Ağciyər xərçəngi: əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi

Ağciyər xərçəngi nədir?

Ağciyərlər döş qəfəsində ürəyin hər iki tərəfində yerləşən, tənəffüslə alınan oksigenin qana keçməsini və qandakı karbon dioksidin xaric edilməsini təmin edən süngərvari cüt orqandır. Sağ ağciyər 3, sol ağciyər 2 paydan ibarətdir. Ağciyər xərçəngi ən çox hava yollarını örtən epitel hüceyrələrdən qaynaqlanır və böyüdükcə qonşu toxumalara, limfa düyünlərinə və qan yolu ilə uzaq orqanlara (beyin, qaraciyər, sümük, böyrəküstü vəz kimi) yayıla (metastaz verə) bilər.

Ağciyər xərçəngi nə qədər tez-tez rast gəlinir? (Aktual statistika)

Ağciyər xərçənginin növləri (KHDAK / KHAK)

Ağciyər xərçəngləri mikroskopik (histoloji) görünüşlərinə görə iki əsas qrupda nəzərdən keçirilir:

Qalan təxminən %10-luq hissə karsinoid şiş kimi daha nadir alt tipləri əhatə edir. KHDAK ilə KHAK arasındakı fərqləri daha ətraflı oxumaq istəyənlər Kiçikhüceyrəli və kiçikhüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi: fərqləri nələrdir? yazımıza baxa bilərlər.

Risk amilləri

Siqaretdən başqa əsas risk amilləri bunlardır:

• Passiv (ikinci əl) siqaret tüstüsünə məruzqalma
• Radon qazına məruzqalma — xüsusilə qapalı, zəif havalandırılan mənzillərdə
• Peşə ilə bağlı məruzqalma — asbest, arsen, xrom, nikel, dizel işlənmiş qazı kimi maddələrə uzunmüddətli məruzqalma
• Havanın çirklənməsi — xüsusilə xırda hissəcikli maddəyə (PM2.5) məruzqalma
• Ailə tarixçəsi və genetik meyillilik — birinci dərəcəli qohumlarda ağciyər xərçəngi tarixçəsi riski artırır
• Əvvəlki ağciyər xəstəlikləri — xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH), pulmonar fibroz kimi xroniki ağciyər xəstəlikləri
• Əvvəllər döş qəfəsi nahiyəsinə tətbiq edilmiş radioterapiya

Heç vaxt siqaret çəkməmiş şəxslərdə yaranan ağciyər xərçənginin səbəbləri fərqli profil göstərir; bu barədə Siqaretdən başqa ağciyər xərçəngi səbəbləri yazımızı, siqareti tərgitməyin sağlamlığa təsirləri üçün isə Siqareti tərgitdikdən sonra ağciyərlər necə bərpa olunur? yazımızı nəzərdən keçirə bilərsiniz.

Ağciyər xərçənginin əlamətləri nələrdir?

Ağciyər xərçəngi erkən mərhələdə çox vaxt əlamət vermir; buna görə təəssüf ki, halların böyük hissəsində irəliləmiş mərhələdə diaqnoz qoyulur. Aşağıdakı əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi iki həftədən uzun sürərsə mütləq həkimə müraciət edilməlidir:

• İki həftədən uzun sürən, keçməyən öskürək
• Öskürəklə birlikdə qanlı bəlğəm (hemoptizi)
• Sinə ağrısı — xüsusilə dərindən nəfəs alma, öskürmə və ya gülmə ilə artan
• Səs tutulması
• Səbəbi izah edilməyən çəki itkisi və iştahasızlıq
• Nəfəs darlığı
• Yorğunluq və halsızlıq
• Təkrarlayan ağciyər infeksiyaları (bronxit, pnevmoniya)
• Xırıltılı tənəffüs (wheezing)
• Yeni başlayan və ya pisləşən nəfəs darlığı

Erkən diaqnostika: ağciyər xərçəngi skrininqi

Ağciyər xərçənginin ən böyük problemlərindən biri əlamət verdikdə çox vaxt artıq irəliləmiş mərhələdə olmasıdır. Buna görə hələ heç bir əlaməti olmayan, lakin riski yüksək şəxslərdə mütəmadi skrininq xəstəliyi erkən və müalicə edilə bilən mərhələdə aşkarlamaq imkanını nəzərəçarpacaq artırır.

Diaqnoz necə qoyulur?

Ağciyər xərçəngindən şübhələnildikdə diaqnostika prosesi adətən bu addımlarla irəliləyir:

• Görüntüləmə: Ağciyər rentgenoqrafiyası ilə başlanır, sonra daha təfərrüatlı qiymətləndirmə üçün döş qəfəsinin kompüter tomoqrafiyası (KT) aparılır.
• Toxuma diaqnostikası (biopsiya): Dəqiq diaqnoz üçün şübhəli toxumadan nümunə götürmək lazımdır. Bu, bronxoskopiya, iynə biopsiyası (KT nəzarəti ilə), endobronxial ultrasəs (EBUS) və ya bəzən cərrahi üsullarla aparıla bilər.
• Mərhələləndirmə görüntüləməsi: Xəstəliyin yayılma dərəcəsini müəyyən etmək üçün PET-KT və lazım olduqda beyin MRT-si istifadə olunur. PET-KT haqqında ətraflı məlumat üçün PET-KT nədir? Xərçəngdə nə üçün bu qədər vacibdir? yazımıza baxa bilərsiniz.
• Molekulyar (mutasiya) testləri: Xüsusilə KHDAK diaqnozu qoyulmuş xəstələrdə müalicə seçiminə birbaşa təsir edən EGFR, ALK, ROS1, KRAS G12C, MET, RET, HER2, BRAF kimi genetik dəyişikliklər biopsiya toxumasında yoxlanılır. Həmçinin PD-L1 immunohistokimyəvi testi immunoterapiyaya cavabı proqnozlaşdırmaq üçün istifadə edilir.

Mərhələləndirmə: TNM sistemi (9. nəşr)

Ağciyər xərçənginin mərhələləndirilməsi beynəlxalq səviyyədə qəbul edilən TNM sistemi ilə aparılır: T (şişin ölçüsü və qonşu strukturlara yayılması), N (regional limfa düyünlərinə yayılma) və M (uzaq orqan metastazı) hərflərinin kombinasiyası xəstəliyi I mərhələdən IV mərhələyə qədər təsnif edir.

T kateqoriyası: şişin ölçüsü və yerli yayılması

T kateqoriyası şişin invaziv (yayılan) hissəsinin ən böyük diametrinə görə müəyyən edilir. Ölçmə patoloji materialda və ya radioloji olaraq solid komponentin diametri əsasında aparılır; aksial kəsikdən daha böyük olduqda çoxmüstəvili rekonstruksiya ölçmələri də istifadə edilə bilər.

