Aziz Sancara Nobel Mükafatını gətirən tədqiqatlar: DNA-nın mexanistik təmiri
Bu məqalədə
7 oktyabr 2015-ci ildə İsveç Kral Elmlər Akademiyası həmin ilin Kimya üzrə Nobel Mükafatını üç alimə verdiyini açıqladı: Tomas Lindahl, Paul Modrich və Aziz Sancar. Səbəb bir cümlə idi: "DNA təmirinə dair mexanistik tədqiqatlara görə." Bu yazı həmin cümlənin arxasında nə olduğunu, Aziz Sancarın dəqiq nəyi tapdığını və bu kəşfin bu gün xərçəng müalicəsində necə əks olunduğunu izah edir.
DNA sabit molekul deyil. Nobel Komitəsinin mərasim nitqindəki ifadə ilə, öz-özünə baş verən kimyəvi proseslər bir hüceyrənin genomunda hər gün minlərlə potensial dağıdıcı zədə yaradır. Buna ultrabənövşəyi şüalar, kimyəvi kanserogenlər və hər hüceyrə bölünməsindəki köçürmə səhvləri əlavə olunur. Hələ ayaqda olmağımızın səbəbi hüceyrələrin bu zədələri davamlı təmir etməsidir.
Mükafatın üç nəfərə verilməsi təsadüf deyil. Hər biri fərqli təmir mexanizmini həll etdi — eyni tapıntını bölüşmədilər, bir-birini tamamlayan üç ayrı sistemi aydınlaşdırdılar. Lindahl əsasların kəsilib çıxarılması təmirini, Modrich səhv cütləşmənin təmirini, Sancar isə nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmirini həll etdi. Üçünün ortaq cəhəti “təmir var” deməklə kifayətlənməyib hansı zülalın, hansı ardıcıllıqla, nə etdiyini molekulyar səviyyədə göstərməsidir. Nobel əsaslandırmasındakı “mexanistik” sözü məhz bunu ifadə edir.
| Mükafat | 2015 Kimya üzrə Nobel Mükafatı |
|---|---|
| Rəsmi əsaslandırma | "DNA təmirinə dair mexanistik tədqiqatlara görə" — DNA təmirinə dair mexanistik tədqiqatlara görə |
| Açıqlanma | 7 oktyabr 2015 |
| Mərasim | 10 dekabr 2015, Stokholm |
| Sahibləri | Tomas Lindahl (doğ. 1938, Stokholm) · Paul Modrich (doğ. 1946, Raton, New Mexico) · Aziz Sancar (doğ. 8 sentyabr 1946, Savur, Mardin) |
| Qurumlar | Francis Crick Institute / Clare Hall (Lindahl) · Howard Hughes Tibb İnstitutu və Duke Universiteti (Modrich) · Şimali Karolina Universiteti, Chapel Hill (Sancar) |
| Mükafat məbləği | 8 milyon İsveç kronu, üç yerə bərabər bölündü |
| Sancarın Nobel mühazirəsi | 8 dekabr 2015 — "Fotoliaza və kəsibçıxaran nukleaza ilə DNA təmir mexanizmləri" |
Üç mexanizm, üç ayrı problem
DNA-da hər zədə eyni deyil. Bir əsasın öz-özünə pozulması, köçürmə zamanı səhv hərfin qoyulması və ultrabənövşəyi şüanın iki qonşu əsası bir-birinə birləşdirməsi — bunlar üç fərqli problemdir və hüceyrə hər üçünü üç ayrı komanda ilə həll edir.
| Mexanizm | Hansı zədəni təmir edir? | Kim həll etdi? |
|---|---|---|
| Əsasların kəsilib çıxarılması təmiri əsasların kəsilib çıxarılması təmiri |
Tək bir əsasın öz-özünə kimyəvi pozulması — məsələn, sitozinin urasilə çevrilməsi | Tomas Lindahl 1974: urasil-DNA qlikozilaza fermenti |
| Səhv cütləşmənin təmiri səhv cütləşmənin təmiri |
Köçürmə zamanı səhv hərfin yerləşdirilməsi | Paul Modrich 1989: metil qruplarının hansı zəncirin düzgün olduğunu işarələməsi |
| Nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiri nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiri |
DNA spiralının quruluşunu pozan iri zədələr — UV-nin yaratdığı timin dimerləri, kimyəvi kanserogen birləşmələri, sisplatin birləşmələri | Aziz Sancar 1983: UvrA, UvrB və UvrC zülallarının ikiqat kəsmə mexanizmi |
Modrichin həll etdiyi səhv cütləşmə təmirinin nə qədər effektiv olduğunu bir rəqəm göstərir: bu sistem DNA köçürülərkən yaranan səhvlərin tezliyini təxminən min dəfə azaldır — Nobel mərasim nitqinin ifadəsi ilə, səhvlərin %99,9-unu düzəldir. İrsiyyətin molekulyar əsası üçün Mendelin noxud təcrübələrini, DNA-nın oxunması və çoxaldılmasının texniki tarixi üçün PCR yazımızı oxuya bilərsiniz.
Sancar dəqiq nəyi tapdı?
Aziz Sancarın həll etdiyi sistem hüceyrənin ən çoxşaxəli təmir komandasıdır. Nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiri tək əsasın kimyəvi pozulması ilə deyil, DNA spiralının formasını pozan iri zədələrlə məşğul olur: ultrabənövşəyi şüanın yanaşı iki timini bir-birinə birləşdirməsindən yaranan timin dimerləri, siqaret tüstüsündəki kanserogenlərin DNA-ya əlavə etdiyi kimyəvi parçalar və — xərçəng müalicəsi baxımından kritik olaraq — sisplatin kimi platin kimyaterapiyalarının DNA-da qoyduğu birləşmələr.
