا) و بار توموری پایینی دارند، یک رویکرد جالب، افزودن پرتودرمانی تحکیمی (موضعی‌منطقه‌ای) برای تومور اولیه است. بر اساس مطالعهٔ You R و همکاران (JAMA Oncology، منتشرشده در 25 اوت 2020)، 126 بیمار که به 3 دورهٔ شیمی‌درمانی القایی (سیس‌پلاتین+5-FU) پاسخ داده بودند، به‌صورت تصادفی به ادامهٔ شیمی‌درمانی یا افزودن IMRT موضعی‌منطقه‌ای به نازوفارنکس/گردن تخصیص یافتند؛ بقای کلی در 24 ماه 76,4% در برابر 54,5% (HR 0,42؛ p=0,004) و بقای بدون پیشرفت در 24 ماه 35,0% در برابر 3,6% (HR 0,36) به دست آمد. انجمن انکولوژی بالینی چین (CSCO) این رویکرد را با سطح شواهد 1A توصیه می‌کند؛ راهنمای NCCN نیز اجازه می‌دهد پس از پاسخ خوب به درمان سیستمیک، این گزینه بررسی شود، اما آن را الزامی نمی‌کند. استفاده از القای سیس‌پلاتین+5-FU در این مطالعه و نیاز به مطالعات تأییدکننده در دورهٔ کنونی جمسیتابین+سیس‌پلاتین/ایمنی‌درمانی، یک محدودیت شناخته‌شده است.
درمان عود موضعی/منطقه‌ای: جراحی یا پرتودرمانی مجدد؟
بر اساس یک مطالعهٔ تصادفی چندمرکزی فاز III که نازوفارنژکتومی اندوسکوپیک را با IMRT مجدد در سرطان نازوفارنکس با عود موضعی و قابل برداشت با جراحی مقایسه کرد (Lancet Oncology، 2021)، بقای کلی در گروه جراحی به‌طور چشمگیری بیشتر بود: در 3 سال 85,8% در برابر 68,0% و در 5 سال 73,8% در برابر 57,2% (HR 0,47؛ p=0,0015). افزون بر این، سمیت دیررس شدید (درجهٔ ≥3) مرتبط با پرتودرمانی در گروه جراحی بسیار کمتر بود (13% در برابر 37%) و مرگ ناشی از سمیت دیررس 5% در برابر 20% بود. این نتایج از نازوفارنژکتومی اندوسکوپیک به‌عنوان رویکرد ترجیحی در عودهای قابل دسترسی با جراحی حمایت می‌کنند؛ پرتودرمانی مجدد (شامل تکنیک‌های استریوتاکتیک) همچنان عمدتاً در عودهایی انجام می‌شود که با جراحی قابل برداشت نیستند (مانند تهاجم عمیق به قاعدهٔ جمجمه یا درگیری سینوس کاورنوس/کاروتید).
عوارض ناشی از درمان و مدیریت آنها
پرتودرمانی (IMRT)
پرتودرمانی ناحیهٔ نازوفارنکس می‌تواند عوارضی مانند خشکی دهان (زروستومیا — اگرچه با IMRT به‌طور چشمگیری کاهش یافته، کاملاً از بین نمی‌رود)، تغییرات حس چشایی، قفل‌شدن فک (تریسموس)، کاهش شنوایی یک‌طرفه/دوطرفه، کم‌کاری تیروئید (به‌دلیل نزدیکی غدهٔ تیروئید به میدان تابش) و به‌ندرت نکروز لوب گیجگاهی ایجاد کند. آزمایش‌های منظم عملکرد تیروئید، مراقبت دندان و تمرین‌های فک (برای پیشگیری از تریسموس) بخش مهمی از روند درمان هستند.
شیمی‌درمانی (سیس‌پلاتین، جمسیتابین)
رژیم‌های بر پایهٔ سیس‌پلاتین می‌توانند سمیت کلیوی، کاهش شنوایی، نوروپاتی محیطی و سرکوب مغز استخوان ایجاد کنند؛ جمسیتابین نیز اغلب با نوتروپنی و افزایش آنزیم‌های کبدی مرتبط است. ارزیابی عملکرد کلیه و شنوایی پیش از درمان و پایش منظم شمارش سلول‌های خون در طول درمان اهمیت دارد.