T1: şiş ≤ 3 cm

Şiş ağciyər toxuması daxilində və ya pay bronxunda və ya periferik bronxda yerləşir: T1mi — minimal invaziv adenokarsinoma; T1a — ≤1 cm; T1b — 1-2 cm; T1c — 2-3 cm.

T2: şiş 3-5 cm və ya müəyyən anatomik xüsusiyyətlər

T2a — 3-4 cm; yaxud visseral plevra invaziyası, əsas bronx tutulması (karinadan uzaq) və ya hiluma uzanan atelektaz və ya obstruktiv pnevmoniya. T2b — 4-5 cm (T2a xüsusiyyətləri ilə və ya onlarsız).

T3: şiş 5-7 cm və ya qonşu struktur invaziyası

Ölçü 5-7 cm; yaxud parietal plevra və ya döş divarı invaziyası; yaxud perikard, frenik sinir, azigos vena, torakal sinir kökləri və ya stellat qanqlion invaziyası; yaxud eyni payda ayrıca şiş düyünü və ya düyünləri.

T4: şiş >7 cm və ya mühüm struktur invaziyası

7 cm-dən böyük; yaxud mediastinum, traxeya, karina, qida borusu, diafraqma, ürək, böyük damarlar, perikarddaxili ağciyər damarları, fəqərə cismi, onurğa kanalı, boyun sinir kökləri və ya bazu kələfi invaziyası; yaxud eyni tərəfin fərqli payında ayrıca şiş düyünü və ya düyünləri.

Buzlu şüşə (ground-glass) və qismən solid zədələnmələr

Kompüter tomoqrafiyasında “buzlu şüşə” görünüşü verən subsolid zədələnmələr adətən lepidik böyümə xüsusiyyəti göstərən və xüsusi mərhələləndirmə qaydaları tələb edən qrupdur. Bu zədələnmələr tamamilə buzlu şüşə quruluşunda ola bilər və ya daxilində invaziyanı əks etdirən solid komponent də saxlaya bilər (qismən solid zədələnmə). Düzgün mərhələləndirmə üçün həm zədələnmənin ümumi diametri, həm də varsa solid komponentin ən böyük diametri nazik kəsikli (≤1,5 mm) ardıcıl KT görüntülərində ağciyər pəncərəsində ayrıca ölçülməlidir.

Birdən çox ağciyər zədələnməsi varsa necə mərhələləndirilir?

Ağciyərdə birdən çox şiş ocağının olması mərhələləndirmədə ən çox çaşqınlıq yaradan hallardan biridir; qaydaları belədir:

• Eyni vaxtda yaranan (sinxron) ayrıca birincili şişlər: Hər şişə ayrıca TNM mərhələsi verilir və bir-birindən müstəqil qiymətləndirilir.
• Eyni şişin ayrı düyünləri: Eyni paydadırsa T3; eyni tərəfdəki ağciyərin fərqli payındadırsa T4; qarşı ağciyərdədirsə M1a kimi təsnif edilir. Xəstəyə tək N və tək M göstəricisi verilir.
• Çoxsaylı buzlu şüşə və ya lepidik zədələnmələr: Ən üstünlük təşkil edən (T baxımından ən irəliləmiş) zədələnməyə görə mərhələləndirilir; tək N və M verilir, zədələnmə sayı ayrıca qeyd edilir.
• Geniş pnevmoniyaya bənzər adenokarsinoma: Eyni limfa düyünü və metastaz qaydaları tətbiq edilir (eyni pay → T3; eyni tərəfdə fərqli pay → T4; qarşı ağciyər → M1a).

N kateqoriyası: regional limfa düyünləri

IASLC limfa düyünü xəritəsi

Regional limfa düyünləri döş qəfəsidaxili (intratorakal), skalen və supraklavikulyar düyünləri əhatə edir. Parasternal və ya aksilyar düyünlər kimi daha az rast gəlinən nahiyələrdəki tutulma isə regional deyil, metastatik hesab edilir. Beynəlxalq standart olan IASLC limfa düyünü xəritəsi düyünləri nömrələnmiş stansiyalara ayırır:

1. Aşağı boyun, supraklavikulyar və döş sümüyü çentiği düyünləri
2. Yuxarı paratraxeal düyünlər
3. Prevaskulyar (3A: traxeyaya qonşu olmayan, damarların önündəki düyünlər) və prevertebral (3P: traxeyaya qonşu olmayan, qida borusunun arxasındakı düyünlər)
4. Aşağı paratraxeal düyünlər
5. Subaortal (aortopulmonar pəncərə) düyünləri
6. Paraaortal (qalxan aorta və ya frenik) düyünlər
7. Subkarinal düyünlər
8. Paraoezofageal düyünlər
9. Pulmonar bağ daxilindəki düyünlər
10. Hilar düyünlər (mediastinumdan kənarda olanlar)

Sağ və sol ağciyər şişlərində N mərhələləri

Sağ ağciyər şişi üçün: N1 — eyni tərəfdə peribronxial və/və ya hilar düyünlər (10R-14R); N2 — eyni tərəfdə mediastinal və/və ya orta xətt düyünləri (2R, 3a/p, 4R, 7, 8R, 9R); N3 — qarşı tərəfdə mediastinal/hilar düyünlər və istənilən supraklavikulyar düyün (1, 2L, 3aL, 4L, 5, 6, 8L, 9L, 10L-14L).

Sol ağciyər şişi üçün: N1 — eyni tərəfdə peribronxial və/və ya hilar düyünlər (10L-14L); N2 — eyni tərəfdə mediastinal və/və ya orta xətt düyünləri (2L, 3a/p, 4L, 7, 8L, 9L); N3 — qarşı tərəfdə mediastinal/hilar düyünlər və istənilən supraklavikulyar düyün (1, 2R, 3aR, 3pR, 4R, 8R, 9R, 10R-14R).

M kateqoriyası: uzaq metastaz

M1a — döş qəfəsidaxili yayılma: Bədxassəli plevral və ya perikardial maye, plevral və ya perikardial düyünlər, yaxud qarşı ağciyərdə ayrıca şiş düyünləri.

M1b — tək orqan sistemində tək metastaz ocağı: Məsələn, qaraciyərdə tək metastaz.

M1c1 — tək orqan sistemi ilə məhdudlaşan birdən çox metastaz: Məsələn, yalnız sümüklərdə çoxsaylı metastaz ocaqları.

M1c2 — birdən çox orqan sistemini tutan metastazlar: Məsələn, həm qaraciyər, həm də beyin metastazı. Ən çox metastaz yaranan nahiyələr böyrəküstü vəzlər, beyin, sümük, qaraciyər və regional olmayan limfa düyünləridir.