Sancarın etdiyi bu sistemi bakteriyada yenidən qurmaq idi. 1982-ci ildə sınaq şüşəsində təmizlənmiş zülallarla təmiri əvvəldən sona işlətdi və 1983-cü ildə yayımladı. Ortaya çıxan mexanizm belə idi:
Şəkil 1 · Nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiri — Sancarın həll etdiyi mexanizm
Mərhələlər bakteriya sistemindən (UvrA, UvrB, UvrC) götürülmüşdür; insanda eyni prinsip daha çox zülalla işləyir. Çıxarılan hissənin uzunluğu iki canlıda fərqlidir və bu fərq aşağıdakı çərçivədə göstərilmişdir.
Niyə bakteriyada işlədi? Bu, Nobel mükafatlı biologiyada təkrarlanan hekayədir: mürəkkəb insan sistemini anlamaq üçün əvvəl onun ən sadə formasını tapırsınız. Bakteriyada təmiri üç zülala endirmək insandakı onlarla zülallı sistemi həll etməyin xəritəsini verdi. Eyni strategiya CRISPR-Cas9-un kəşfində də işlədi — bakteriyanın viruslara qarşı müdafiəsi bu gün insan genomunu redaktə edən vasitəyə çevrildi.
Savurdan Stokholma: xronologiya
Sancarın yolu elm tarixinin ən qeyri-adi marşrutlarından biridir. Aşağıdakı tarixlər öz Nobel tərcümeyi-halından və rəsmi qeydlərdən götürülmüşdür.
Bu xronologiyada gözdən qaçan məqam var: Sancar Nobelə aparan tədqiqata başlayanda doktoranturadan sonrakı tədqiqatçı idi və Türkiyədə iki il bölgə həkimliyi etdikdən sonra otuzlu yaşlarında fundamental elmə keçmişdi. Elmi karyeranın “düzgün yaşda, düzgün ardıcıllıqla” irəliləməli olduğu inancına qarşı konkret nümunədir. Mükafatı gətirən kəşf isə ondan otuz iki il sonra tanınmışdır — fundamental elmdə mükafatla kəşf arasındakı məsafəni göstərən tipik müddət.
Maxicell üsulu: geniş yayılmış səhvi düzəldək
Sancarın adı çəkiləndə tez-tez təkrarlanan cümlə var: “DNA təmirində iştirak edən fermentləri təmizləyərək maxicell adlandırdığı bir təmizləmə üsulu hazırladı.” Bu cümlə iki məqamda düzəldilməlidir.
Birincisi: maxicell təmizləmə üsulu deyil. Üsul plazmid daşıyan bakteriyalarda hansı zülalın plazmiddən kodlandığını müəyyən etməyə yarayır. Prinsipi belədir: recA və uvrA mutasiyası daşıyan — yəni DNA-sını təmir edə bilməyən — E. coli hüceyrələri ultrabənövşəyiyə məruz qoyulur. Bakteriyanın öz xromosomu parçalanarkən kiçik olduğu üçün daha az zədələnən plazmid DNA-sı sağ qalır və çoxalır. Sonra işarələnmiş amin turşusu verilir; hüceyrədə istehsal edilə bilən yeganə şey plazmid zülalları olduğundan yalnız onlar işarələnir. Yəni üsul zülalı ayırmır, zülalı müəyyən edir.
İkincisi: “hələ bir çox tədqiqatçı tərəfindən istifadə olunur” ifadəsinə mənbə tapılmamışdır. Təsdiqlənə bilən və deyilməli olan budur: Sancarın öz Nobel tərcümeyi-halına görə maxicell məqaləsi karyerasının ən çox istinad olunan nəşridir (Sancar A, Hack AM, Rupp WD, Journal of Bacteriology, 1979).
Üçüncü məqam: bu tədqiqat doktorantura rəhbəri Claud Rupertin Dallas laboratoriyasında deyil, Yale-də W. Dean Ruppun laboratoriyasında aparılmışdır. Rupert fotoliaza dövrünə, Rupp isə eksiziya təmiri dövrünə aiddir.
Bu düzəliş əhəmiyyətsiz məqam deyil. Sancarın maxicell-i niyə hazırladığını anlamaq əsas kəşfin necə mümkün olduğunu izah edir: uvrA, uvrB və uvrC genlərini klonlaşdırdıqdan sonra onların həqiqətən hansı zülalları istehsal etdiyini görməli idi. Maxicell məhz bunu təmin etdi — zülallar müəyyən edildikdən sonra təmizlənib sınaq şüşəsində birləşdirilə bildi. Üsul kəşfin vasitəsi idi; kəşfin özü deyil.
Fotoliaza: Sancarın ilk sevgisi, bizdə olmayan ferment
Sancarın elmi hekayəsi əslində başqa fermentlə başlayır. Doktorantura rəhbəri Claud Rupert 1958-də fotoliaza adlı fermenti kəşf etmişdi. Bu ferment fövqəladə iş görür: ultrabənövşəyinin yaratdığı timin dimerinə bağlanır və mavi işığın enerjisindən istifadə edərək dimeri yerində ayırır. Kəsmə, çıxarma, yenidən yazma yoxdur — bir addımda geri çevirmə. Sancar 1975-də bu fermentin genini klonlaşdırdı.
On səkkiz il keçdi və Sancar komandası ilə bu dəfə göstərdi ki: insanda fotoliaza yoxdur.
Şəkil 2 · UV zədəsini təmir etməyin iki yolu — və insanda hansının olmadığı
Sancar və komandasının 1993-cü il tədqiqatı E. coli, maya və zınqırovlu ilan ekstraktlarında fotoliazanı asan aşkarlasa da, insan hüceyrələrində tapa bilmədi. Üsul hüceyrə başına hətta 10 molekulu görə biləcək qədər həssas idi.
Burada elmi dürüstlüyün gözəl nümunəsi var: Sancar karyerasında adını tanıdan fermentin insanda olmadığını göstərən tədqiqatı öz laboratoriyasında apardı və yayımladı. Fotoliaza tədqiqatının insandakı qarşılığı isə başqa yerdən gəldi — bu ferment ailəsinin qohumları məməlilərdə kriptokrom adı ilə bioloji saatı qurur. Sancarın ikinci böyük tədqiqat xətti buradan yarandı və birbaşa kimyaterapiya vaxtlandırmasına bağlandı; bunu sirkadiyal ritm və kimyaterapiya yazımızda araşdırdıq.
