გენების ცეკვა: ეპიგენეტიკა და კიბო
ამ სტატიაში
კიბოს ეფექტიანი მკურნალობის შესაქმნელად უნდა გავიგოთ, როგორ იქცევა ჯანმრთელი უჯრედი საშიშ სიმსივნურ უჯრედად. გენეტიკა კიბოს წარმოშობის მიზეზების ახსნაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ბოლო წლებში კი ვეცნობით დარგს, რომელიც პერსონალიზებულ მკურნალობას გზას გაუხსნის:
ეპიგენეტიკას. კიბო ჩვენი უჯრედების უკონტროლო, შეუზღუდავი გამრავლება და სხვა ქსოვილებსა თუ ორგანოებში გავრცელებაა. როგორ ხდება ეს? დედამიწის ყველა ცოცხალი არსების ძირითად კოდს DNA შეიცავს. ჩვენი გენების სტრუქტურას DNA ქმნის და გენებში არსებული ინფორმაციით სხეულის მოქმედებების შემსრულებელი ცილები წარმოიქმნება. გენები ქრომოსომებად წოდებულ სტრუქტურებშია. ჩვენ 23 წყვილი ქრომოსომა გვაქვს. თითოეული წყვილი მემკვიდრეობით დედისა და მამისგან შთამომავლობას გადაეცემა. გენები კიბოსადმი მიდრეკილებასაც განსაზღვრავს.
კიბოს განვითარებაში მთავარ როლს 3 ტიპის გენი ასრულებს. ესენია;
- პროტოონკოგენები: ნორმალურ პირობებში უჯრედების ზრდაზეა პასუხისმგებელი. მუტაციების გამო ონკოგენებადგარდაიქმნება და კიბოს იწვევს.
- სიმსივნის დამთრგუნველი გენები: ეს ზრდის შემაფერხებელი გენებია. მუტაციისას უჯრედი აგრესიულად და უკონტროლოდ გამრავლებას იწყებს.
- DNA-ს აღმდგენი გენები: პასუხისმგებელია DNA-ში წარმოქმნილი დაზიანების აღდგენაზე.
ადამიანის გენომის პროექტის 2003 წელს დასრულებით მთელი ჩვენი გენეტიკური აგებულება გამოვლინდა. ადრე 100 ათასზე მეტი გენი გვეგონა, ბოლო კვლევებით კი დაახლოებით 22 ათასი აღმოჩნდა. ასევე აღმოაჩინეს, რომ ჩვენი გენების ძალიან მცირე ნაწილი ნამდვილი გენებისგან შედგება. დარჩენილი დიდი ნაწილი, რომელსაც ადრე ნაგავი DNA ეწოდებოდა და რომელიც განსაზღვრავს გენების მუშაობასა და ურთიერთკავშირს, სინამდვილეში ძალზე მნიშვნელოვანი ფუნქციების მქონე მარეგულირებელი გენები აღმოჩნდა.
რა არის ეპიგენეტიკა?
ამ განვითარებამ წარმოშვა გენების ერთმანეთთან და გარემოსთან ურთიერთობის შემსწავლელი ეპიგენეტიკის მეცნიერება. ეპიგენეტიკა ნიშნავს გენეტიკის მიღმა და შეისწავლის გენების ქცევასა და რეგულირებას. მისი წყალობით ვიცით, რომ გენები უცვლელი არ არის და უჯრედზე მოქმედი პირობებით შეიძლება შეიცვალოს. სხვა სიტყვებით, გენები გარემოს ცვლილების მიხედვით თავს იცვლის, რაც დაავადებების წარმოშობაზე მოქმედებს.
გენები შეიძლება ოთახში განლაგებულ სინათლის წყაროებად წარმოვიდგინოთ. ადრე მიიჩნევდნენ, რომ ერთი ან რამდენიმე სინათლის დაზიანება დაავადებას იწვევს. ზოგი უფრო კაშკაშაა (ძალიან აქტიური გენი), ზოგი მკრთალი (დათრგუნული აქტივობა), ზოგს კი გავრცელების შემაფერხებელი ლენტი აქვს (ეპიგენეტიკური მექანიზმი), რაც იმ უბანში გენის დაბალ ექსპრესიას ნიშნავს. ამ სინათლის წყაროების მსგავსად, გენების მუშაობის წონასწორობის დარღვევა დაავადებებს წარმოქმნის.
ეპიგენეტიკასა და კიბოს კავშირი 2000-იანი წლების შემდეგ გახდა მნიშვნელოვანი. ეპიგენეტიკამ აჩვენა, რომ კიბო არა მხოლოდ გენების დარღვევით, არამედ მათი ერთმანეთთან და გარემოსთან ურთიერთობითაც ვითარდება. ანუ ცხოვრება და კვება გენების მუშაობით კიბოს რისკს განსაზღვრავს. ეს 2005 წელს დაბალი რისკის ადრეული სტადიის პროსტატის კიბოს ჯგუფში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა: მკურნალობის დაწყების ნაცვლად კვებისა და ცხოვრების წესის ცვლილება აირჩიეს. შედეგით, ამ ცვლილებებმა დამცავი გენების გააქტიურება და კიბოს გენების გამორთვა შეიძლება გამოიწვიოს (4).
ეპიგენეტიკური ცვლილებების გავლენა კიბოს განვითარებაზე ბოლო წლების ერთ-ერთი საკვლევი თემაა. ყველა მექანიზმი ჯერ არ გაგვირკვევია, თუმცა კვლევებით დადასტურდა მათი მოქმედება სიმსივნის დამთრგუნველ გენებზე. მაგალითად, კიბოს განვითარება დომინოს ქვების წაქცევას ჰგავს: თუ ეპიგენეტიკით დამთრგუნველი გენი დადუმდა, პირველი ქვა ეცემა და სხვებიც მიჰყვება. კიბო უფრო აგრესიული ხდება.
ეპიგენეტიკამ შეიძლება პერსონალიზებულ თერაპიას გზა გაუხსნას და ინდივიდუალური მკურნალობითა და კვების ვარიანტებით კიბოს წარმოშობის მიზეზზე ვიმოქმედოთ. ჩვენს მომდევნო სტატიაში სათაურით „ეპიგენეტიკური თერაპიები კიბოში“ FDA -ს დამტკიცებულ ეპიგენეტიკურ წამლებსა და კლინიკურ კვლევებს გაეცნობით.
წყაროები
2. International Human Genome Sequencing Consortium, Finishing the euchromatic sequence of the human genome, Nature 431, 931-945 (21 October 2004) | doi:10.1038/nature03001; Received 29 July 2004; Accepted 7 September 2004
3. Kronenwetter C et. al., A qualitative analysis of interviews of men with early stage prostate cancer: the Prostate Cancer Lifestyle Trial., Cancer Nurs. 2005 Mar-Apr;28(2):99-107.
4. Dean Ornish, Changes in prostate gene expression in men undergoing an intensive nutrition and lifestyle intervention, PNAS June 17, 2008 vol. 105 no. 24 8369-8374
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.