Mərhələ qruplaşdırılması: T, N və M-nin birləşməsi

Bu üç kateqoriyanın (T, N, M) kombinasiyası aşağıdakı cədvəldə göstərildiyi kimi IA1-dən IVB-yə qədər cəmi 11 alt mərhələyə uyğundur. Bu cədvəl IASLC-nin 9. nəşrinə görə yenilənmiş tam mərhələ qruplaşdırmasıdır:

Müalicə üsulları

Ağciyər xərçəngində müalicə planı xərçəngin histoloji tipinə (KHDAK/KHAK), mərhələsinə, xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və varsa şişdə aşkarlanan genetik mutasiyalara görə fərdiləşdirilir. Müalicə vasitələri bunlardır:

Mərhələyə görə müalicə yanaşmasının ümumi çərçivəsi

Aşağıdakı bölmələrdə hər müalicə üsulu ayrıca nəzərdən keçirilir; lakin onların hansı xəstədə və hansı ardıcıllıqla istifadə ediləcəyini müəyyən edən çərçivə belədir:

Cərrahiyyə

Erkən mərhələ (adətən I-II mərhələ, seçilmiş IIIA mərhələ) KHDAK-da şişin və zədələnmiş ağciyər toxumasının cərrahi çıxarılması sağaldıcı müalicənin əsasını təşkil edir. Əməliyyatın əhatəsi şişin ölçüsünə və yerinə görə dəyişir:

• Lobektomiya: Şişin olduğu ağciyər payının tam çıxarılması. Onilliklərdir standart əməliyyatdır və bu gün də əksər xəstələrdə üstünlük verilən üsuldur.
• Seqmentektomiya / pazvari (wedge) rezeksiya: Payın yalnız bir hissəsinin çıxarılması. Uzun müddət “qeyri-kafi əməliyyat” hesab edilən bu yanaşma son illərdə kiçik və periferik şişlərdə (adətən ≤2 cm, N0) yenidən qiymətləndirilmişdir; JCOG0802 və CALGB 140503 tədqiqatları bu seçilmiş xəstələrdə seqmentektomiyanın və ya pazvari rezeksiyanın lobektomiyaya ekvivalent onkoloji nəticə verərkən daha çox ağciyər funksiyası qoruduğunu göstərmişdir. Bu, erkən mərhələ cərrahiyyəsində mühüm deeskalasiya addımıdır.
• Pnevmonektomiya: Ağciyərin tam çıxarılması. Mərkəzi yerləşən böyük şişlərdə lazım ola bilər; lakin tənəffüs funksiyasına ağır təsiri səbəbindən mümkün qədər çəkinilir.
• Manjetvari (sleeve) rezeksiya: Əsas bronxu tutan mərkəzi şişlərdə bronxun tutulmuş seqmentinin çıxarılıb uclarının birləşdirilməsi ilə pnevmonektomiyadan qaçmağa imkan verən texnikadır.

Əməliyyatla həmişə sistematik limfa düyünü disseksiyası və ya nümunə götürülməsi birlikdə aparılır — bu, patoloji mərhələləndirmənin və beləliklə əməliyyatdan sonrakı müalicə qərarının düzgün verilməsi üçün məcburidir. Hazırda əməliyyatların böyük hissəsi minimal invaziv üsullarla (VATS — video dəstəkli torakoskopik cərrahiyyə və ya robotik cərrahiyyə) aparılır; bu da açıq əməliyyatla müqayisədə daha az ağrı, daha qısa xəstəxanada qalma və daha sürətli sağalma təmin edir.

Radioterapiya

Radioterapiya ağciyər xərçəngində bir-birindən çox fərqli üç məqsədlə istifadə olunur və hər birində tətbiq üsulu dəyişir:

1. Sağaltma məqsədli: SBRT

Stereotaktik bədən radioterapiyası (SBRT), əməliyyata uyğun olmayan erkən mərhələ (T1-T2 N0) xəstələrdə çox yüksək dozanı az sayda seansda (adətən 3-8 fraksiya) millimetrik dəqiqliklə şişə yönəldən texnikadır. Bu qrupda %85-90 ətrafında yerli nəzarət göstəricisi təmin etməsi onu cərrahiyyənin real alternativinə çevirmişdir. SBRT həmçinin oliqometastatik xəstəlikdə məhdud sayda metastaz ocaqlarına yönəlmiş yerli müalicə kimi getdikcə daha çox istifadə olunur.

2. Kimyaterapiya ilə birlikdə: eyni vaxtda kimya-radioterapiya

Əməliyyat edilə bilməyən III mərhələ xəstəlikdə standart yanaşma platin əsaslı kimyaterapiya ilə eyni vaxtda tətbiq edilən radioterapiyadır (adətən 60-66 Gy, 6-7 həftə). Eyni vaxtda tətbiq ardıcıl tətbiqdən (əvvəl kimyaterapiya, sonra radioterapiya) daha effektivdir, lakin yan təsirləri də daha ağırdır. Bu müalicəni tamamlayan və xəstəliyi irəliləməyən xəstələrdə aşağıda ətraflı təsvir edilən durvalumabla konsolidasiya (PACIFIC) və ya EGFR mutasiyası varsa osimertiniblə (LAURA) davam etmək müasir standart yanaşmadır.

3. Palliativ (rahatlaşdırıcı) məqsədli

İrəliləmiş xəstəlikdə radioterapiya sümük metastazına bağlı ağrını azaltmaq, hava yolu tıxanmasını və ya qanamanı (hemoptizini) nəzarətdə saxlamaq, yuxarı boş vena sindromunu yüngülləşdirmək, yaxud beyin metastazlarını müalicə etmək üçün qısamüddətli sxemlərlə tətbiq olunur. Beyin metastazlarında məhdud sayda ocaq varsa bütün beyin radioterapiyası əvəzinə stereotaktik radiocərrahiyyəyə üstünlük verilir; bu, koqnitiv yan təsirləri nəzərəçarpacaq azaldır.

Kimyaterapiya

Platin əsaslı kimyaterapiya (sisplatin və ya karboplatin, adətən ikinci preparatla kombinasiyada) həm KHDAK-da, həm də KHAK-da müalicənin mühüm hissəsidir; təkbaşına, cərrahiyyədən əvvəl və ya sonra (neoadjuvant/adjuvant), yaxud immunoterapiya ilə kombinasiyada istifadə edilə bilər. İstifadə olunan xüsusi rejimlər aşağıdakı “Kimyaterapiya və antiangiogen müalicələr” bölməsində histologiyaya görə ətraflı nəzərdən keçirilir.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr və mutasiyalar

İrəliləmiş KHDAK-da biopsiya toxumasında aşkarlanan xüsusi genetik mutasiyalara qarşı hazırlanmış “hədəfə yönəlmiş” dərmanlar uyğun xəstələrdə kimyaterapiyadan daha effektiv və adətən daha az yan təsirli ola bilər. Aşağıda hər mutasiya qrupu üçün FDA tərəfindən təsdiqlənmiş dərmanlar, təsdiqə əsas olan tədqiqatlar və bu tədqiqatların konkret effektivlik nəticələri (PFS: proqressiyasız sağqalma, OS: ümumi sağqalma, ORR: obyektiv cavab tezliyi, HR: hazard nisbəti) təqdim olunur.

