Kanserogen nədir? İnsan üçün bilinən və potensial xərçəngtörədicilər

Hüceyrələrdə ağır gen zədələrinə səbəb olan, xərçəngə çevrilməyə aparan mexanizmləri tətikləyən maddələrə və məruzqalmalara kanserogen deyilir. Türkcə qarşılığının “xərçəngtörədici” olduğunu deyə bilərik. Bununla yanaşı, karsinojen sözü tez-tez səhvən “kanserojen” kimi yazılır. Sözün kökü xərçəngə çevrilmə prosesini ifadə edən “carcinogenesis” sözündən gəlir.

Bir çox şəxs xərçəngin əsas səbəbinin “kimyəvi” kanserogenlər olduğunu düşünür. Halbuki siqareti və içindəki çoxsaylı maddəni ayrı tutsaq, xərçəngin səbəbləri arasında kimyəvi kanserogenlərin nisbəti düşünüldüyü qədər yüksək deyil. Aşağıdakı şəkildə xərçəngin əsas səbəbləri sxemləşdirilib:

Dairəvi diaqramda da göründüyü kimi, xərçənglərin yarısı ətraf mühit kanserogenlərinə görə, bunun da nisbətən az hissəsi “kimyəvi” kanserogenlərə görə ortaya çıxır.

Xərçəngin ətraf mühit səbəblərindən yaranması eyni zamanda onun qarşısı alına bilən xərçəng olması deməkdir (məsələn, siqaretə məruzqalmanın qarşısını alsaq ağciyər xərçənglərinin %90-ının, günəşdən qorunsaq dəri xərçənglərinin böyük hissəsinin, HPV və hepatit virusu infeksiyalarının qarşısını alsaq uşaqlıq boynu və qaraciyər xərçənglərinin böyük hissəsinin hələ yaranmadan qarşısını ala bilərik).

Xərçəngdə ətraf mühit amili, ətraf mühit kanserogeni nə deməkdir?

Xərçəng hüceyrənin DNA-sında baş verən dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Bu dəyişikliklərin bir hissəsi valideynlərdən ötürülə bilər və bu səbəbdən yaranan xərçənglərə irsi xərçənglər deyilir. Digər xərçənglər isə əsasən ətraf mühit amilləri nəticəsində yaranır. Çox sayda və növdə ətraf mühitlə bağlı xərçəng səbəbi var.

Bunlar;

• Həyat tərzi amilləri (pis qidalanma, siqaret, fiziki hərəkətsiz, oturaq həyat tərzi kimi)
• Təbii şəkildə baş verən məruzqalmalar (günəşin ultrabənövşəyi şüaları, radon qazı, infeksiya törədiciləri kimi)
• İş mühitində məruz qalınan kimyəvi maddələr (asbest, bəzi kənd təsərrüfatı preparatları, boyalar və həlledicilər kimi)
• Hava çirklənməsi (dizel mühərrikinin işlənmiş qazı)

Kanserogenlərə məruz qalan hər kəsdə xərçəng yaranmır. Həmçinin kanserogen adlandırılan maddələr müxtəlif dərəcələrdə xərçəng yaratma potensialına malikdir. Bəzi kanserogenlər yalnız uzunmüddətli və yüksək səviyyəli məruzqalma nəticəsində xərçəngə səbəb olur (asbest tozu kimi).

Kanserogenlərə məruz qalan hər kəsdə niyə eyni şəkildə xərçəng yaranmır?