Təmir pozularsa nə olar? İki xəstəlik, iki dərs
DNA təmirinin niyə vacib olduğunu anlamağın ən birbaşa yolu təmiri anadangəlmə pozulmuş insanlara baxmaqdır. Burada iki xəstəlik iki fərqli təmir sisteminin qiymət cədvəli kimidir.
Kseroderma piqmentozum — Sancarın yolunun pozulması
Kseroderma piqmentozum, nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmirinin genetik pozulduğu nadir xəstəlikdir. Yəni Şəkil 1-də izah etdiyimiz mexanizm işləmir. Nəticələri bu sistemin nə qədər həyati olduğunu təkbaşına göstərir.
| Kseroderma piqmentozumda | Ümumi əhali ilə müqayisədə | Yaranma yaşı |
|---|---|---|
| Melanom olmayan dəri xərçəngi (bazal və yastı hüceyrəli) | 10.000 dəfədən çox risk | Median 9 yaş — təxminən 60 il erkən |
| Melanom | 2.000 dəfədən çox risk | Median 22 yaş — 30 ildən çox erkən |
| Daxili orqan şişləri | 34 dəfə risk | Təxminən 50 il erkən |
Bu xəstələrdə median ömür, nevroloji tutulma varsa 29 yaş, yoxdursa 37 yaşdır. Rəqəmlərin dediyi budur: günəşdən gələn ultrabənövşəyi zədə fərq etməsək də hər gün baş verir və onu hər gün təmir edən sistem var. Sistem işləmədikdə normalda altmış ildə yaranacaq xərçəng doqquz yaşda çıxır. Melanomun əlamətləri və mərhələləri üçün ayrıca yazımıza baxa bilərsiniz.
Lynch sindromu — Modrichin yolunun pozulması
Səhv cütləşmə təmirini təmin edən genlərdən birində (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 və ya EPCAM) irsi pozuntu daşımaq, Lynch sindromu deməkdir. Bu, irsi kolorektal xərçəngin ən çox rast gəlinən səbəbidir.
| Gen | 70 yaşa qədər kolorektal xərçəng riski | 70 yaşa qədər uşaqlıq daxili qişası xərçəngi riski |
|---|---|---|
| MLH1 | %46 (kişi) / %44 (qadın) | %35 |
| MSH2 | %46 (kişi) / %42 (qadın) | %46 |
| MSH6 | %12 (kişi) / %20 (qadın) | %41 |
| PMS2 | %3 | %12–13 |
| EPCAM | %75 | %12 |
Bu cədvəli oxuyarkən iki məqama diqqət edilməlidir. Birincisi, bu göstəricilər "ömür boyu" deyil, "70 yaşa qədər" hesablanmışdır; bunlar eyni deyil. İkincisi — və klinikada ən faydalı məlumat — risk genə görə çox dəyişir. MLH1 və ya MSH2 daşıyan insanda kolorektal xərçəng median 44 yaşda yarandığı halda, PMS2 daşıyanlarda bu yaş 61–66-dır və risk daha aşağıdır. “Lynch sindromu” vahid mənzərə deyil; hansı genin tutulması izləmə tezliyini və qoruyucu cərrahiyyə qərarını dəyişir. Kolonoskopiya intervalının necə müəyyənləşdirildiyini ayrıca yazımızda, irsi risk daşıyanlarda qoruyucu cərrahiyyə qərarını BRCA yazımızda araşdırdıq.
İki xəstəlik eyni dərsi verir: xərçəng çox vaxt “DNA zədələndiyi üçün” deyil, zədə təmir edilə bilmədiyi üçün yaranır. Zədə onsuz da davamlı gəlir — mutasiyalar qaçılmazdır. Xərçəngi müəyyən edən zədənin özü deyil, zədə ilə təmir arasındakı tarazlıqdır. Bu tarazlıq, DNA zədəsinin xərçəngləşməyə necə təsir etdiyini izah edən yazımızda ətraflı araşdırılır.
Əsas ziddiyyət: təmiri həm qorumaq, həm əngəlləmək
DNA təmirini anladıqca qaçılmaz sual yaranır. Xərçəng hüceyrələri də DNA təmirindən istifadə edir — sağlam hüceyrələrdən də çox, çünki sürətli bölünmənin yaratdığı zədəni davamlı təmizləməlidirlər. Beləliklə, təmiri əngəlləyən dərman şişi öldürə bilər. Lakin eyni dərman sağlam hüceyrələrin təmirini də əngəlləyəcəkdir.
Bu, xərçəng farmakologiyasının klassik problemidir və adı müalicə pəncərəsidir: dərmanın şişə zərər verib xəstəyə vermədiyi aralıq. Təmir yollarında bu pəncərə çox dardır. Bəs ziddiyyət necə aşıldı?
Cavab “sintetik letallıq” (synthetic lethality) adlı fikirdir. Prinsip belədir: iki ayrı genin hər biri tək itirildikdə hüceyrə yaşamağa davam edir; lakin hər ikisi itirildikdə hüceyrə ölür. Şiş hüceyrəsi bu çatışmazlıqlardan birini artıq daşıyırsa, dərmanla ikincini söndürmək yalnız həmin hüceyrəni öldürür — sağlam hüceyrədə hər iki yol sağlam olduğundan dərmana dözülür. Yəni dərmanın seçiciliyi özündən deyil, şişdə artıq mövcud qüsurdan gəlir.
Şəkil 3 · Sintetik letallıq: PARP inhibitorları niyə yalnız bəzi şişləri öldürür?
PARP təkzəncirli qırılmaların təmirində iştirak edir. BRCA genləri isə ikizəncirli qırılmaları “homoloji rekombinasiya” ilə təmir edən yolun hissəsidir. Sxem bu iki yolun dörd mümkün birləşməsini göstərir.