EGFR mutasiyası (ekzon 19 delesiyası / L858R)

EGFR ağciyər adenokarsinomalarında ən çox hədəflənən mutasiyadır. Osimertinib, üçüncü nəsil EGFR-TKI olaraq hazırda 1-ci xətt standart müalicəsidir: FLAURA tədqiqatında osimertinib PFS-ni 18,9 aya yüksəltmişdir (müqayisə qolunda 10,2 ay, HR 0,46), yekun ümumi sağqalmada da 31,8 ayla müqayisədə 38,6 ay üstünlük göstərmişdir. 2024-cü ildə təsdiqlənmiş osimertinib + kimyaterapiya kombinasiyası (FLAURA2 tədqiqatı) PFS-ni yalnız osimertiniblə müqayisədə də uzadaraq 25,5 aya yüksəltmişdir (16,7 ayla müqayisədə, HR 0,62). Əməliyyatdan sonrakı (adjuvant) istifadədə isə ADAURA tədqiqatı rezeksiya edilmiş IB-IIIA mərhələ xəstələrdə osimertinibin ölüm riskini təxminən %51 azaltdığını və 5 illik ümumi sağqalmanı %78-dən %88-ə yüksəltdiyini göstərmişdir. 2024-cü ildə təsdiqlənmiş digər mühüm inkişaf əməliyyat edilə bilməyən (qeyri-rezektabel) III mərhələ xəstəlikdə kimya-radioterapiyadan sonra istifadə edilən osimertiniblə bağlıdır: LAURA tədqiqatında PFS 5,6 aydan 39,1 aya uzanmışdır (HR 0,16) — bu, ağciyər xərçəngində hədəfə yönəlmiş müalicələrdə indiyə qədər müşahidə edilmiş ən böyük effektivlik fərqlərindən biridir. Əvvəlki nəsil EGFR-TKI-lər (gefitinib, erlotinib, afatinib, dakomitinib) də təsdiqlənmiş olsa da, osimertinibin həm effektivlik, həm də beyin metastazı nəzarəti baxımından üstünlüyü səbəbindən hazırda onlara üstünlük verilmir.

EGFR ekzon 20 insersiya mutasiyası

Bu, klassik EGFR mutasiyalarından fərqli, osimertinib kimi standart EGFR-TKI-lərə cavab verməyən və daha nadir rast gəlinən alt qrupdur. Amivantamab təkbaşına 2-ci xəttdə (CHRYSALIS tədqiqatı, ORR ~%40) təsdiqlənmiş olduğu halda, 1 mart 2024-cü ildə təsdiqlənmiş amivantamab + kimyaterapiya kombinasiyası artıq 1-ci xətt standartıdır: PAPILLON tədqiqatında PFS 6,7 ayla müqayisədə 11,4 ay olmuşdur (HR 0,40) (eyni tarixdə amivantamabın 2-ci xətt göstərişi də sürətləndirilmiş təsdiqdən tam təsdiqə çevrilmişdir).

ALK yenidən düzülməsi

ALK müsbət xəstələrdə bir neçə nəsil hədəfə yönəlmiş dərman mövcuddur. Ən aktual 1-ci xətt standartı olan lorlatinib, CROWN tədqiqatında krizotiniblə müqayisədə PFS üçün median müddətə çatılmaması nəticəsini vermişdir (krizotinib qolunda 9,3 ay, HR 0,28) və cavab tezliyi %58 ilə müqayisədə %76 olmuşdur. Əvvəlki nəsil alektinib (ALEX tədqiqatı, PFS ~10,4 ayla müqayisədə ~34,8 ay, HR ~0,43; 5 illik ümumi sağqalma %45,5 ilə müqayisədə %62,5) və brigatinib (ALTA-1L tədqiqatı) də 1-ci xəttdə hələ istifadə edilən, güclü sübuta malik seçimlərdir. Daha əvvəlki krizotinib və seritinib də təsdiqlənmiş olsa da, yeni nəsil preparatların xüsusilə beyin metastazı nəzarətindəki üstünlüyünə görə hazırda ilk seçim deyil.

ROS1 yenidən düzülməsi

Krizotinib (ORR ~%72) və entrektinib (ORR ~%67, beyin metastazlarında effektivdir) uzun müddətdir təsdiqlənmiş seçimlərdir. Son 2-3 ildə iki yeni nəsil dərman əlavə edilmişdir: Repotrektinib (2023-cü ildə təsdiqlənib, TRIDENT-1 tədqiqatı) TKI almamış xəstələrdə %79, TKI-dən sonra davamlılıq yaranmış xəstələrdə isə %38 cavab tezliyi göstərmişdir. Taletrektinib (11 iyun 2025-də təsdiqlənib, TRUST-I/II tədqiqatları) TKI almamış xəstələrdə %85-90, TKI-dən sonrakı xəstələrdə %52-62 cavab tezliyi göstərmişdir.

MET ekzon 14 atlama mutasiyası və MET-in həddindən artıq ekspressiyası

Bunlar bir-birindən fərqli iki biomarkerdir. MET ekzon 14 atlama mutasiyasında kapmatinib (GEOMETRY mono-1 tədqiqatı, əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə ORR %68) və tepotinib (VISION tədqiqatı, ORR ~%43-46) təsdiqlənmişdir. MET zülalının həddindən artıq ekspressiyası (mutasiya deyil, fərqli bir biomarker) olan və EGFR vəhşi tipli xəstələrdə isə may 2025-də təsdiqlənən telisotuzumab vedotin (LUMINOSITY tədqiqatı, ORR %35) istifadə edilə bilər — bu, MET-i hədəfləyən ilk anticisim-dərman konjuqatıdır.

RET füzyonu

Selperkatinib (LIBRETTO-001 tədqiqatı: əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə ORR %84, əvvəllər müalicə almış xəstələrdə ORR %61; 1-ci xətt üzrə randomizə edilmiş LIBRETTO-431 tədqiqatında PFS ~11 ayla müqayisədə ~25 ay) və pralsetinib (ARROW tədqiqatı: əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə ORR %78, əvvəllər müalicə almış xəstələrdə ORR %63) bu qrupda təsdiqlənmiş iki seçimdir.

KRAS G12C mutasiyası

Sotorasib, CodeBreaK 200 tədqiqatında dosetakselə qarşı 2-ci xəttdə sınaqdan keçirilmiş; PFS-də əhəmiyyətli üstünlük (4,5 ayla müqayisədə 5,6 ay, HR 0,66) göstərmiş, lakin ümumi sağqalımda əhəmiyyətli fərq aşkarlanmamışdır (11,3 ayla müqayisədə 10,6 ay). Adagrasib isə KRYSTAL-12 tədqiqatında oxşar şəkildə PFS üstünlüyü göstərmişdir (3,8 ayla müqayisədə 5,5 ay, HR 0,58; cavab faizi %9-la müqayisədə %32). Bu iki dərman hazırda ikinci xəttdə istifadə olunur; ümumi sağqalım üzərində aydın faydanın məhdud olması xəstələr və həkimlərin bu məlumatı nəzərə alaraq müalicə qərarı verməsini tələb edir.

