Aziz Sancarın siqareti tərgitdirəcək kəşfi kimi əks-səda doğuran tədqiqat əslində nəyi izah edir?

2015-ci ildə kimya sahəsində Nobel mükafatına layiq görülmüş qürurumuz, türk alimi professor doktor Aziz Sancar və komandası hazırladığı yeni üsulla siqaret, sənaye məhsulları və qidalarda olan kanserogenlərin səbəb olduğu DNA zədələrinin xəritəsini çıxarmağa nail olub. Bu tədqiqat xüsusilə xərçəngdən qorunma və yeni nəsil dərman kəşfləri baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqat nə ifadə edir?

Bəs mətbuat və mediada "Aziz Sancardan siqareti tərgitdirəcək kəşf" şəklində böyük əks-səda doğuran və siqareti tərgitmək barədə bir çox vətəndaşımızı da həvəsləndirən bu tədqiqat əslində nəyi izah edir?

Məlum olduğu kimi, xərçəngin əsas səbəbi DNA-da yaranan zədələrdir. Hüceyrələrimiz hər an xarici mühitdən gələn kimyəvi maddələrin və şüaların hücumu altındadır. Bunun nəticəsində DNA-mızda zədələr yaranır və DNA təmir sistemləri aktivləşərək zədələri təmir etməyə çalışır. Bu təmir sistemlərinin ən mühümlərindən biri də Nukleotid eksiziya təmiri sistemidir. Professor doktor Aziz Sancarın kəşf etdiyi bu sistemdə xüsusi zülallar zədələnmiş DNA nahiyəsində bir növ cərrahi əməliyyat aparır. Zədələnmiş DNA nahiyəsi çıxarılaraq yerinə sağlam DNA hissəsi yenidən hazırlanır. Çıxarılan gen hissəsi də sərbəst şəkildə qan dövranına qoşulur.

Yuxarıdakı şəkildə nukleotid eksiziya təmir sistemi mexanizmi göstərilir. Zədələnmiş DNA hissəsi xüsusi fermentlərlə kəsilib çıxarılır. Qalan hissə isə DNA-nın digər zəncirinə uyğun sintez edilir. Beləliklə, zədələnmiş nahiyə təmir edilir.

Aziz Sancar və komandası apardıqları tədqiqatda zədələnmiş DNA hissələrini tutmağa, ardıcıllığını müəyyənləşdirməyə və tanımağa, yəni xəritələməyə nail olublar. Başqa sözlə, bu zədələnmiş gen hissələrini pazl hissələrinə bənzədə bilərik. Bu hissələr tutulur, müəyyənləşdirilir və birləşdirilərək bütün gen xəritəmiz çıxarılır.

Bu tədqiqatın ən mühüm xüsusiyyəti isə;

Siqaretdəki kanserogenlərdən (xərçəng yaradan maddə) biri olan benzopirenin səbəb olduğu zədələrin xəritəsinin bu üsulla uğurla çıxarılmasıdır. Eyni zamanda hazırlanmış bu üsul əvvəlki üsullardan daha təsirlidir və hər növ DNA zədəsinə tətbiq edilə bilir.

Bəs bu tədqiqat xərçəngin müalicəsi baxımından nə ifadə edir?

• Hazırlanmış yeni üsulla siqaretin tərkibindəki kanserogenlərin səbəb olduğu DNA zədələrinin xəritəsini çıxara biləcəyik. Bununla yanaşı, hansı nahiyələrin təmir edildiyini də biləcəyik.
• Kanserogenlərin DNA-nın hansı nahiyələrində zədələr yaratdığını müəyyən etmək qorunma strategiyalarının hazırlanmasını təmin edə bilər.
• Siqaretin zərərlərini daha dəqiq öyrənə biləcəyik. Siqaretin səbəb olduğu DNA zədələrinin ağciyər xərçəngini necə tətiklədiyi öyrənilərək yeni nəsil dərmanlar hazırlana bilər.

Bununla yanaşı;

• Kanserogenlərin hansı miqdarlarda DNA-ya ciddi zərər verdiyini və DNA təmir sistemlərinin hansı hallarda qeyri-kafi qaldığını görə biləcəyik. Bu, kanserogenlərdən qorunmada mühüm dəstək verəcək. 
• İnsanlarda DNA təmir sistemlərindəki fərqləri görə biləcəyik. DNA təmir sistemlərinin imkanının aşağı olması xərçəngləşmə üçün mühüm amildir. Beləliklə, xərçəngə meyilli şəxslərin aşkarlanması təmin edilə bilər (siqaret bəzi şəxslərdə xərçəng yaratdığı halda niyə bəzilərində yaratmır sualının cavabı bəlkə də buradan çıxacaq). 
• Genlərdə DNA zədəsinə həssas və ya daha az təmir edilən “həssas nöqtələr” müəyyənləşdirilərək yeni nəsil bioloji göstəricilər müəyyən edilə bilər.

Aziz Sancar müəllimimizin "Ümid edirəm, ölkəmdə siqaret çəkən qalmaz" arzusuna ürəkdən qoşuluruq...

Əlaqəli mövzular

- Aziz Sancar və komandasının ən diqqətçəkən kəşflərindən biri: Sirkadiyalı ritm, xərçəng və kimyaterapiya!

- Aziz Sancara Nobel mükafatını gətirən tədqiqatları: DNA-nın mexanistik təmiri

- Siqareti necə tərgidə bilərəm?