Bu fikir Nobel mükafatlı fundamental elmin klinikaya necə çevrildiyinin ən aydın nümunəsidir. Lindahl, Modrich və Sancarın xəritələdiyi yollar olmasaydı, hansı yolun hansı şişdə çatışmadığını, buna görə hansı dərmanın kimə verilməli olduğunu bilməzdik. Bu gün xərçəng müalicəsinin ən konkret fərdiləşdirmə nümunələrindən biri buradan yaranmışdır.
Bu gün klinikada nə var? Konkret qarşılıqlar
“Fundamental elm bir gün işə yarayar” cümləsi adətən mücərrəd qalır. Burada qalmır. Aşağıdakıların hamısı DNA təmir yollarının xəritələnməsindən yaranmış, bu gün lisenziyalı müalicələrdir.
1. Təmir qüsurlu şişlərdə immunoterapiya
Səhv cütləşmə təmiri pozulmuş (dMMR) və ya mikrosatellit qeyri-sabitliyi yüksək (MSI-H) şişlər təmir edə bilmədikləri səhvlərdən çoxsaylı mutasiya toplayır. Mutasiyalar yad zülal parçaları yaradır və immun sistemi üçün şişi “görünən” edir.
23 may 2017 xərçəng dərmanları tarixində dönüş nöqtəsidir. FDA pembrolizumabı şişin hansı orqandan yaranmasına baxmadan, yalnız MSI-H/dMMR xüsusiyyəti şərtilə təsdiqlədi. FDA-nın öz ifadəsi ilə “bu, FDA-nın ilk toxuma/nahiyədən asılı olmayan təsdiqidir.” Yəni ilk dəfə xərçəng dərmanı xərçəngin növünə deyil, molekulyar qüsuruna görə təsdiqləndi. Təsdiq 5 təkqollu tədqiqatdakı 149 xəstənin məlumatına əsaslanırdı: cavab göstəricisi %39,6, cavab verənlərin %78-ində cavab ən azı 6 ay davam etdi. Sürətləndirilmiş təsdiq 28 mart 2023-də tam təsdiqə çevrildi.
Yanaşmanın ən diqqətçəkən nümunəsi düz bağırsaq xərçəngində görüldü. Səhv cütləşmə təmiri pozulmuş, yerli irəliləmiş düz bağırsaq xərçəngli xəstələrə əməliyyat, radioterapiya və kimyaterapiya əvəzinə yalnız dostarlimab (6 ay ərzində 3 həftədən bir) verildi. Hesabat vaxtı qiymətləndirilə bilən 14 xəstənin 14-ündə klinik tam cavab alındı; heç biri kimyaterapiya, radioterapiya və ya əməliyyat tələb etmədi və dərəcə 3–4 əlavə təsir görülmədi.
Bu nəticə həyəcanvericidir, lakin şişirdilməməlidir — bu, bizim xəbərdarlığımızdır. Qiymətləndirilən xəstə sayı 14-dür və hesabat vaxtı median izləmə müddəti 6,8 ay idi. Düz bağırsaq xərçəngində residivlər illər ərzində görünə bilər. Həmçinin bu yanaşma yalnız dMMR şişlərə aiddir; düz bağırsaq xərçənglərinin çoxu bu qrupa daxil deyil. “Əməliyyatsız düz bağırsaq xərçəngi müalicəsi” başlıqlı xəbərlər bu iki şərti çox vaxt ötürür. Kolorektal xərçəng yazımızda xəstəliyin ümumi müalicə çərçivəsini tapa bilərsiniz.
2. Təmir qüsurunu hədəfləyən dərmanlar: PARP inhibitorları
Şəkil 3-dəki sintetik letallıq fikrinin klinik qarşılığı PARP inhibitorlarıdır. Sinfin ABŞ-dakı ilk təsdiqi 19 dekabr 2014-də olaparibə verildi: üç və daha çox xətt kimyaterapiya almış, irsi BRCA mutasiyalı irəliləmiş yumurtalıq xərçəngi xəstələri üçün sürətləndirilmiş təsdiq yolu ilə.
On il ərzində bu tək göstəriş bir çox xərçəngə yayıldı. Olaparibin aktual məhsul məlumatında irəliləmiş yumurtalıq xərçəngi (birinci xətt və residiv saxlayıcı müalicə), HRD-müsbət yumurtalıq xərçəngində bevasizumabla birlikdə, BRCA mutasiyalı HER2-mənfi süd vəzi xərçəngi (həm erkən, həm metastatik xəstəlikdə), BRCA mutasiyalı metastatik mədəaltı vəzi xərçəngində saxlayıcı müalicə və BRCA/HRR mutasiyalı metastatik kastrasiyaya davamlı prostat xərçəngi göstərişləri vardır.
Ən güclü sübut erkən süd vəzi xərçəngində aparılan OlympiA tədqiqatından gəldi. İrsi BRCA mutasiyalı, yüksək riskli erkən süd vəzi xərçəngi olan 1.836 xəstə, standart müalicədən sonra bir il olaparib və ya plasebo aldı:
| OlympiA — 3 illik nəticələr | Olaparib | Plasebo |
|---|---|---|
| İnvaziv xəstəliksiz sağqalım | %86,1 | %77,3 |
| Uzaq xəstəliksiz sağqalım | %88,0 | %81,0 |
| Ümumi sağqalım | %92,0 | %89,1 |
Ümumi sağqalım fərqi 3,8 faiz bəndi, təhlükə nisbəti 0,68 (p=0,009). Burada nisbi və mütləq fərqi birlikdə oxumaq lazımdır: %32 nisbi risk azalması, üç ildə 3,8 faiz bəndlik mütləq qazanca uyğundur. Hər ikisi doğrudur; hansının istifadə edilməsi xəbərin tonunu müəyyən edir. FDA bu məlumatla olaparibi 11 mart 2022-də erkən yüksək riskli BRCA mutasiyalı süd vəzi xərçəngində adyuvant müalicə kimi təsdiqlədi.