HER2 (ERBB2) mutasiyası

HER2 mutasiyası ağciyər adenokarsinomalarının təxminən %2-4-ündə müşahidə olunur və son üç ildə ardıcıl təsdiqlərlə ən sürətlə inkişaf edən sahələrdən birinə çevrilmişdir. Trastuzumab derukstekan (anticisim-dərman konjuqatı) DESTINY-Lung02 tədqiqatında 2-ci xəttdə və daha sonrakı müalicələrdə %57,7 cavab faizi ilə 11 avqust 2022-də ağciyər xərçəngində HER2-ni hədəfləyən ilk təsdiqi almışdır. 8 avqust 2025-də təsdiqlənən zongertinib isə ağızdan qəbul edilən, HER2-ni hədəfləyən ilk kiçik molekullu dərmandır (Beamion LUNG-1 tədqiqatı: ADC almamış xəstələrdə ORR %75, ADC-dən sonra xəstələrdə ORR %44).

BRAF V600E mutasiyası

Dabrafenib + trametinib kombinasiyası (əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə ORR ~%64) uzun müddətdir təsdiqlənmişdir. 2023-də təsdiqlənən enkorafenib + binimetinib kombinasiyası (PHAROS tədqiqatı) əvvəllər müalicə almamış xəstələrdə %75 cavab faizi ilə bu qrupda aktual alternativ təqdim edir.

NTRK füzyonu və digər anticisim-dərman konjuqatları

NTRK füzyonu olan (xərçəng növündən asılı olmayaraq, "şiş-aqnostik" təsdiqi olan) xəstələrdə larotrektinib və entrektinib istifadə edilə bilər (birləşdirilmiş təhlillərdə ORR ~%57-75). Bundan əlavə, iyun 2025-də EGFR mutasiyalı və əvvəlki EGFR-TKI + kimyaterapiyadan sonra proqressiya müşahidə olunan xəstələrdə datopotamab derukstekan (TROPION-Lung tədqiqatları, ORR %45) təsdiqlənmişdir.

İmmunoterapiya

İmmunoterapiya (xüsusilə PD-1/PD-L1 nəzarət nöqtəsi inhibitorları) immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini tanıyıb məhv etməsini təmin edərək son 10 ildə ağciyər xərçənginin müalicəsində mühüm dönüş yaratmışdır. Hazırda istifadə olunan əsas preparatlar: pembrolizumab, nivolumab, atezolizumab, durvalumab, ipilimumab və cemiplimab-dır. Aşağıda hər preparatın təsdiqlənmiş istifadə sahəsi, əsaslandığı əsas təsdiqedici tədqiqat və əldə edilən konkret effektivlik nəticələri təqdim olunur. İmmunoterapiyanın ümumi iş prinsipi haqqında İmmunoterapiya nədir? İmmun sistemini xərçəngə qarşı hərəkətə gətirmək yazımızdan, ağciyər xərçəngində immunoterapiya ilə kimyaterapiyanın yan təsirlər baxımından müqayisəsi üçün isə bu yazımızdan daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Pembrolizumab

1-ci xəttdə, PD-L1≥%50 olduqda monoterapiyada (KEYNOTE-024) 5 illik izləmədə ümumi sağqalım kimyaterapiya qrupundakı 13,4 ayla müqayisədə 26,3 ay (HR 0,62), 5 illik sağqalım faizi isə %16,3-lə müqayisədə %31,9 olmuşdur. PD-L1 səviyyəsindən asılı olmayaraq, kimyaterapiya ilə birlikdə 1-ci xətt istifadəsində qeyri-yastıhüceyrəli histologiyada (KEYNOTE-189) ümumi sağqalım 10,6 ayla müqayisədə 22,0 ay; yastıhüceyrəli histologiyada (KEYNOTE-407) isə 11,6 ayla müqayisədə 17,1 ay olaraq bildirilmişdir. Əməliyyatdan sonra (adyuvant, KEYNOTE-091) xəstəliksiz sağqalımı 42,0 ayla müqayisədə 53,6 aya uzatmış; perioperativ istifadədə (KEYNOTE-671) hadisəsiz sağqalımı (EFS) əhəmiyyətli dərəcədə uzatmış və 36 aylıq ümumi sağqalımı %64-lə müqayisədə %71 olaraq göstərmişdir.

Nivolumab

Neoadyuvant istifadədə (CheckMate 816), 5 illik izləmə məlumatları (2025) ümumi sağqalım riskində %28 azalma (HR 0,72) və 5 illik sağqalım faizində %55-lə müqayisədə %65 üstünlük göstərmişdir; patoloji tam cavab faizi də cəmi %2,2 ilə müqayisədə %24 olmaqla nəzərəçarpacaq fərqdir. Perioperativ istifadədə (CheckMate 77T) hadisəsiz sağqalım riski %42 azalmışdır (HR 0,58). İrəliləmiş mərhələli xəstəlikdə 2-ci xətt istifadəsində (CheckMate 017/057) 5 illik izləmədə ümumi sağqalım 8,1 ayla müqayisədə 11,1 ay, 5 illik sağqalım faizi isə cəmi %2,6 ilə müqayisədə %13,4 olmuşdur.

Atezolizumab

Əməliyyatdan sonra (adyuvant, IMpower010) istifadədə PD-L1≥%50 altqrupunda xəstəliksiz sağqalım riski %57 azalmışdır (HR 0,43) — lakin ümumi populyasiyada ümumi sağqalım üstünlüyü statistik baxımdan əhəmiyyətli hesab edilməmişdir; bu incə fərq xəstəyə məlumat verərkən vacibdir. 1-ci xətt monoterapiyasında, yüksək PD-L1 ekspressiyasında (IMpower110) ümumi sağqalım 13,1 ayla müqayisədə 20,2 ay (HR 0,59) olmuşdur. Bevacizumab, karboplatin və paklitaksel ilə 4-lü kombinasiyada (IMpower150, "ABCP" rejimi) ümumi sağqalım 14,7 ayla müqayisədə 19,2 ay olaraq bildirilmişdir.

Durvalumab

Əməliyyat edilə bilməyən mərhələ III xəstəlikdə kimya-şüa terapiyasından sonra konsolidasiya müalicəsi kimi istifadəsi (PACIFIC tədqiqatı) ağciyər xərçənginin müalicəsində son 10 ilin ən mühüm nəticələrindən birini ortaya qoymuşdur: ümumi sağqalım 29,1 ayla müqayisədə 47,5 ay (HR 0,72), 5 illik sağqalım faizi %33,4-lə müqayisədə %42,9. Perioperativ istifadədə (AEGEAN tədqiqatı) hadisəsiz sağqalım riski də əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır (HR ~0,68).