Siqaretin ağciyər xərçənginə səbəb olduğu hər kəsin çox yaxşı bildiyi, artıq mübahisəyə açıq olmayan həqiqət olsa da, bəzi çox siqaret çəkənlərdə niyə ağciyər xərçəngi inkişaf etmədiyi düşündürücü suallardan biri idi. Kanserogenlər hüceyrənin DNA-sını zədələyir və hər birimizin genetikası fərqli olduğu kimi, zədələnmiş DNA-mızı bərpa etmək qabiliyyətimiz də fərqlidir. Aziz Sancar və komandasının dünya miqyasında böyük əks-səda doğuran kanserogenlərə bağlı DNA zədəsini xəritələşdirmə tədqiqatlarıDNA bərpa sistemlərindəki fərqlərə də diqqət çəkir. DNA bərpa sistemlərinin qabiliyyətinin fərqli olması xərçəngə çevrilmə üçün mühüm amildir. Beləliklə, bəzi şəxslərin xərçəngə necə daha meylli olduğu izah edilə və gələcək genetika tədqiqatları ilə DNA bərpa sistemlərindəki fərqlərə görə xərçəngə meylli şəxslər müəyyənləşdirilə bilər.

Bir şeyin kanserogen olub-olmadığı necə müəyyən edilir?

Bir şeyin xərçəngə səbəb olub-olmadığını müəyyən etmək bəzən olduqca çətindir. Maddənin insanda xərçəng yaradıb-yaratmadığını yoxlamaq üçün sınaq aparmaq əlbəttə etik/əxlaqi deyil. Buna görə alimlər müxtəlif növ tədqiqatlar aparmağa məcburdurlar.

Laboratoriya tədqiqatları

Maddənin kanserogen olub-olmadığı haqqında daha çox məlumat almaq üçün hüceyrə kulturası və heyvan tədqiqatları lazımdır. İndiyə qədər süni və ya təbii bir çox kimyəvi maddə laboratoriya heyvanlarında sınaqdan keçirilib. Alimlər əvvəllər araşdırılmış oxşar kimyəvi maddələrdə alınan nəticələri təhlil edərək də maddənin kanserogenliyi haqqında fikir əldə edə bilərlər.

Laboratoriya tədqiqatları maddənin kanserogen olduğunu həmişə tam izah etməsə də, bilinən bütün insan kanserogenlərinin laboratoriya heyvanlarında xərçəngə səbəb olduğu müşahidə edilib.

Laboratoriya heyvanlarında aparılan kanserogen sınaqlarında insanların məruz qaldığından daha yüksək dozalar istifadə olunur. Buna görə heyvan təcrübələrində alınan nəticələr çox vaxt real deyil. Başqa sözlə, laboratoriya şəraitində çox yüksək dozalarda kanserogen olan maddə aşağı dozalarda eyni təsirə malik olmaya bilər. Eyni zamanda maddənin tənəffüslə qəbul edildikdə göstərdiyi təsirlə dəriyə tətbiq edildikdə göstərdiyi təsir eyni deyil. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, laboratoriya heyvanları ilə insanların fizioloji quruluşları eyni deyil və bu, eyni maddəyə reaksiyalarının fərqli olmasını təmin edir.

Təhlükəsizlik səbəblərindən yüksək dozalarda heyvanlarda xərçəng yaradan maddənin insanlarda da xərçəng yaradacağı qəbul edilir. Maddənin hansı dozalarda kanserogen olduğunu həmişə bilmək mümkün deyil. Buna görə ən düzgün yol lazımi tədbirləri görərək məruzqalmanı azaltmaqdır.

İnsan tədqiqatları

Kanserogenləri müəyyən etməyin başqa yolu cəmiyyətləri araşdıraraq hansı amillərin xərçənglə əlaqəli olduğunu müəyyən etməkdir. Bu tədqiqatlar epidemioloji tədqiqatlar adlanır. Bu tədqiqatlar faydalı məlumatlar versə də, müəyyən məhdudiyyətləri var. Bunun ən mühüm səbəbi insanın nəzarət olunan mühitdə yaşamamasıdır. Gündəlik həyatda istənilən vaxt ərzində çoxlu maddəyə məruz qalırıq. Tədqiqatçıların suallarına aydın cavab vermək adətən mümkün olmur. Eyni zamanda kanserogenə məruzqalma və xərçəngə çevrilmə illər sürən prosesdir. Bu da qəti mühakimə yürütməyi çətinləşdirir.