3. Və məsələnin real tərəfi
Müalicə pəncərəsi problemi kağız üzərində həll olunmuş deyil. Olaparibin məhsul məlumatında mielodisplastik sindrom və kəskin mieloid leykoz xəbərdarlığı vardır: birləşdirilmiş məlumatlarda tezlik %1,2 (2.219 xəstədə 26 hal) və bu 26 halın %54-ü ölümlə nəticələnmişdir. Orta yaranma müddəti təxminən ikiillik müalicədən sonradır. Mühüm qarışdırıcı amil var: bu xəstələrin hamısı əvvəllər platin və ya başqa DNA-zədələyici müalicə almışdı, buna görə riskin nə qədərinin PARP inhibitoruna aid olduğu aydın deyil. Həqiqətən 23 randomizə edilmiş tədqiqat və 8.857 xəstəni əhatə edən meta-analizdə ikincili xərçəng göstəriciləri %0,9-a qarşı %0,7 tapılmış və fərq statistik əhəmiyyətli olmamışdır. Hər iki nəticə doğrudur və birlikdə verilməlidir.
Təmir yollarını hədəfləyən yeni dərman sinifləri də eyni problemlə mübarizə aparır. WEE1 inhibitoru adavosertib, təkrarlanan uşaqlıq seroz karsinomasında faza 2 tədqiqatında %26 cavab göstəricisi göstərdi — yəni dərman işləyirdi. Lakin xəstələrin %60,6-sında dərəcə 3 və yuxarı əlavə təsir görüldü və dərmanın hazırlanması davam etdirilmədi. ATR inhibitoru seralasertib kimi digər namizədlər hələ klinik inkişaf mərhələsindədir; yazı hazırlanarkən ATR, ATM, WEE1 və ya DNA-PK hədəfli heç bir dərmanın FDA təsdiqi tapılmamışdır.
Qısaca: DNA təmirini hədəfləmək fikri işləyir — lakin yalnız şişin hansı təmir yolunun pozulduğunu bildikdə. Kor hədəfləmə adavosertib nümunəsindəki kimi toksikliyə ilişir. Bu da bizi Nobelin əsas dərsinə qaytarır: mexanizmi bilmədən dərman hazırlamaq olmur.
İkinci xətt: təmirin saatı varmı?
Sancarın fotoliaza tədqiqatı gözlənilməz istiqamətə açıldı. Fotoliaza ailəsinin məməlilərdəki qohumları — kriptokromlar — işığı qavrayıb DNA təmir etmir; əvəzində bioloji saatı qururlar. Sancar laboratoriyası buradan soruşdu: saat və təmir zülalları qohumdursa, təmir özü də gün ərzində dəyişə bilərmi?
Cavab bəli oldu. Laboratoriyanın bildirdiyi nəticələrdən biri budur: UVB şüasına səhər məruz qoyulan siçanlar eyni dozanı axşam alan siçanlardan invaziv dəri xərçənginə tutulmağa təxminən dörd dəfə daha meyilli tapılmışdır. Eyni komanda sisplatin verilən siçanlarda platin birləşmələrinin təmirini bir gün ərzində dörd saatdan bir genom boyu tək nukleotid dəqiqliyində xəritələdi.
Bu məlumatın insana köçürülməsində iki ciddi maneə vardır və adətən ötürülür — xəbərdarlıq bizə aiddir. Birincisi, nəticələr siçanda əldə edilmişdir. İkincisi və daha mühümü, siçanlar gecə heyvanıdır: onların “səhəri” bizim səhərimizlə bioloji olaraq eyni faza deyil. Buna görə “səhər günəşlənməyin, axşam günəşlənin” və ya “kimyaterapiyanı bu saatda alın” kimi birbaşa nəticələr bu məlumatdan çıxarıla bilməz. Fikrin özü — təmirin günün saatına görə dəyişməsi — möhkəmdir və insanda sınanmağa layiqdir; lakin praktik məsləhət vermək hələ tezdir. Mövzunu kimyaterapiyada düzgün vaxtlandırma yazımızda ətraflı araşdırdıq.
Eyni ehtiyat Sancarın adı ilə yayılan başqa xəbərlərə də aiddir. Türkiyədə bir tədqiqatı “siqareti tərgitdirəcək kəşf” başlığı ilə yayılmışdı; onun əslində nə dediyini ayrıca yazıda araşdırdıq. Alimin ölkəsində sevilməsi gözəldir; lakin sevgi tapıntılarının olduğundan böyük göstərilməsinə çevrildikdə ən çox həmin alimə zərər verir.
XR-seq: təmirin xəritəsi çıxarılır
Sancarın 2015-də hazırladığı XR-seq üsulu mexanizmdən xəritəyə keçidi təmsil edir. Əsaslandığı fikir zərifdir: insan hüceyrəsi zədəni təmir edərkən təxminən 30 nukleotidlik hissə çıxarır. Bunları toplayıb ardıcıllığını təyin etsəniz, genomun hansı nöqtəsinin, nə vaxt, hansı intensivlikdə təmir edildiyini tək nukleotid dəqiqliyində görərsiniz.
Bir il sonra eyni üsul sisplatinə tətbiq edildi və maraqlı nəticə verdi: sisplatin zədəsi genom boyu demək olar bərabər paylanır, lakin təmir heç də bərabər paylanmır — transkripsiya vəziyyətinə və xromatin quruluşuna görə böyük fərqlər göstərir. Yəni gendə mutasiya yükünü müəyyən edən onun nə qədər zədələnməsi deyil, nə qədər yaxşı təmir edilməsidir. Mutasiyanın genomda harada toplanmasının niyə vacib olduğunu ayrıca yazıda araşdırmışdıq.
DROZDOGAN Akademiyasının rəyi
Aziz Sancarın hekayəsi Türkiyədə çox vaxt qürur hekayəsi kimi yayılır. Halbuki əsas dəyərli hissəsi orada deyil: bir həkimin bölgədə iki il işlədikdən sonra otuzlu yaşlarında fundamental elmə keçərək otuz il sonra mükafat gətirəcək mexanizmi sınaq şüşəsində yenidən qurması. Bu, milliyyət hekayəsi deyil, üsul hekayəsidir.