Digər preparatlar

İpilimumab, nivolumab və qısamüddətli (2 kurs) kimyaterapiya ilə üçlü kombinasiya şəklində 1-ci xəttdə istifadə olunur (CheckMate 9LA tədqiqatı: ümumi sağqalım 10,9 ayla müqayisədə 15,6 ay, HR 0,66). Cemiplimab, PD-L1≥%50 olan xəstələrdə 1-ci xətt monoterapiyası kimi təsdiqlənmişdir (EMPOWER-Lung 1 tədqiqatı: ümumi sağqalım 13,3 ayla müqayisədə 26,1 ay, HR 0,57).

Kimyaterapiya və antiangiogen müalicələr

Hədəfə yönəlmiş müalicə və immunoterapiya dövründə belə platin əsaslı kimyaterapiya ağciyər xərçənginin müalicəsinin əsas dayaqlarından biri olaraq qalır — təkbaşına, immunoterapiya ilə birlikdə və ya (nadir hallarda) antiangiogen preparatla birlikdə istifadə olunur.

Standart kimyaterapiya rejimləri

• Qeyri-yastıhüceyrəli (adenokarsinoma və s.) histologiya: Platin (sisplatin və ya karboplatin) + pemetrexed standart kombinasiyadır; pemetrexed yastıhüceyrəli xərçəngdə təsirsiz hesab olunduğundan bu histologiyada istifadə edilmir.
• Yastıhüceyrəli histologiya: Platin + paklitaksel (və ya nab-paklitaksel) standart kombinasiyadır.
• Alternativ ikili kombinasiyalar: Platin + gemsitabin (xüsusilə yastıhüceyrəli histologiyada) və platin + vinorelbin (xüsusilə yaşlı/kövrək xəstələrdə üstün tutulur).
• İkinci xətt: Dosetaksel təkbaşına və ya ramusirumab ilə birlikdə istifadə edilə bilər.

Antiangiogen preparatlar

Bevasizumab (VEGF inhibitoru), qeyri-yastıhüceyrəli histologiyada karboplatin+paklitakselə əlavə edildikdə (ECOG 4599 tədqiqatı) ümumi sağqalımı 10,3 ayla müqayisədə 12,3 aya uzatmışdır (HR 0,70); həmçinin IMpower150 rejiminin (atezolizumab+bevasizumab+kimyaterapiya) tərkib hissəsidir. Ramusirumab (VEGFR2 inhibitoru), 2-ci xəttdə dosetakselə əlavə edildikdə (REVEL tədqiqatı) ümumi sağqalımı 9,1 ayla müqayisədə 10,5 aya uzatmışdır (HR 0,86).

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngində (KHAK) müalicə

KHAK, KHDAK-la müqayisədə çox daha sürətlə böyüyən və hətta erkən mərhələdə yayılma meyli yüksək olan xəstəlikdir; buna görə müalicə yanaşması köklü şəkildə fərqlənir.

Məhdud mərhələli KHAK

Standart müalicə eyni vaxtda aparılan kimya-şüa terapiyasıdır: platin (adətən sisplatin) + etoposid kimyaterapiyası döş qəfəsi nahiyəsinə şüa terapiyası ilə birlikdə tətbiq olunur. Klassik Turrisi tədqiqatı gündə iki dəfə tətbiq olunan (hiperfraksiyalaşdırılmış) şüa terapiyasının gündə bir dozaya nisbətən 5 illik sağqalımı %16-dan %26-ya yüksəltdiyini göstərmişdir. Tam cavab əldə edən xəstələrdə beyinə mikroskopik yayılmanın qarşısını almaq məqsədilə profilaktik kranial şüa terapiyası (PKI) tətbiq olunur; bu yanaşmanın 3 illik sağqalımı %15,3-dən %20,7-yə yüksəltdiyi və beyin metastazı riskini təxminən yarıya endirdiyi göstərilmişdir.

Geniş yayılmış (ekstensiv) mərhələli KHAK — 1-ci xətt

Standart 1-ci xətt müalicəsi platin+etoposid kimyaterapiyasına immunoterapiya preparatının əlavə edilməsidir: atezolizumab (IMpower133 tədqiqatı: ümumi sağqalım 10,3 ayla müqayisədə 12,3 ay, HR 0,70; 18 mart 2019 təsdiqi) və ya durvalumab (CASPIAN tədqiqatı, 3 illik aktual məlumatlar: 3 illik sağqalım faizi cəmi %5,8 ilə müqayisədə %17,6 — 3 ilin sonunda sağ olan xəstələrin sayı təxminən 3 dəfə çoxdur).

İkinci xətt və sonrakı müalicələr

Uzun müddətdir istifadə olunan topotekan, klassik CAV rejimi ilə müqayisədə oxşar sağqalım təmin etdiyi halda simptomlara nəzarətdə üstünlüyünə görə təsdiqlənmişdir. Lurbinektedin monoterapiyası 2020-də sürətləndirilmiş təsdiq almışdır (ORR %35); lakin təsdiqedici faza 3 tədqiqatı (LAGOON) əsas ümumi sağqalım hədəfinə çatmadığı üçün bu tək preparatlı göstərişin geri çəkilmə prosesində olduğu bildirilir — dərmanın atezolizumab ilə kombinə edilmiş saxlayıcı istifadəsi isə (yuxarıdakı IMforte təsdiqi) qüvvədə qalır. Buna görə aktual 2-ci xətt müalicəsində əsas diqqət tarlatamab-a yönəlir.

Qlobal təsdiq və sübut tarixçəsi

Ağciyər xərçəngi son iyirmi ildə onkologiyanın ən sürətlə dəyişən sahəsi olmuşdur: 2003-də tək bir hədəfə yönəlmiş dərmanla başlayan proses bu gün onlarla fərqli biomarker və dərman sinfini əhatə edən müalicə xəritəsinə çevrilmişdir. Aşağıdakı tarixçə bu dönüşün mühüm mərhələlərini FDA təsdiq tarixləri ilə birlikdə ümumiləşdirir.