ایمنی‌درمانی (توریپالیماب، پنپولیماب)
داروهای ضد PD-1، به‌دلیل حملهٔ سیستم ایمنی به بافت‌های خود بدن، خطر «عوارض مرتبط با ایمنی» (کولیت، هپاتیت، پنومونیت، اختلال عملکرد تیروئید، واکنش‌های پوستی) دارند. این عوارض معمولاً در صورت شناسایی و درمان زودهنگام به‌خوبی قابل مدیریت‌اند؛ هر علامت تازه‌ای (اسهال، زردی، سرفه/تنگی نفس، خستگی شدید) باید فوراً گزارش شود.
تاریخچهٔ تأییدها و شواهد جهانی
سرطان نازوفارنکس بیماری‌ای است که تاریخچهٔ توسعهٔ دارو در آن عمدتاً توسط برنامه‌های پژوهشی متمرکز در چین هدایت شده و تعداد نسبتاً کمی از داروها تأیید FDA گرفته‌اند. به همین دلیل، خط زمانی زیر هم‌زمان تأییدهای FDA، تأییدهای نهادهای نظارتی بین‌المللی و شواهد مهمی را که استاندارد درمان را تغییر داده‌اند (نتایج مطالعات) ارائه می‌کند؛ هر مورد به‌روشنی نوع پیشرفت را مشخص می‌کند.
ارزش پیش‌آگهی DNA ویروس EBV در پلاسما شواهد — مطالعهٔ بنیادین نشانگر زیستی
Lin JC و همکاران در مطالعهٔ منتشرشده در NEJM، ارزش پیش‌آگهی سطح DNA ویروس EBV در پلاسما را پیش از درمان/حین درمان/پس از درمان نشان داده‌اند.
شواهد فاز III برای IMRT شواهد
Kam MK و همکاران (JCO)، برتری محافظت از پاروتید با IMRT نسبت به پرتودرمانی متعارف را به‌صورت تصادفی نشان داده‌اند.
پایهٔ شیمی‌درمانی جمسیتابین+سیس‌پلاتین (GP)
مطالعهٔ GEM20110714 (Lancet)، GP را به‌عنوان استاندارد شیمی‌درمانی خط اول در بیماری عودکرده/متاستاتیک تعیین کرده است.
غربالگری DNA ویروس EBV شواهد — تأیید غربالگری
Chan KCA و همکاران (NEJM) نشان داده‌اند که غربالگری DNA ویروس EBV در پلاسما در مناطق بومی، میزان شناسایی مرحلهٔ زودرس را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
پرتودرمانی تحکیمی در بیماری متاستاتیک از ابتدا
You R و همکاران (JAMA Oncology) نشان داده‌اند که افزودن پرتودرمانی موضعی‌منطقه‌ای در بیماری متاستاتیک با بار توموری پایین، بقا را به‌طور چشمگیری طولانی می‌کند.
کامرلیزوماب (تأیید NMPA چین)
بر اساس مطالعهٔ CAPTAIN-1st تنها در چین تأیید شده است؛ تأیید FDA ندارد.
توریپالیماب (Loqtorzi) نخستین ایمنی‌درمانی تأییدشده توسط FDA
بر اساس مطالعهٔ JUPITER-02، نخستین ایمنی‌درمانی تأییدشده توسط FDA به‌طور اختصاصی برای سرطان نازوفارنکس شد (ترکیب خط اول + تک‌دارویی مقاوم به پلاتین).
پنپولیماب دومین ایمنی‌درمانی تأییدشده توسط FDA
بر اساس مطالعهٔ AK105-304، در سرطان نازوفارنکس غیرکراتین‌ساز تأیید شد — اکنون دو گزینهٔ ضد PD-1 تأییدشده توسط FDA در این بیماری وجود دارد.
وضعیت تشخیص، مجوز و بازپرداخت در ترکیه
سیس‌پلاتین و جمسیتابین از مدت‌ها پیش داروهای شیمی‌درمانی ژنریک استاندارد دارای مجوز TİTCK در ترکیه و تحت پوشش SGK هستند. IMRT نیز یک تکنیک استاندارد پرتودرمانی تحت پوشش SGK است که به‌طور گسترده در بیمارستان‌های دانشگاهی و مراکز خصوصی انکولوژی ترکیه ارائه می‌شود — هیچ مشکل دسترسی در این زمینه گزارش نشده است.