⚡ Niyə vacibdir
Çünki bu gün onkologiyada fərdiləşdirilmiş müalicə dediyimizin böyük hissəsi bu üç şəxsin xəritələdiyi yollardan yaranır. MSI-H şişdə immunoterapiya, BRCA mutantında PARP inhibitoru, Lynch sindromunda erkən skrininq — heç biri təmir mexanizmlərinin hansı zülalla necə işlədiyi bilinmədən mümkün olmazdı. “Fundamental elmin nə faydası var?” sualının ən konkret cavabı bu yazının yeddinci bölməsidir.
✅ Güclü tərəf
Sancarın işi biologiyanın ən çətin növüdür: prosesi hissələrə ayırıb yenidən qurmaq. Mexanizmi sınaq şüşəsində təmizlənmiş zülallarla əvvəldən işlədə bilirsinizsə, onu həqiqətən anlamısınız. Təxmin deyil, sübutdur. Həmçinin ikiqat kəsmə tapıntısı əvvəl heç kimin proqnozlaşdırmadığı nəticə idi — fermentə "eksinukleaza" adı buna görə verildi.
⚠️ Diqqət edilməli məqam
Populyar izahda üç geniş yayılmış səhv vardır. Birincisi, “Sancar DNA təmirini kəşf etdi” — xeyr; təmir fikri 1950-ci illərdən vardı, Sancar bir mexanizmi həll etdi və mükafat üç mexanizm üçün üç şəxsə verildi. İkincisi, maxicell-in “zülal təmizləmə üsulu” kimi təsviri — bu üsul zülalı müəyyən edir, təmizləmir. Üçüncüsü, siçan məlumatından insana birbaşa həyat məsləhəti çıxarılması. Hər üçü düzəldilə bilər və düzəldilməlidir; bunlar bizim müəyyən etdiklərimizdir.
🩺 Xəstə üçün praktik mənası
Bu yazıdan çıxarılacaq üç konkret məqam vardır. (1) Ailənizdə erkən yaşda kolorektal və ya uşaqlıq xərçəngi varsa, Lynch sindromu araşdırılmalıdır; daşıyıcılarda izləmə tezliyi və başlanma yaşı dəyişir. (2) Süd vəzi, yumurtalıq, mədəaltı vəzi və ya prostat xərçəngi diaqnozu almısınızsa, BRCA və təmir geni testinin gündəmə gəlib-gəlmədiyini soruşun — nəticə PARP inhibitoru seçimini dəyişə bilər. (3) Bağırsaq və ya uşaqlıq xərçəngində MSI/dMMR testi edilib-edilmədiyini soruşun; bu tək nəticə immunoterapiya qapısını aça bilər. Hər üçü bu gün Türkiyədə əlçatan testlərdir.
❓ Açıq qalan sual
Təmir yollarını hədəfləyən dərmanlarda əsas dar boğaz hədəfin özü deyil, müalicə pəncərəsidir. Adavosertib bunu aydın göstərdi: dərman şişi vururdu, lakin xəstəni də vururdu. Pəncərəni genişləndirməyin yolu ehtimalən daha güclü dərmanlar deyil, daha yaxşı xəstə seçimi — yəni hansı şişin hansı təmir yolundan məhrum olduğunu əvvəlcədən ölçməkdir. Sancarın XR-seq-i bu ölçmənin ilk nümunəsidir; klinikaya daxil olub-olmayacağı gələcək illərin sualıdır.
Nəticə: 2015 Kimya üzrə Nobel Mükafatı xərçəng biologiyasının ən praktik mükafatlarındandır. Mükafatlandırılan tapıntılar 1970-ci və 1980-ci illərə aiddir; klinikaya çevrilməsi 2014–2017-yə qədər çəkmişdir. Gecikmə qüsur deyil, fundamental elmin təbiətidir — ölkənin elm siyasəti bu qırxillik məsafəni gözə ala bilməsi ilə ölçülür.
Tez-tez verilən suallar
- Aziz Sancar Nobel Mükafatını dəqiq nəyə görə aldı?
- Rəsmi əsaslandırma üç alim üçün ortaqdır: "DNA təmirinə dair mexanistik tədqiqatlara görə." Sancarın payı, nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiridir: ultrabənövşəyi və kimyəvi kanserogenlərin yaratdığı iri DNA zədəsinin UvrA, UvrB və UvrC zülalları tərəfindən zədənin hər iki tərəfindən birdən kəsilib çıxarılması. Mexanizmi 1982-də sınaq şüşəsində yenidən qurdu, 1983-də yayımladı.
- Mükafatı tək aldı?
- Xeyr. Mükafat Tomas Lindahl, Paul Modrich və Aziz Sancar arasında üç bərabər hissəyə bölündü. Hər biri fərqli təmir mexanizmini həll etmişdir — Lindahl əsasların kəsilib çıxarılmasını, Modrich səhv cütləşməni, Sancar nukleotidlərin kəsilib çıxarılmasını.
- DNA təmirini Sancarmı kəşf etdi?
- Xeyr. Hüceyrələrin DNA-nı təmir etməsi fikri 20-ci əsrin ortalarından bilinirdi. Sancarın töhfəsi bu təmirin hansı zülallarla, hansı ardıcıllıqla və necə baş verdiyini molekulyar təfərrüatla göstərməsidir. Nobel əsaslandırmasındakı “mexanistik” sözü məhz bu fərqi göstərir.
- Maxicell üsulu nədir? Zülal təmizləmə üsuludur?
- Xeyr, təmizləmə üsulu deyil. Maxicell bakteriya hüceyrəsində hansı zülalın plazmiddən kodlandığını müəyyən etməyə yarayan işarələmə üsuludur. Təmir edə bilməyən bakteriyalar ultrabənövşəyiyə tutulur, xromosom parçalanarkən plazmid sağlam qalır, beləcə yalnız plazmid zülalları işarələnir. Sancarın öz ifadəsi ilə bu, ən çox istinad olunan məqaləsidir (1979).