Bütün bu məlumatlar işığında maddələr kanserogenlik baxımından təsnif edilir. Sübutlar kifayət qədər güclüdürsə, maddə “kanserogen” kimi təsnif edilir. Sübutlar mübahisəlidirsə, “ehtimal olunan kanserogen” kimi müəyyənləşdirilir.

Kanserogenlərin təsnifatına kim qərar verir?

Müxtəlif maddələrin xərçəngə səbəb ola biləcək potensialını müəyyən etməyə bir çox milli və beynəlxalq təşkilat cavabdehdir. Bu təşkilatlar arasında bütün dünyanın birgə izlədiyi Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyidir.

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (International Agency for Research on Cancer = IARC)

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) bir hissəsidir. Əsas hədəflərindən biri xərçəng səbəblərini və kanserogenləri müəyyən etməkdir. Kanserogen təsnifatı üçün ən geniş istifadə olunan sistem IARC-yə aiddir. Son 30 ildə IARC 900-dən çox mümkün namizədin xərçəng yaratma potensialını qiymətləndirərək aşağıdakı qruplardan birinə yerləşdirib:

• Qrup 1: İnsanlar üçün kanserogen (107 amil) - Carcinogenic to humans
• Qrup 2A: İnsanlar üçün ehtimalən / böyük ehtimalla kanserogen (58 amil) - Probably carcinogenic to humans
• Qrup 2B: İnsanlar üçün kanserogen olma ehtimalı var (249 amil) - Possibly carcinogenic to humans
• Qrup 3: İnsanlarda kanserogen kimi təsnif edilə bilməz, bunun tədqiqatlarla göstərilməsi lazımdır (512 amil) - Unclassifiable as to carcinogenicity in humans
• Qrup 4: Ehtimalən insanlar üçün kanserogen deyil (1 amil) - Probably not carcinogenic to humans

Əslində təəccüblü olmayan şəkildə, bu kanserogen namizədlərini yoxlamağın nə qədər çətin ola biləcəyini xatırlasaq, maddələrin çoxunun Qrup 2B və ya Qrup 3 riskli kimi təsnif edildiyini görəcəksiniz. İnsanlar üçün kanserogen (Qrup 1) kimi təsnif edilən maddələrin sayı yalnız 100 civarındadır.

- Marağınızı çəkə bilər: Qidalarda ən çox rast gəlinən kanserogenlər

Aşağıdakı siyahıya baxaraq nələrin xərçəng riskinizi artıra biləcəyini görə bilərsiniz. İş və ev həyatı mümkün qədər bu məruzqalmaları azaltmaq üçün qurulmalıdır. Bununla yanaşı, bunlara məruzqalmanın mütləq xərçəng yaradacağı demək olmadığını, məruzqalma müddəti, miqdarı və şəxsi genetik xüsusiyyətlərin də bu məsələdə mühüm müəyyənedicilər olduğunu xatırlatmaq faydalıdır.

