Kiçik hüceyrəli və kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi — Fərqləri nələrdir?

Ağciyər xərçənglərinin iki əsas növü var: kiçik hüceyrəli və kiçik hüceyrəli olmayan. Hər iki xərçəng ağciyərlərə təsir göstərsə də, müalicə üsulu və xəstəliyin proqnozu (gedişi) daxil olmaqla bir neçə mühüm fərqə malikdir.

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi hüceyrələri mikroskop altında araşdırıldıqda xərçəng hüceyrələri həqiqətən kiçik və yumru görünüşlüdür. Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi hüceyrələrinin ölçüsü daha böyükdür.

Bütün ağciyər xərçənglərinin təxminən %15-i kiçik hüceyrəli quruluşdadır.

Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənginin 4 əsas alt növü var. Bunlar adenokarsinoma, skuamoz (yastı) hüceyrəli və böyük hüceyrəli karsinoma, eləcə də heç bir sinfə daxil olmayandır (NOS= not otherwise specified).

Yazımızda kiçik hüceyrəli və kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənginin 

• əlamətlər,
• səbəblər, 
• diaqnoz və
• müalicə baxımından fərqlərini tapa bilərsiniz.

Əlamətlərdə fərq varmı?

Həm kiçik hüceyrəli, həm də kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi oxşar əlamətlərə səbəb olur. Ağciyər xərçəngli xəstələrin yarıdan çoxu xərçəng irəliləmiş mərhələyə çatanadək heç bir şikayət yaşamır. Buna görə həm mümkün əlamətlərin fərqində olmaq, həm də çox siqaret çəkdiklərinə görə yüksək risk altında olan şəxslərin ağciyər xərçəngi skrininqi etdirməsi vacibdir.

Aşağıdakı əlamətlər ağciyər xərçənginə işarə edə bilər: 

• iştahasızlıq,
• qanlı bəlğəm, 
• döş qəfəsində ağrı,
• uzun müddət keçməyən öskürək,
• udma çətinliyi, 
• aydın səbəb olmadan daim halsız hiss etmək, 
• nəfəs darlığı,
• xüsusilə üz və boyunda şişkinlik, 
• xırıltılı tənəffüs

Kiçik hüceyrəli və kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənginin əlamətləri böyük ölçüdə oxşardır. Bununla belə, kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi daha çox yorğunluq və çəki itkisinə səbəb ola bilər, çünki adətən daha sürətlə yayılır. Ağciyər xərçəngi irəliləmiş mərhələlərdə sümük metastazları səbəbindən sümük ağrılarına da yol aça bilər.

Səbəblərdə fərq varmı?

Həm kiçik hüceyrəli, həm də kiçik hüceyrəli olmayan xərçənglərin risk amilləri və səbəbləri oxşar olmağa meyillidir.

Siqaret ağciyər xərçəngi üçün mübahisəsiz ən mühüm risk amilidir. Tüstü və tərkibindəki kimyəvi maddələr kanserogenlər, ağciyərləri zədələyir və xərçəngə səbəb ola bilən hüceyrə dəyişiklikləri yaradır. Hətta siqaret dünyada yayılmazdan əvvəl ağciyər xərçəngi nadir müşahidə edilən xərçənglərdən biri idi.

Bununla yanaşı, kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənglərinin %99-unun səbəbi siqaret olduğu halda, kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənglərində siqaretin rolu təxminən %90 ətrafındadır.

Ağciyər xərçənginin digər səbəblərinə bunlar daxildir:

• İkinci, hətta üçüncü əl tütün tüstüsünə məruz qalmaq,
• Asbest, nikel, xrom, arsen, his və ya qatran kimi kimyəvi maddələrə məruz qalmaq,
• Ailədə ağciyər xərçəngi tarixçəsi,
• HIV-ə malik olmaq
• Əhəmiyyətli hava çirklənməsi olan bölgədə yaşamaq 
• Ətraf mühitdə radona məruz qalmaq

- Əlaqəli mövzu: Siqaretdən kənar ağciyər xərçəngi səbəbləri (ətraflı)

Diaqnozda fərq varmı?

Şişin yerləşdiyi yer bizə xərçəngin növü barədə ipucu verir, lakin patoloq mikroskop altında xərçəngli hüceyrələri tapıb müəyyənləşdirənədək şəxsdə hansı növ ağciyər xərçəngi olduğunu dəqiq demək olmaz.

Daha sonra patoloq hüceyrənin ölçüsünü və görünüşünü araşdıraraq xərçəngin kiçik hüceyrəli, yoxsa kiçik hüceyrəli olmayan olduğunu müəyyən edə bilər.

Hər iki ağciyər xərçəngi tipini diaqnostika etmək üçün istifadə edilən test nümunələrinə bunlar daxildir:

Ağciyər xərçəngi diaqnozu əksər hallarda bu xəstəlikdən şübhələnilən şəxslərdə çəkilən kompüter tomoqrafiyası və ya PET-BT müayinəsindən sonra aparılan biopsiya ilə qoyulur.