- İnsanda günəş zədəsini “işıqla” təmir edən ferment varmı?
- Xeyr. Fotoliaza adlı bu ferment bakteriya, maya və bir çox heyvanda var, lakin insanda yoxdur. Bunu göstərən tədqiqatı maraqlıdır ki, karyerasına fotoliaza ilə başlayan Sancarın öz komandası aparmışdır (1993). Yeganə seçimimiz daha yavaş və mürəkkəb kəsib çıxarma təmiridir.
- DNA təmiri pozulmuş hər kəs xərçəng olurmu?
- Xeyr, lakin risk nəzərəçarpacaq artır. Kseroderma piqmentozumda melanom olmayan dəri xərçəngi riski ümumi əhalidən 10.000 dəfədən çox, Lynch sindromunda isə gendən asılı olaraq 70 yaşa qədər kolorektal xərçəng riski %3 ilə %75 arasında dəyişir. Yəni “pozuntu = xərçəng” deyil, “pozuntu = daha yüksək və daha erkən risk” deməkdir.
- PARP inhibitoru hamıya verilə bilərmi?
- Xeyr. Bu dərmanlar şişin artıq təmir qüsuru daşıması şərtilə işləyir — tipik olaraq BRCA mutasiyası və ya oxşar homoloji rekombinasiya qüsuru. Qüsur yoxdursa, dərman şişə seçici davrana bilməz. Buna görə istifadədən əvvəl genetik test lazımdır.
- Bu kəşflərin mənə praktik faydası nədir?
- Üç konkret məqam: ailəsində erkən kolorektal və ya uşaqlıq xərçəngi olanlarda Lynch sindromunun araşdırılması; süd vəzi, yumurtalıq, mədəaltı vəzi və prostat xərçəngində BRCA testi; kolorektal və uşaqlıq xərçəngində MSI/dMMR testi. Hər üçü müalicə seçimini birbaşa dəyişə bilər.
Lüğət
- DNA təmiri
- Hüceyrənin DNA-sındakı zədələri aşkarlayıb düzəldən ferment sistemlərinin ümumi adı. Fərqli zədə növləri üçün fərqli sistemlər vardır.
- Nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmiri (NER)
- Spiralın formasını pozan iri zədələri hər iki tərəfdən kəsib çıxaran sistem. Sancarın həll etdiyi mexanizm.
- Əsasların kəsilib çıxarılması təmiri (BER)
- Tək əsasın kimyəvi pozulduğu zədələri təmir edən sistem. Lindahlın həll etdiyi mexanizm.
- Səhv cütləşmənin təmiri (MMR)
- DNA köçürülərkən səhv yerləşdirilmiş hərfləri düzəldən sistem. Modrichin həll etdiyi mexanizm; səhv tezliyini təxminən min dəfə azaldır.
- Timin dimeri
- Ultrabənövşəyi işığın DNA-da yanaşı iki timin əsasını bir-birinə birləşdirməsi ilə yaranan zədə. Spiralın formasını pozur.
- Fotoliaza
- Mavi işıq enerjisi ilə timin dimerini bir addımda ayıran ferment. İnsanda yoxdur.
- Kriptokrom
- Fotoliaza ailəsindən olub DNA təmir etməyən, məməlilərdə bioloji saatı quran zülal.
- Eksinukleaza
- Zədənin hər iki tərəfindən birdən kəsən ferment kompleksi. Adı Sancarın tapdığı ikiqat kəsmə mexanizmindən gəlir.
- XR-seq
- Təmir zamanı çıxan hissələri toplayıb ardıcıllığını təyin etməklə genomda təmirin harada və hansı intensivlikdə aparıldığını xəritələyən üsul.
- Kseroderma piqmentozum
- Nukleotidlərin kəsilib çıxarılması təmirinin anadangəlmə pozulduğu, çox erkən dəri xərçəngləri yaradan irsi xəstəlik.
- Lynch sindromu
- Səhv cütləşmə təmir genlərindən birində irsi pozuntu. İrsi kolorektal xərçəngin ən çox görülən səbəbidir.
- MSI-H / dMMR
- Səhv cütləşmə təmirinin işləmədiyini göstərən şiş xüsusiyyətləri. Belə şişlərdə immunoterapiya cavabı nəzərəçarpacaq yüksəkdir.
- Sintetik letallıq
- İki genin ayrı-ayrı itkisinin hüceyrəni öldürmədiyi, lakin birlikdə itkisinin öldürdüyü vəziyyət. PARP inhibitorlarının iş prinsipi.
- PARP inhibitoru
- Təkzəncirli qırılmaların təmirini əngəlləyən dərman sinfi. Homoloji rekombinasiya qüsurlu şişlərdə seçici təsir göstərir.
- Müalicə pəncərəsi
- Dərmanın şişə zərər verib xəstəyə qəbul edilən səviyyədə zərər verdiyi doza aralığı. DNA təmirini hədəfləyən dərmanlarda bu pəncərə dardır.
Şəffaflıq qeydi.
