Genlərin rəqsi: Epigenetika və xərçəng

Xərçəngə qarşı effektiv müalicələr hazırlamaq üçün sağlam hüceyrələrin necə təhlükəli xərçəng hüceyrələrinə çevrildiyini anlamalıyıq. Genetika elmi xərçəngin yaranma səbəbini göstərməkdə mühüm rol oynayır. Son illərdə isə fərdiləşdirilmiş xərçəng müalicələrinin yolunu açacaq elm sahəsi ilə tanış oluruq:

Epigenetika. Xərçəng hüceyrələrimizin nəzarətsiz və hədsiz çoxalaraq başqa toxuma və ya orqanlara yayılmasıdır. Bəs nəzarətsiz çoxalma necə yaranır? Dünyadakı bütün canlıların əsas şifrəsini DNA daşıyır. Genlərimizin quruluşunu DNA təşkil edir və genlərdəki məlumatla orqanizm fəaliyyətlərini həyata keçirən zülallar istehsal olunur. Genlərimiz xromosom adlanan strukturların içindədir. 23 cüt xromosomumuz vardır. Hər cüt xromosom irsi yolla ana və atadan övlada keçir. Genlərimiz xərçəngləşməyə meyilli olub-olmadığımızı da müəyyən edir.

Xərçəngləşmədə əsas rol oynayan 3 gen növü vardır. Bunlar;

1. Proto-onkogenlər: Normal şəraitdə hüceyrələrin böyüməsinə cavabdehdir. Mutasiyalar səbəbindən onkogenlərə çevrilərək xərçəngləşməyə səbəb olur.
2. Şişi basqılayan genlər: Böyüməni basqılayan genlərdir. Mutasiyaya uğradıqda hüceyrə aqressiv və nəzarətsiz çoxalmağa başlayır.
3. DNA təmir genləri: DNA-da yaranan zədələrin təmirinə cavabdehdirlər.

İnsan Genomu Layihəsi 2003-cü ildə tamamlandıqda bütün genetik quruluşumuz ortaya çıxarıldı. Əvvəllər 100 mindən çox genimiz olduğu düşünülürdü, lakin son tədqiqatlar gen sayımızın 22 min ətrafında olduğunu göstərdi. Həmçinin genlərimizin çox azının həqiqi genlərdən ibarət olduğu kəşf edilmişdir. Qalan böyük hissəsinin isə əvvəllər zibil DNA adlandırılan, genlərin necə işləyəcəyini və bir-biri ilə necə əlaqədə olacağını müəyyən edən, əslində çox mühüm vəzifələri olan tənzimləyici genlər olduğu müəyyən edilmişdir.

Epigenetika nədir?

Bütün bu inkişaflar genlərin bir-biri və ətraf mühitlə əlaqələrini araşdıran Epigenetika elminin yaranmasını təmin etmişdir. Epigenetika, genetikadan kənarda mənasını verir və genlərin necə davrandığını, tənzimləndiyini araşdırır. Epigenetika sayəsində bilirik ki, genlərimiz sabit deyil və hüceyrəyə təsir edən şəraitə görə dəyişə bilər. Başqa sözlə, genlər ətraf mühit dəyişikliklərinə görə özünü dəyişə bilər və bu, xəstəliklərin yaranmasına təsir edir.

Genləri otağa yerləşdirilmiş işıq mənbələri kimi düşünə bilərik. Əvvəllər bu işıqlardan biri və ya bir neçəsi zədələndikdə xəstəlik yarandığı düşünülürdü. Bəzi işıqların daha parlaq (genlərin çox aktiv), bəzilərinin sönük (fəaliyyəti basqılanmış gen), bəzilərinin işıq yaymasına mane olan lentlərlə örtülü olması (epigenetik mexanizmlər) həmin bölgədə gen ekspressiyasının (ifadəsinin) az olması deməkdir. Bu işıq mənbələri nümunəsində olduğu kimi genlərin fəaliyyət tarazlığının pozulması xəstəliklərin yaranmasına səbəb olur.

Epigenetika ilə xərçəng əlaqəsi 2000-ci illərdən sonra əhəmiyyət qazanmağa başlamışdır. Epigenetika xərçəngin gen pozuntuları ilə yanaşı genlərin öz aralarında və ətraf mühitlə əlaqəsinə bağlı inkişaf etdiyini göstərmişdir. Başqa sözlə, həyat tərzimiz və qidalanmamız genlərin fəaliyyətinə təsir edərək xərçəng riskimizi müəyyən edir. Bu, 2005-ci ildə aşağı riskli erkən mərhələli prostat xərçəngli bir qrup xəstədə müalicəyə başlamaq əvəzinə qidalanma və həyat tərzini dəyişmək yanaşması ilə aparılan tədqiqatda göstərilmişdir. Nəticələrə görə qidalanma və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə qoruyucu genlərin aktivləşə və xərçəng genlərinin söndürülə biləcəyi görülmüşdür (4).

Epigenetik dəyişikliklərin xərçəngləşməyə təsiri son illərin araşdırma mövzularındandır. Bütün epigenetik mexanizmləri hələ aça bilməmişik, lakin onların şişi basqılayan genlərə təsiri tədqiqatlarda sübut edilmişdir. Məsələn, xərçəngləşmə domino daşlarını aşırma oyununa bənzəyir. Epigenetik mexanizmlərlə şişi basqılayan gen susdurularsa, ilk domino daşı aşır və digərləri onu izləyir. Xərçəng daha aqressivləşir.

Epigenetika sayəsində fərdiləşdirilmiş müalicələrin yolu açıla, fərdi müalicə və qidalanma seçimləri ilə xərçəngin yaranma səbəbini hədəfləyə bilərik. Növbəti yazımızda “Xərçəngdə epigenetik müalicələr” başlığı altında FDA təsdiqli epigenetik dərmanları və klinik tədqiqatları tapa bilərsiniz.