Biopsiya: Biopsiya ağciyərlərdə potensial xərçəngli hüceyrələrdən ibarət kiçik nümunənin yoxlanmasını ehtiva edir. Bu gün tomoqrafiya nəzarəti altında aparılan ağciyər biopsiyaları ağciyərlərdə aşkarlanan şişlərdən nümunə götürmək üçün ən çox üstünlük verdiyimiz üsuldur. Tomoqrafiya ilə biopsiya üsulu həm daha az yan təsirə səbəb olur, həm də daha təsirli şəkildə biopsiya götürməyə imkan verir.

Bronxoskopiya: Bronxoskop adlandırılan və ucunda kamera olan xüsusi alət ağıza və ya buruna daxil edilir. Bu üsul pulmonoloq və ya torakal cərrah tərəfindən ağciyərlərin daxilinə baxmaq və toxuma nümunələri götürmək üçün istifadə edilir.

Mərhələləndirmədə fərq varmı?

Xərçəngin mərhələsi şişin ölçüsü və xərçəngin nə qədər yayılması barədə məlumat verir və mərhələ müalicənin ən mühüm müəyyənedicilərindəndir.

Kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənginin mərhələləri necədir?

• Mərhələ 1, şişin yalnız bir ağciyərdə olduğu və limfa vəzilərində olmadığı mərhələdir. 
• Mərhələ 2, xərçəngin şişin yerləşdiyi ağciyərin ətrafındakı limfa vəzilərinə yayıldığı mərhələdir. 
• Mərhələ 3a, xərçəngin şişin yerləşdiyi ağciyərlə eyni tərəfdəki nəfəs borusu, döş divarı və diafraqmanın ətrafındakı limfa vəzilərinə yayıldığı mərhələdir. 
• Mərhələ 3b, xərçəngin digər ağciyərdəki və ya boyundakı limfa vəzilərinə yayıldığı mərhələdir.
• 4. mərhələ, xərçəngin bədənin qalan hissəsinə və ağciyərlərin digər hissələrinə yayıldığı (metastatik) mərhələdir.

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənginin mərhələləri necədir?

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngini iki mərhələdə qiymətləndiririk; toraksa (döş qəfəsinə) məhdud və yayılmış.

• Xərçəngin döş boşluğu ilə məhdud qaldığı, yəni erkən mərhələdə şiş bir ağciyərdə və yanındakı limfa vəzilərində olur.
• Yayılmış mərhələdə şiş bədəndəki digər orqanlarla yanaşı digər ağciyərə də keçib.

Xüsusilə kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi beyin metastazı verməyə meyillidir. Buna görə xəstəliyin mərhələləndirilməsi və izlənməsi zamanı mütləq beyin MR çəkilməli və beyində xəstəliyin mövcudluğu araşdırılmalıdır.

Bir şəxsdə həm kiçik hüceyrəli, həm də kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi ola bilərmi?

Aparılmış tədqiqatlara görə ağciyər xərçəngli şəxslərin təxminən 10 faizində həm kiçik hüceyrəli, həm də kiçik hüceyrəli olmayan xərçənglər var.

Müalicələrdə fərq varmı?

Radioterapiyanın, kimyaterapiyaların, ağciyər xərçəngi əməliyyatlarının və immunoterapiyanın hər iki növ ağciyər xərçənginin müalicəsində yeri var. Bununla belə, genetik dəyişiklikləri hədəfləyən molekulyar müalicələr (ağıllı dərmanlar) yalnız kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngində təsirlidir.

İrəliləmiş mərhələli kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənginin birinci xətt müalicəsində 40 il fasilədən sonra ilk dəfə immunoterapiyalarla mühüm sağqalım faydası əldə edilib. Aşağıdakı video bu irəliləyişi çatdırır:

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi ilə müqayisədə kimyaterapiya müalicələrinə daha həssas olmağa meyillidir. Həkimlər şişin yerləşdiyi nahiyənin mərhələsinə və ölçüsünə bağlı olaraq ağciyər xərçənginin müalicəsində kombinə müalicədən istifadə edə bilərlər. 

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənginin beyinə metastaz vermə ehtimalı yüksəkdir. Buna görə beyində hələ xəstəlik əlaməti olmasa belə, qoruyucu məqsədlə beyin şüalandırıla bilər. Bu tətbiq profilaktik radioterapiya adlanır. 

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi ilə müqayisədə daha aqressiv xərçəng hesab edilir. Kiçik hüceyrəli xərçənglər tipik olaraq daha sürətlə böyüyür. Kiçik hüceyrəli xərçəngli xəstələrin təxminən 90 faizində xərçəng diaqnoz zamanı yaxınlıqdakı limfa düyünlərinə və ya orqanlara yayılmış vəziyyətdədir.