Mutasiya nədir? Xərçəngləşməyə necə səbəb olur?

Mutasiya nədir? Qısa xülasə

Mutasiya, ən qısa tərifi ilə dəyişiklik deməkdir. Daha ətraflı tərifi isə belədir: DNA'dakı tək baza vahidlərinin dəyişməsi və ya genlərin, yaxud xromosomların daha böyük hissələrinin silinməsi, əlavə edilməsi və ya yenidən qurulması nəticəsində gen quruluşunun dəyişməsi. Bu genetik dəyişiklik sonrakı nəsillərə ötürülə və ya ötürülməyə bilər; irsi olub-olmama vəziyyəti aşağıda ətraflı araşdırılacaqdır.

Xərçəng hüceyrə səviyyəsində genetik xəstəlikdir. Hüceyrələrin çoxalmasını, bir-biri ilə əlaqələrini idarə edən genlərdə mutasiyaların toplanması nəticəsində kanserogenez (xərçəngləşmə) baş verir.

Mutasiya xərçəngə necə səbəb olur?

Hüceyrələrimizdə əsas idarəetmə molekulu DNA vardır. DNA daşıdığı genlər vasitəsilə orqanizmdə həyati hadisələrin baş verməsini təmin edir.

Mutasiyanı daha yaxşı anlamaq üçün DNA quruluşundan qısaca danışaq: DNA ikiqat spiral quruluşdur, qarşılıqlı düzülən nukleotidlərin nərdivan forması yaratması ilə əmələ gəlir. Gündəlik qarşılaşdığımız bir çox amil (siqaret, bəzi kimyəvi maddələr, infeksiya törədiciləri və ultrabənövşəyi şüalar kimi) DNA quruluşunu poza bilər və qarşılıqlı düzülmüş nukleotidlər qırılır. DNA-da bu dəyişikliklərə / zədələrə mutasiya deyilir.

Mutasiyanı gündəlik nümunə ilə izah etsək, bütün genetik məlumatımızı (genom) kitab düşünək. Əlifbasının DNA quruluşunu yaradan 4 nukleotid, hər başlığın isə genlər olduğunu fərz edək. Kitabın hərflərindən birini silsək və ya səhifəsini qoparsaq kitab mənasızlaşmağa başlayır. İnsandakı gen zədələri də belədir.

DNA bərpa sistemləri

Hüceyrələrimiz mutasiyalara qarşı müəyyən müdafiə sistemləri inkişaf etdirmişdir. Bunlara DNA bərpa sistemləri adı verilir. Bu sistemdəki genlərdə mutasiyalar xərçəngləşmənin ən mühüm səbəblərindəndir. Xərçəng hüceyrələri müalicə ilə zədələnmiş genlərini bu sistemlərlə bərpa edir. Son illərdə xərçəng araşdırmalarının diqqət sahələrindən biri DNA bərpa sistemlərini hədəfləyən PARP inhibitorları kimi müalicələrin hazırlanmasıdır.

DNA zədələrinin toplanması xərçəngləşməyə səbəb olur

Hüceyrənin nəzarətsiz çoxalması üçün genlərdə tək mutasiya yetərli deyil. Geniş araşdırmalar nəticəsində 4 və ya daha çox mutasiyanın hüceyrənin nəzarətsiz çoxalmasına səbəb ola biləcəyi müəyyən edilmişdir.

Mutasiya nümunələri hansılardır?

Mutasiyalar 2 əsas sinifdə araşdırılır: irsi və irsi-olmayan mutasiyalar. Başqa sözlə, germline (reproduktiv hüceyrələrdə olan, irsi) və somatik (bədən hüceyrələrində olan, irsi-olmayan) olmaqla ikiyə ayrılır.

1. Germline mutasiyası: Reproduktiv hüceyrələrdə (qamet) yaranan mutasiyalar sonrakı nəsillərə keçir. Bu halda mutasiyalar orqanizmin hər hüceyrəsində görülür. İrsi xərçəng sindromlarının səbəbi zədələnmiş genin sonrakı nəsillərə keçməsidir. Məsələn, BRCA1 və BRCA2 genlərindəki germ-line mutasiyalar irsi döş və ya yumurtalıq xərçəngi riskini artırır. İrsi xərçənglər bütün xərçəng hallarının yüzdə 10-unu təşkil edir. İnsan xərçənglərinin % 50-dən çoxunda P53 geni zədələnmişdir. Germline mutasiyası P53 genində nadir görülür. P53 geni nəzarət geni olduğu üçün xərçəngləşməni tətikləyir, p53-ün zədələnmiş halda nəzarətsiz işləməsi digər genlərin də normal işini əngəlləyir.
2. Somatik mutasiya: Bədən hüceyrələrində yaranan zədələrdir. Bunlar sonrakı nəsillərə keçmir. Yaranan gen zədələri insanın həyatı boyu bədənində qalır. Həyat tərzi (piylənmə, qorunmasız günəş, siqaret, infeksiya törədiciləri kimi) bu gen zədələrinin yaranmasında ən mühüm amildir. Siqaret istifadəsi, ultrabənövşəyi radiasiya (UV),viruslar və yaşın artması kimi amillər hüceyrələrdə gen zədələrini tətikləyir. Bədən hüceyrələrindəki gen zədələrindən yaranan xərçənglərə sporadik xərçənglər deyilir. Bütün xərçəng hallarının yüzdə 80-ini təşkil edirlər.

Xərçəngin yaranma səbəbini izah etdiyi üçün DNA zədələri (mutasiyalar) xərçəng araşdırmalarında mühüm yer tutur. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, xərçəng növlərinin çoxu tək genlə əlaqəli deyil. Birdən çox genin bir-biri və ətraf mühitlə əlaqəsi nəticəsində xərçəng yaranır. Son illərdə DNA zədələrini daha yaxşı anlamaq gen və mühit əlaqəsini araşdıran Epigenetika elmi ilə mümkün olur.

Xərçəngi tətikləyə biləcək mutasiyalar genetik testlərlə müəyyən edilir

Xərçəngdə genetik testləri istifadə etməyimizin 2 əsas məqsədi vardır:

1. Şişdəki sporadik (ana-atadan keçməyən, həyatda sonradan yaranan) xərçəngləşdirici genetik dəyişiklikləri aşkarlayaraq ağıllı xərçəng dərmanlarına uyğunluğu yoxlamaq.
2. Ailəsində xərçəng tarixçəsi olanlarda irsi xərçəng gen dəyişikliklərini aşkarlayaraq fərdi və ailəvi risk hesablamaq, erkən diaqnoza kömək etmək və irsi xərçəng genlərinə yönəlmiş dərmanlara uyğunluğu qiymətləndirmək. Yeni tapıntılara görə bütün xərçənglərin təxminən yüzdə 13-ü irsi mutasiyalardan qaynaqlanır.

Xərçəngdə genetik testlər üçün müxtəlif analiz üsulları vardır

• Molekulyar genetik testlər: tək geni və ya DNA-nın hər hansı hissəsini analiz edərək variant adlandırdığımız dəyişiklikləri və ya genetik pozuntuya səbəb olan mutasiyaları müəyyən edir.
• Biokimyəvi genetik testlər: genlərin istehsalını təmin etdiyi zülalların miqdarını və ya fəaliyyətini ölçərək DNA-dakı dəyişiklikləri anlamağa çalışır.
• Xromosomal genetik testlər: bütün xromosomları və ya DNA-nın böyük hissəsini araşdıraraq əskik və ya artıq xromosomdan qaynaqlanan genetik pozuntuları aşkarlayır.