در تاریخ تهیهٔ این راهنما، هیچ ثبت مربوط به توریپالیماب (Loqtorzi) و پنپولیماب در پایگاه‌های دادهٔ دارویی ترکیه یافت نشده و این داروها از TİTCK مجوز نگرفته‌اند — این موضوع با آنکه توریپالیماب هنوز از سوی آژانس دارویی اروپا (EMA) نیز تأیید نشده است (درخواست از دسامبر 2022 در حال بررسی است) سازگار است. کامرلیزوماب و تیسلیزوماب نیز عمدتاً داروهای مختص بازار چین هستند و در ترکیه مجوز ندارند. بنابراین در حال حاضر دسترسی به این داروها در ترکیه از مسیرهای استاندارد امکان‌پذیر نیست؛ توصیه می‌شود وضعیت کنونی مستقیماً از منابع رسمی TİTCK تأیید شود.
به‌روزرسانی SUT مورخ 10 ژوئیهٔ 2025، پوشش بازپرداخت پمبرولیزوماب را برای «سرطان سلول سنگفرشی سر و گردن غیرنازوفارنکس » گسترش داده است — یعنی این به‌روزرسانی صریحاً سرطان نازوفارنکس را از پوشش خارج می‌کند. این یک تمایز مهم است که به‌راحتی ممکن است اشتباه فهمیده شود: سرطان نازوفارنکس در میان اندیکاسیون‌های پمبرولیزوماب که با این به‌روزرسانی تحت پوشش SGK قرار گرفته‌اند وجود ندارد.
آزمایش DNA ویروس EBV از نظر فنی در آزمایشگاه‌های بزرگ ترکیه موجود است، اما روشنی پوشش بازپرداخت SGK برای کاربرد پیش‌آگهی/پایش مختص سرطان نازوفارنکس در این پژوهش تأیید نشده است. از آنجا که وضعیت کنونی مجوز و بازپرداخت می‌تواند به‌سرعت تغییر کند، توصیه می‌شود پیش از تصمیم درمانی، منابع رسمی TİTCK و SGK مستقیماً بررسی شوند.
پرسش‌های متداول
- چرا سرطان نازوفارنکس در ترکیه نادر است، اما در برخی کشورها بسیار شایع است؟
- عفونت EBV، استعداد ژنتیکی (به‌ویژه برخی انواع ژن HLA) و عوامل محیطی/تغذیه‌ای (مانند مصرف ماهی نمک‌سود در دوران کودکی) باید هم‌زمان وجود داشته باشند؛ در حالی که این ترکیب در جنوب چین، جنوب شرقی آسیا و برخی مناطق شمال آفریقا بسیار بیشتر دیده می‌شود، ترکیه به‌عنوان منطقه‌ای با خطر متوسط طبقه‌بندی می‌شود.
- متوجه تورم در گردنم شده‌ام؛ آیا این حتماً به معنی سرطان نازوفارنکس است؟
- خیر، تورم گردن علل خوش‌خیم بسیاری دارد که عفونت نیز یکی از آن‌هاست. اما تودهٔ گردنی بدون درد که در حال بزرگ‌شدن است و برطرف نمی‌شود، حتماً باید توسط پزشک ارزیابی شود، زیرا می‌تواند شایع‌ترین علامت اولیهٔ سرطان نازوفارنکس باشد.
- چرا در این سرطان پرتودرمانی بیشتر از جراحی مطرح است؟
- نازوفارنکس در ناحیه‌ای قرار دارد که به قاعدهٔ جمجمه، ساقهٔ مغز و ساختارهای بزرگ عروقی/عصبی بسیار نزدیک است و دسترسی جراحی به آن دشوار است. به همین دلیل، پرتودرمانی (IMRT) برای تومور اولیه، به‌تنهایی یا همراه با شیمی‌درمانی/ایمنی‌درمانی، رویکرد استاندارد درمان در بیشتر مراحل است؛ جراحی عمدتاً در موارد عود مطرح می‌شود.
- آیا آزمایش DNA ویروس EBV باید برای همه انجام شود؟
- خیر. آزمایش DNA ویروس EBV به‌عنوان غربالگری جمعیت، تنها در افراد گروه‌های پرخطر در مناطق با بومی‌بودن بالا مانند جنوب چین توصیه می‌شود. در مناطق با بروز متوسط/پایین مانند ترکیه، شواهد برای غربالگری معمول جامعه کافی نیست؛ اما در بیماران تشخیص‌داده‌شده می‌تواند ابزار ارزشمندی برای پایش پاسخ به درمان و بررسی عود باشد.