Proqnoz, sağqalım və proqnostik amillər

Ağciyər xərçəngində sağqalım diaqnoz anındakı mərhələyə görə xeyli fərqlənir. Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin 13 yanvar 2026-da yayımladığı "Cancer Statistics, 2026" hesabatında bildirilən və 2015-2021 illərində diaqnoz qoyulmuş xəstə kohortuna əsaslanan aktual 5 illik ümumi sağqalım faizi təxminən %28-dir — eyni hesabatın müqayisə nöqtəsi olan 1990-cı illərin ortalarında diaqnoz qoyulmuş kohortda bu faiz cəmi %15 idi. Mərhələyə görə təxmini sağqalım faizləri:

Mərhələdən başqa proqnostik amillər

Mərhələ proqnozu müəyyən edən ən vacib amil olsa da, təkbaşına kifayət deyil. Ədəbiyyatda yaxşı müəyyən edilmiş digər proqnostik amillər bunlardır:

• Ümumi performans vəziyyəti (ECOG): İmmunoterapiya ilə müalicə edilən irəliləmiş mərhələli xəstələrdə ECOG performans vəziyyəti 0-1 olanlarda median ümumi sağqalım 13,4 ay olduğu halda, ECOG ≥2 olanlarda bu müddət cəmi 3,3 aya enir — təkbaşına ən böyük təsir ölçülərindən biri.
• Diaqnoz anında çəki itkisi: İki ay ərzində ≥%5 qeyri-iradi çəki itkisi ölüm riskini təxminən %65 artırır (HR 1,65).
• Metastazın yeri: SEER məlumatlarına görə qaraciyər metastazı (median sağqalım 5,5 ay) və çoxsaylı orqan metastazı (5,8 ay) sümük (7,4 ay) və ya beyin metastazına (8,2 ay) nisbətən daha pis proqnozu göstərir.
• Metastazların sayı (oliqometastatik xəstəlik): Tək və ya az sayda (adətən ≤3-5) metastaz ocağı olan "oliqometastatik" xəstəlikdə geniş yayılmış (polimetastatik) xəstəliklə müqayisədə ümumi sağqalım riski təxminən %35 daha aşağıdır (HR 0,65) — bu xəstə qrupunda bəzən metastazlara yönəlmiş lokal müalicələr (SBRT kimi) də nəzərdən keçirilə bilər.
• PD-L1 ekspressiyası: İmmunoterapiya alan xəstələrdə yüksək PD-L1 güclü müsbət prediktiv amildir (KEYNOTE-024-də HR 0,62); lakin əməliyyat edilmiş, immunoterapiya almamış erkən mərhələli xəstələrdə PD-L1 pozitivliyi əksinə mənfi proqnostik əlamət hesab olunmuşdur — bu, PD-L1-in "prediktiv" (müalicəyə cavabı proqnozlaşdıran) və "proqnostik" (təbii gedişatı proqnozlaşdıran) rollarının qarışdırılmaması lazım olduğunu göstərir.
• KRAS mutasiyası: KRAS mutasiyalı xəstələrdə vəhşi tiplə müqayisədə ümumi sağqalım riski təxminən %56 daha yüksəkdir (HR 1,56).
• Siqaret çəkmə vəziyyəti: Heç vaxt siqaret çəkməmiş xəstələrdə median sağqalım (79,2 ay) əvvəllər siqaret çəkmiş/hazırda çəkən xəstələrə (46,8 ay) nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə daha uzundur.
• Histologiya: Erkən mərhələdə yastıhüceyrəli karsinoma adenokarsinoma ilə müqayisədə adətən daha pis gedişata malikdir.
• Yaş: Təkbaşına (performans vəziyyətindən və yanaşı xəstəliklərdən asılı olmayaraq) güclü proqnostik amil deyil; yaşın təsiri böyük ölçüdə yanaşı xəstəliklər və performans vəziyyəti vasitəsilə dolayı şəkildə ortaya çıxır.

Müalicənin yan təsirləri və onların idarə edilməsi

Ağciyər xərçəngi müalicələrinin yan təsir profili istifadə olunan dərman sinfinə görə xeyli fərqlənir; hər sinfin özünəməxsus, "səciyyəvi" yan təsirləri var:

EGFR inhibitorları (osimertinib və oxşarları)

Ən çox müşahidə olunan yan təsirlər paronixiya (dırnaq ətrafında iltihablanma) və akneiform səpgidir; doksisiklin kimi antibiotiklərlə profilaktik müalicə və dırnaq baxımı tövsiyə olunur. İshal tez-tez müşahidə olunur (%40-50) və loperamid ilə idarə edilir. Osimertinibə xas olaraq QTc intervalının uzanması müşahidə oluna bilər; buna görə müntəzəm EKQ izləməsi və elektrolit balansına diqqət lazımdır. Ən ciddi, lakin nadir (%2-4) yan təsir ağciyərdə interstisial ağciyər xəstəliyi/pnevmonit-dir; şübhə yarandıqda dərmanın dərhal dayandırılması və steroid müalicəsi lazımdır.

ALK inhibitorları (xüsusilə lorlatinib)

Lorlatinibə xas olaraq xolesterin və triqliserid yüksəkliyi çox tez-tez müşahidə olunur (%70-80) və adətən statin/fibrat ilə qabaqlayıcı şəkildə idarə edilir. Əhval dəyişiklikləri, koqnitiv ləngimə, nitq pozuntusu kimi mərkəzi sinir sistemi təsirləri (%20-30) lorlatinibə xasdır və dozanın azaldılması/fasilə verilməsi ilə idarə olunur; xəstə və yaxınlarının bu təsirlər barədə əvvəlcədən məlumatlandırılması vacibdir. Ödem və çəki artımı da tez-tez müşahidə olunur.

İmmunoterapiya dərmanları (nəzarət nöqtəsi inhibitorları)

İmmun sistemin həddindən artıq aktivləşməsinə bağlı “immunitetlə əlaqəli yan təsirlər” (irAE) bədənin demək olar hər orqanına təsir edə bilər: pnevmonit (ağciyər xərçəngi xəstələrində xüsusilə vacibdir, xəstəliyin proqressiyası və ya infeksiya ilə qarışdırıla bilər), kolit (ishal, qarın ağrısı), hepatit (qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi), endokrin pozuntular (tireoidit, hipofizit, böyrəküstü vəz çatışmazlığı — sonuncular adətən qalıcıdır və ömürlük hormon əvəzetmə müalicəsi tələb edir) və dəri reaksiyaları. Ümumi idarəetmə prinsipi dərəcələndirməyə əsaslanır: yüngül (dərəcə 1) yan təsirlərdə müalicəyə davam edilir və yaxından izləmə aparılır; orta (dərəcə 2) yan təsirlərdə dərman dayandırılır və kortikosteroid başlanır; ciddi (dərəcə 3-4) yan təsirlərdə dərman daimi olaraq dayandırılır, yüksək dozalı kortikosteroid tətbiq olunur və cavab alınmazsa əlavə immuniteti basdıran müalicəyə (məsələn, kolit üçün infliksimab) keçilir.

KRAS G12C inhibitorları (sotorasib, adagrasib)

Hər iki dərmanda da qaraciyər toksikliyi (qaraciyər funksiyası testləri ilə müntəzəm izləmə tələb edir) müşahidə oluna bilər; sotorasibdə bu daha nəzərəçarpandır. Adagrasibə xas olaraq nəzərəçarpacaq ürəkbulanma, qusma və ishal ilə QTc intervalının uzanması daha tez-tez müşahidə olunur və elektrolit izləməsi tələb edir.

Anticisim-dərman konjuqatları (trastuzumab derukstekan və s.)