İnsanlar üçün bilinən kanserogenlər

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi - IARC siyahısı

Qrup 1: İnsanlar üçün kanserogen

• Acetaldehyde – asetaldehid (alkoqollu içkilərdən)
• Acheson process – Acheson prosesi (peşə məruzqalması ilə əlaqəli)
• Aflatoxins – aflatoksinlər
• Alcoholic beverages – alkoqollu içkilər
• Aluminum production – alüminium istehsalı
• 4-Aminobiphenyl – 4-aminobifenil
• Areca nut – areka qozu
• Aristolochic acid – aristolox turşusu (və onu ehtiva edən bitkilər)
• Arsenic and inorganic arsenic compounds – arsen və qeyri-üzvi turşu birləşmələri
• Asbestos (all forms) and mineral substances (such as talc or vermiculite) that contain asbestos – asbest (bütün formaları) və asbest ehtiva edən mineral maddələr (talk = pudra və ya vermikulit kimi)
• Auramine production – auramin istehsalı
• Azathioprine – azatioprin
• Benzene – benzol
• Benzidine and dyes metabolized to benzidine – benzidin və benzidinə metabolizə olunan boyalar
• Benzo[a]pyrene (2017-ci ilə aid tədqiqatlarda elektron siqaretdə bu maddə müəyyən edilib)
• Beryllium and beryllium compounds – berillium və berillium birləşmələri
• Betel quid, with or without tobacco – betel saqqızı, tütünlü və ya tütünsüz
• Bis(chloromethyl)ether and chloromethyl methyl ether (technical-grade) – Bis (xlormetil) efir və xlormetil metil efir
• Busulfan – busulfan
• 1,3-Butadiene – 1,3-Butadien
• Cadmium and cadmium compounds – kadmium və kadmium birləşmələri
• Chlorambucil – xlorambusil
• Chlornaphazine – xlornafazin
• Chromium (VI) compounds – xrom (VI) birləşmələri
• Clonorchis sinensis (infection with), also known as the Chinese liver fluke – klonorxis sinensis (infeksiya ilə), həmçinin Çin qaraciyər sorucusu kimi tanınır
• Coal, indoor emissions from household combustion – kömür, ev daxilində yanmadan yaranan qapalı məkan emissiyaları
• Coal gasification – kömür qazına məruzqalma
• Coal-tar – kömür qatranı, koks kömürü istehsalı
• Cyclophosphamide – siklofosfamid
• Cyclosporine – siklosporin
• 1,2-Dichloropropane – 1,2-dixlorpropan
• Diethylstilbestrol – dietilstilbestrol
• Engine exhaust, diesel – dizel mühərrikinin işlənmiş qazı
• Epstein-Barr virus (infection with) – Epşteyn-Barr virusu EBV (infeksiya ilə)
• Erionite – erionit
• Ethanol in alcoholic beverages – alkoqollu içkilərdə etanol
• Ethylene oxide – etilen oksid
• Etoposide – etopozid
• Fission products, including strontium-90 – stronsium-90 daxil olmaqla parçalanma məhsulları
• Fluoro-edenite fibrous amphibole – flüor-edenit lifli amfibol
• Formaldehyde – formaldehid
• Haematite mining (underground) – hematit mədənçiliyi (yeraltı)
• Helicobacter pylori (infection with) – Helicobacter pylori (infeksiya ilə)
• Hepatitis B virus (chronic infection with) – hepatit B virusu (xroniki infeksiya ilə)
• Hepatitis C virus (chronic infection with) – hepatit C virusu (xroniki infeksiya ilə)
• Human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) (infection with) – insan immunçatışmazlığı virusu tip 1 (HIV-1) (infeksiya ilə)
• Human papilloma virus (HPV) types 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 (infection with) (Note: The HPV types that have been classified as carcinogenic to humans can differ by an order of magnitude in risk for cervical cancer) - insan papilloma virusu (HPV) tip 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 (infeksiya ilə birlikdə) (Qeyd: İnsanlar üçün kanserogen kimi təsnif edilən HPV tipləri, uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi riskinin böyüklük sırasına görə) 
• Human T-cell lymphotropic virus type I (HTLV-1) (infection with) - insan T-hüceyrə limfotrop virusu tip 1 (HTLV-1) (infeksiya ilə) 
• Ionizing radiation (all types) – ionlaşdırıcı şüalanma (bütün növlər) 
• Iron and steel founding (workplace exposure) – dəmir və polad tökmə (iş yerində məruzqalma) 