- چگونه می‌توان در ترکیه به داروهای جدیدی مانند توریپالیماب یا پنپولیماب دسترسی داشت؟
- این داروها در تاریخ تهیهٔ این راهنما در ترکیه مجوز ندارند. توصیه می‌شود وضعیت کنونی را مستقیماً با پزشک خود یا منابع رسمی TİTCK تأیید کنید و همچنین دربارهٔ کارآزمایی‌های بالینی‌ای که ممکن است واجد شرایط آنها باشید پرس‌وجو کنید.
- Sung H و همکاران. "Global cancer statistics 2024." CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70090
- IARC Global Cancer Observatory (GLOBOCAN 2024) — سرطان نازوفارنکس و برگهٔ اطلاعات کشور ترکیه. gco.iarc.who.int
- American Cancer Society. سرطان نازوفارنکس — آمار کلیدی و میزان‌های بقا (بر اساس داده‌های SEER). cancer.org، به‌روزرسانی 3 مارس 2026.
- Türkoz FP و همکاران. عوامل خطر سرطان نازوفارنکس در ترکیه. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, 2011.
- Chang ET, Ye W, Zeng YX, Adami HO. اپیدمیولوژی در حال تغییر سرطان نازوفارنکس. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 2021.
- Wang RZ و همکاران. هاپلوتیپ HLA-A2-B46 و پیش‌آگهی. Journal of Huazhong University of Science and Technology [Medical Sciences], 2016.
- Lin JC و همکاران. اندازه‌گیری کمی DNA ویروس EBV در پلاسما در سرطان نازوفارنکس پیشرفته. New England Journal of Medicine, 2004.
- Chan KCA و همکاران. تحلیل DNA ویروس EBV در پلاسما برای غربالگری سرطان نازوفارنکس. New England Journal of Medicine, 2017.
- DNA ویروس EBV پایدار در پلاسما پس از پرتودرمانی و نتایج بلندمدت. Oncotarget, 2016.
- پروتکل مطالعهٔ NRG-HN001، درمان کمکی هدایت‌شده با DNA ویروس EBV. NRG Oncology.
- Chen YP و همکاران. طبقه‌بندی مرحله‌بندی TNM سرطان نازوفارنکس در نسخهٔ 9 AJCC/UICC. JAMA Oncology, 2024.
- Kam MK و همکاران. IMRT و محافظت از پاروتید، مطالعهٔ تصادفی. Journal of Clinical Oncology, 2007.
- Poon EH و همکاران. اثر بلندمدت محافظت از پاروتید با IMRT، پیگیری 15 ساله. Head & Neck, 2021.
- Sun Y و همکاران. شیمی‌درمانی القایی در سرطان نازوفارنکس موضعی‌منطقه‌ای پیشرفته. New England Journal of Medicine, 2019.
- راهنمای مشترک CSCO و ASCO، درمان سرطان نازوفارنکس در مرحلهٔ II-IVA. Journal of Clinical Oncology, 2021.
- Zhang L و همکاران. GEM20110714، جمسیتابین+سیس‌پلاتین در برابر 5-FU+سیس‌پلاتین. Lancet، 2016؛ تحلیل نهایی JCO, 2021.
- اعلام تأیید FDA: توریپالیماب (Loqtorzi)، مطالعهٔ JUPITER-02، 27 اکتبر 2023.
- اعلام تأیید FDA: پنپولیماب، مطالعهٔ AK105-304، 23 آوریل 2025.
- مطالعهٔ CAPTAIN-1st، کامرلیزوماب. Lancet Oncology، 2021؛ تأیید NMPA چین در 17 ژوئن 2021.
- مطالعهٔ RATIONALE-309، تیسلیزوماب. تأیید NMPA چین در 10 ژوئن 2022.
- You R و همکاران. پرتودرمانی موضعی‌منطقه‌ای در سرطان نازوفارنکس متاستاتیک از ابتدا. JAMA Oncology, 2020.
- نازوفارنژکتومی اندوسکوپیک در برابر IMRT مجدد، عود موضعی، مطالعهٔ تصادفی فاز III. Lancet Oncology, 2021.
- اطلاعیهٔ اصلاح اطلاعیهٔ اجرای خدمات سلامت، 10 ژوئیهٔ 2025 (به‌روزرسانی SGK SUT).
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