Bu dərman sinfinin ən mühüm və FDA tərəfindən "çərçivəli xəbərdarlıq" ilə qeyd olunan yan təsiri interstisial ağciyər xəstəliyi/pnevmonit-dir (təxminən %10-15 tezlikdə); buna görə müntəzəm görüntüləmə izləməsi və yeni tənəffüs yolu simptomlarının dərhal qiymətləndirilməsi lazımdır. Həmçinin ürəkbulanma/qusma (profilaktik antiemetiklərlə idarə olunur) və sümük iliyi supressiyası (qan sayımının müntəzəm izlənməsi) müşahidə oluna bilər.

Tarlatamab (T hüceyrəsi bağlayıcı dərman)

Ən səciyyəvi yan təsir xəstələrin təxminən yarısında müşahidə olunan və adətən ilk 1-2 dozada ortaya çıxan sitokin ifrazı sindromu-dur (qızdırma, arterial təzyiqin enməsi, oksigen səviyyəsinin enməsi); buna görə ilk dozalar xəstəxanada tətbiq olunur və lazım gəldikdə tosilizumab (IL-6 reseptor blokatoru) ilə müalicə edilir. Daha az tezliklə (təxminən %8) müşahidə olunan neyrotoksiklik (ICANS) isə çaşqınlıqdan ensefalopatiyaya qədər dəyişən əlamətlərlə özünü göstərə bilər və kortikosteroidlərlə idarə olunur.

Standart kimyaterapiya (platin preparatları, pemetrexed, taksanlar)

Sisplatin, səciyyəvi olaraq böyrək toksikliyinə səbəb olur (intensiv maye dəstəyi və maqnezium əlavəsi lazımdır); karboplatin isə əsasən sümük iliyi supressiyasına (xüsusilə trombositlərin azalmasına) səbəb olur. Pemetrexed-in ciddi yan təsirləri ilk dozadan əvvəl başlanan B12 vitamini və fol turşusu əlavəsi ilə böyük ölçüdə azaldıla bilər. Taksanlar (paklitaksel, dosetaksel) səciyyəvi olaraq kumulyativ və bəzən qalıcı ola bilən periferik neyropatiya-ya səbəb olur; paklitaksel həmçinin yüksək həssaslıq reaksiyası riski səbəbindən steroid/antihistaminlə ilkin dərman tətbiqi tələb edir.

Yan təsirlərin idarə edilməsi haqqında daha ətraflı məlumat üçün İmmunoterapiya dərmanlarının yan təsirləri nələrdir, necə müalicə olunur? və Kimyaterapiyanın yan təsirləri necə azaldılır? yazılarımızı nəzərdən keçirə bilərsiniz.

Türkiyədə diaqnoz, lisenziya və ödənişin qarşılanması vəziyyəti

Türkiyədə ağciyər xərçənginin diaqnozu və müalicəsi universitet xəstəxanaları və tədris-tədqiqat xəstəxanalarındakı onkologiya mərkəzlərində beynəlxalq təlimatlara uyğun şəkildə aparılır. Dərmanların Türkiyədə istifadə edilə bilməsi üçün əvvəlcə TİTCK-nın (Türkiyə Dərman və Tibbi Cihaz Qurumu) lisenziyası, SGK (Sosial Təminat Qurumu) tərəfindən ödənilməsi üçün isə ayrıca SUT (Səhiyyə Tətbiqi Təlimatı) çərçivəsində ödənişin qarşılanması qərarı lazımdır.

Tez-tez verilən suallar

Ağciyər xərçəngi erkən mərhələdə aşkarlanarsa sağalmaq mümkündürmü?

Bəli. Erkən mərhələdə (mərhələ I-II) diaqnoz qoyulan və cərrahiyyə ilə müalicə edilə bilən xəstələrdə uzunmüddətli sağalma faizi irəliləmiş mərhələ ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Buna görə risk qrupundakı şəxslərdə erkən diaqnoz böyük əhəmiyyət daşıyır.

Heç vaxt siqaret çəkməyən insan ağciyər xərçənginə tutula bilərmi?

Bəli, mümkündür. Radon qazı, hava çirklənməsi, genetik meyillilik və bəzi peşə ilə bağlı məruz qalmalar kimi amillər heç vaxt siqaret çəkməmiş şəxslərdə də ağciyər xərçənginə səbəb ola bilər; bu qrupda müşahidə olunan xərçənglərdə adenokarsinoma histologiyası və bəzi hədəflənə bilən mutasiyalar (xüsusilə EGFR) daha çox aşkarlanır.

Mutasiya testi hər xəstədə aparılırmı?

İrəliləmiş mərhələli (metastatik) KHDAK diaqnozu qoyulan xəstələrdə mutasiya testi müalicə seçiminə birbaşa təsir etdiyi üçün təlimatlarda tövsiyə olunur. Erkən mərhələli, əməliyyat edilə bilən xəstələrdə də adyuvant müalicə qərarına təsir edə biləcəyindən testin aparılması getdikcə geniş yayılır.

İmmunoterapiya hər kəsə tətbiq oluna bilərmi?

Xeyr. İmmunoterapiyanın effektivliyi PD-L1 ekspressiya səviyyəsi, şişdə EGFR/ALK kimi bəzi mutasiyaların olması (bu mutasiyalarda effektivlik adətən daha aşağıdır) və xəstəliyin mərhələsi kimi amillərdən asılıdır. Uyğunluq həkiminiz tərəfindən qiymətləndirilir.

Köhnə hesabatımdakı mərhələ ilə yeni mərhələ niyə fərqli ola bilər?

1 yanvar 2025-dən etibarən TNM 9-cu nəşr qüvvəyə mindiyi üçün eyni şiş köhnə (8-ci nəşr) və yeni sistemə görə fərqli mərhələ adları ala bilər. Ən çox rast gəlinən vəziyyət bir neçə mediastinal limfa düyünü stansiyasının tutulduğu (N2b) xəstəlikdə mərhələnin IIIA-dan IIIB-yə keçməsidir. Bu, xəstəliyin pisləşdiyi demək deyil — yalnız təsnifatın daha ətraflı olduğunu göstərir. Hesabatlarda hansı nəşrin istifadə olunduğunun göstərilməsi bu səbəbdən vacibdir.

Əməliyyatda bütün ağciyərim çıxarılacaqmı?

Əksər xəstələrdə xeyr. Standart əməliyyat yalnız şişin yerləşdiyi payın çıxarılmasıdır (lobektomiya); kiçik və periferik yerləşən şişlərdə isə daha məhdud cərrahiyyə (seqmentektomiya və ya pazvari rezeksiya) kifayət edə bilər — JCOG0802 və CALGB 140503 tədqiqatları bu yanaşmanın seçilmiş xəstələrdə lobektomiyaya ekvivalent nəticə verdiyini göstərmişdir. Bütün ağciyərin çıxarılması (pnevmonektomiya) yalnız mərkəzi yerləşən böyük şişlərdə lazım ola bilər və mümkün qədər qaçınılan üsuldur.