• Isopropyl alcohol manufacture using strong acids - izopropil spirti, güclü turşulardan istifadə edilərək istehsal edilir
• Kaposi sarcoma herpesvirus (KSHV), also known as human herpesvirus 8 (HHV-8) (infection with) - insan herpesvirusu 8 (HHV-8) kimi də tanınan Kapoşi sarkoması herpesvirusu (KSHV) (infeksiya ilə) 
• Leather dust - dəri tozu
• Lindane – lindan 
• Magenta production – macenta istehsalı
• Melphalan – melfalan
• Methoxsalen (8-methoxypsoralen) plus ultraviolet A radiation, also known as PUVA – metoksalen (8-metoksipsoralen) üstəgəl ultrabənövşəyi A şüası, həmçinin PUVA kimi tanınır
• 4,4'-Methylenebis(chloroaniline) (MOCA) – 4,4'-Metilenbis (xloranilin) (MOCA) 
• Mineral oils, untreated or mildly treated – mineral yağlar, emal edilməmiş və ya yüngül emal edilmiş 
• MOPP and other combined chemotherapy including alkylating agents – MOPP və alkilləşdirici maddələr daxil digər kombinə kimyaterapiya 
• 2-Naphthylamine – 2-Naftilamin 
• Neutron radiation – neytron şüalanması 
• Nickel compounds – nikel birləşmələri
• N'-Nitrosonornicotine (NNN) and 4-(N-Nitrosomethylamino)-1-(3-pyridyl)-1-butanone (NNK) – N'-Nitrozonornikotin (NNN) və 4- (N-Nitrosomethylamino) -1- (3-pyridyl) -l-butanone (NNK)
• Opisthorchis viverrini (infection with), also known as the Southeast Asian liver fluke – Opisthorchis viverrini (infeksiya ilə), həmçinin Cənub-Şərqi Asiya qaraciyər sorucusu kimi tanınır
• Outdoor air pollution (and the particulate matter in it) – açıq hava çirklənməsi (və içindəki hissəcikli maddələr)
• Painter (workplace exposure as a) – boyaqçılıq (iş yerində məruzqalma kimi)
• 3,4,5,3',4'-Pentachlorobiphenyl (PCB-126) 
• 2,3,4,7,8-Pentachlorodibenzofuran 
• Phenacetin (and mixtures containing it) – fenasetin (və qarışıqları ehtiva edən qarışıqlar) 
• Phosphorus-32, as phosphate – fosfor-32, fosfat şəklində 
• Plutonium – plutonium 
• Polychlorinated biphenyls (PCBs), dioxin-like – dioksinəbənzər polixlorlu bifenillər
• Processed meat (consumption of) – emal olunmuş ət (istehlakı)
• Radioiodines, including iodine-131 – radioyodlar, yod-131 daxil olmaqla
• Radionuclides, alpha-particle-emitting – radionuklidlər, alfa hissəcikləri yayan
• Radionuclides, beta-particle-emitting – radionuklidlər, beta hissəcikləri yayan
• Radium-224 and its decay products – radium-224 və parçalanma məhsulları
• Radium-226 and its decay products – radium-226 və parçalanma məhsulları
• Radium-228 and its decay products – radium-228 və parçalanma məhsulları
• Radon-222 and its decay products – radium-222 və parçalanma məhsulları
• Rubber manufacturing industry – kauçuk istehsalı sənayesi 
• Salted fish (Chinese-style) – duzlu balıq (Çin üsulu)
• Schistosoma haematobium (infection with) – şistosoma hematobium (infeksiya ilə)
• Semustine (methyl-CCNU) – semustin (metil-CCNU)
• Shale oils – şist yağları
• Silica dust, crystalline, in the form of quartz or cristobalite – silisium tozu, kristal, kvars və ya kristobalit şəklində
• Solar radiation - günəş şüalanması
• Soot (as found in workplace exposure of chimney sweeps) - his (baca qalıqlarının iş yerində olması kimi)
• Sulfur mustard – kükürd xardalı
• 2,3,7,8-Tetrachlorodibenzo-para-dioxin 
• Thiotepa
• Thorium-232 and its decay products - torium-232 və parçalanma/çürümə məhsulları
• Tobacco, smokeless – tütün, tüstüsüz
• Tobacco smoke, secondhand – passiv siqaretçəkmə 
• Tobacco smoking – siqaret (hər növ tütün və tütün məmulatı) 
• ortho-Toluidine – orto-Toluidin 
• Treosulfan – treosulfan
• Trichloroethylene – trixloretilen
• Ultraviolet (UV) radiation, including UVA, UVB, and UVC rays - UVA, UVB və UVC şüalarını da ehtiva edən ultrabənövşəyi (UV) şüalanma 
• Vinyl chloride – vinil xlorid
• Wood dust – taxta tozu 
• X- and Gamma-radiation – X və qamma şüalanması

Qrup 2A: İnsanlar üçün ehtimalən / böyük ehtimalla kanserogen

• Akrilamid
• Adriamisin (doksorubisin)
• Androgen (anabolik) steroidlər
• Bədii şüşə, şüşə qablar və preslənmiş şüşə məmulatları (istehsalı)
• Azasitidin
• Biokütlə yanacağı (əsasən odun), ev daxilində yanmadan yaranan emissiyalar
• Bisxloretil nitrozosidik cövhəri (BCNU), həmçinin karmustin kimi tanınır
• Kaptafol
• Karbon elektrod istehsalı
• Xloral
• Xloral hidrat
• Xloramfenikol
• alfa-Xlorlaşdırılmış toluollar (benzal xlorid, benzotrixlorid, benzil xlorid) və benzoil xlorid (birgə məruzqalmalar) 
• 1-(2-Chloroethyl)-3-cyclohexyl-1-nitrosourea (CCNU)
• 4-Chloro-ortho-toluidine
• Xlorozotosin
• Sisplatin
• Volfram karbidlə birlikdə kobalt metalı 
• Kreozotlar 
• Cyclopenta[cd]pyrene 
• DDT (4,4'-Dichlorodiphenyltrichloroethane) 
• Diazinon
• Dibenz[a,j]acridine
• Dibenz[a,h]anthracene
• Dibenzo[a,l]pyrene
• Dixlormetan (metilen xlorid)
• Dietil sulfat
• Dimetilkarbamoil xlorid
• 1,2-Dimetilhidrazin
• Dimetil sulfat
• Epixlorhidrin
• Etil karbamat (uretan)
• Etilen dibromid
• N-Etil-N-nitrozosidik cövhəri
• Yüksək temperaturda qızartmadan yaranan emissiyalar
• Qlisidol
• Qlifosat
• Hairdresser or barber (workplace exposure as) – bərbərlik və ya saç ustalığı (peşə kimi)
• İnsan papilloma virusu (HPV) tip 68 (infeksiya ilə)
• İndium fosfid 
• IQ (2-Amino-3-methylimidazo[4,5-f]quinoline) 
• Lead compounds, inorganic – qurğuşun birləşmələri, qeyri-üzvi 
• Malaria (caused by infection with Plasmodium falciparum) – malyariya 
• Malation
• Merkel hüceyrəli poliomavirus (MCV) 
• 5-Metoksipsoralen
• Metil metansulfonat
• N-Methyl-N´-nitro-N-nitrosoguanidine (MNNG)
• N-Metil-N-nitrozosidik cövhəri
• Endogen nitrozlaşmaya səbəb olan şəraitdə nitrat və ya nitrit (qəbul edildikdə)
• 6-Nitroxrizen 
• Azot xardalı
• 1-Nitropiren
• N-Nitrozodietilamin
• N-Nitrozodimetilamin
• 2-Nitrotoluol
• Arsensiz insektisidlər (püskürtmə və tətbiq zamanı peşə məruzqalmaları) 
• Neft emalı (iş yerində məruzqalmalar) 
• Pioqlitazon
• Polibromlu bifenillər (PBBs)
• Prokarbazin hidroxlorid
• 1,3-Propan sulton
• Red meat (consumption of) – bol qırmızı ət istehlakı
• Silisium karbid bığcıqları
• Styrene-7,8-oxide
• Tenipozid
• Tetraxloretilen (perxloretilen) 
• Tetraflüoretilen 
• Trixloretilen 
• 1,2,3-Trixlorpropan 
• Tris(2,3-dibromopropyl) phosphate 
• Very hot beverages (above 65 degrees Celsius) – çox isti içkilər (65 dərəcədən yuxarı)
• Vinil bromid