Təsdiqlənənlər: Mükafatın rəsmi əsaslandırması ("DNA təmirinə dair mexanistik tədqiqatlara görə"), 7 oktyabr 2015 açıqlanma və 10 dekabr 2015 mərasim tarixləri, 8 milyon İsveç kronunun üçə bərabər bölünməsi, üç mükafat sahibinin doğum ili/yeri və qurumları, Sancarın 8 dekabr 2015 Nobel mühazirəsinin başlığı — hamısı nobelprize.org mətbuat açıqlaması, təqdimat səhifəsi, mərasim nitqi və laureat səhifələrindən. Mexanizmlərin kimə aid olduğu və tarixləri (Lindahl 1974 urasil-DNA qlikozilaza; Modrich 1989 metillə istiqamətləndirilən sistem; Sancar 1983, uvrA/uvrB/uvrC). Səhv cütləşmə təmirinin səhv tezliyini “təxminən min dəfə” azaltdığı və mərasim nitqindəki “%99,9” ifadəsi. Bakteriyada çıxarılan hissənin 12–13 nukleotid olduğu (Nobel təqdimat səhifəsi və İsveç Kral Elmlər Akademiyasının posteri). İnsanda çıxarılan hissənin 24–32 nukleotid ("nominal 30-luq") olduğu — Sancar laboratoriyasının səhifəsi və XR-seq məqaləsi. Sancarın bioqrafik məlumatları (doğum 8 sentyabr 1946 Savur; İstanbul Tibbə noyabr 1963-də qəbul və 1969-da sinif birincisi kimi məzunluq; 1969–1971 Savur və Sürgücüdə həkimlik; 1973-də Texas Dallasda Claud Rupert laboratoriyası; fotoliaza geninin klonlaşdırılması; iyul 1977 dissertasiya müdafiəsi; sentyabr 1977-də Yale-də W. Dean Rupp laboratoriyası; 1979 maxicell məqaləsi; 1982–83 eksinukleaza; 1983-də Chapel Hill-ə köç; 1997-dən Sarah Graham Kenan professorluğu) — Nobel tərcümeyi-halı və UNC qurumsal səhifəsi. Maxicell məqaləsinin biblioqrafiyası və xülasəsi (J Bacteriol 1979;137(1):692–693). İnsanda fotoliaza olmadığını göstərən tədqiqat (PNAS 1993;90:4389) və üsulun hüceyrə başına 10 molekulu aşkarlayacaq həssaslıqda olması. XR-seq biblioqrafiyası (Genes & Development 2015;29:948) və sisplatin xəritələmə tədqiqatı (PNAS 2016;113:11507). Kseroderma piqmentozum və Lynch sindromunun bütün rəqəmləri NCBI GeneReviews-dan. Pembrolizumabın 23 may 2017 sürətləndirilmiş təsdiqi, FDA-nın “ilk toxuma/nahiyədən asılı olmayan təsdiq” ifadəsi, 149 xəstə, %39,6 cavab, cavab verənlərin %78-ində ≥6 ay müddət və 28 mart 2023 tam təsdiqi (fda.gov və cancer.gov). Dostarlimab məlumatları (18 qeydiyyat, 14 qiymətləndirilən xəstədə %100 klinik tam cavab, 500 mg/3 həftə, 6 ay, median izləmə 6,8 ay, dərəcə 3–4 hadisə yoxdur). Olaparibin 19 dekabr 2014 sürətləndirilmiş təsdiqi və göstəriş mətni (FDA təsdiq məktubu), aktual göstəriş siyahısı (2025 məhsul məlumatı), 11 mart 2022 erkən süd vəzi xərçəngi təsdiqi, OlympiA nəticələri (1.836 xəstə; 3 illik iDFS %86,1-ə %77,3; uzaq xəstəliksiz sağqalım %88,0-a %81,0; ümumi sağqalım %92,0-a %89,1, HR 0,68, p=0,009). Olaparib məhsul məlumatındakı MDS/AML xəbərdarlığı (%1,2; 2.219 xəstədə 26 hal; %54 ölümcül) və 23 randomizə edilmiş tədqiqat / 8.857 xəstəli meta-analizin ikincili xərçəng nəticəsi (%0,9-a %0,7; əhəmiyyətli deyil). Adavosertib ADAGIO məlumatları (%26 cavab, %60,6 dərəcə ≥3, hazırlanmanın davam etdirilməməsi) və seralasertibin klinik inkişaf mərhələsində olması.
Təsdiqlənə bilməyənlər: Fotoliaza geninin klonlaşdırıldığı il üçün iki rəsmi Nobel mənbəyi fərqli tarix verir — Sancarın öz tərcümeyi-halı 1975, Nobel təqdimat səhifəsi 1976; yazıda birinci şəxsin mənbəsi əsas götürülmüş və fərq açıq göstərilmişdir. Nobel Komitəsinin gündəlik zədə sayı üçün yeganə ifadəsi “minlərlə”dir; yayılan “on minlərlə” kimi dəqiq saylar bu mənbədən təsdiqlənmədiyinə görə istifadə edilməmişdir. Olaparibin “sinfinin ilk təsdiqlənmiş dərmanı” ifadəsi heç bir rəsmi səhifədə eynilə tapılmamışdır; yazıda yalnız 19 dekabr 2014 təsdiqinin sinifdə ilk təsdiq olduğu bildirilmiş, “ilk dərman” iddiası qurulmamışdır. ERCC1-in platinə davamlılığı proqnozlaşdıran təsdiqli klinik biomarker olub-olmadığı təsdiqlənə bilməmişdir; buna görə yazıda ERCC1 iddiası yoxdur. Sancarın “elmi sahələrdə Türkiyədən ilk Nobel” olması ifadəsinə Nobel Vəqfi mənbələrində eyni cümlə tapılmamışdır (Orhan Pamukun 2006 Ədəbiyyat Mükafatı təsdiqlənmişdir); buna görə yazıda belə “ilk” təyini istifadə edilməmişdir. Nobel Komitəsinin ətraflı elmi arxa plan sənədinə çıxış əldə edilməmişdir.
Tənqidlərin sahibi: Maxicell-in təmizləmə üsulu olmadığı və “hələ geniş istifadə olunur” ifadəsinin mənbəsiz olduğu qənaəti, tədqiqatın Rupert deyil Rupp laboratoriyasında aparıldığı düzəlişi, siçan sirkadiyal məlumatlarının insana köçürülə bilməyəcəyi xəbərdarlığı (siçanların gecə heyvanı olması daxil), dostarlimab nəticəsinin xəstə sayı və izləmə müddətinə görə ehtiyatla oxunması, OlympiA-da nisbi və mütləq fərqin birlikdə verilməsi və “Sancar DNA təmirini kəşf etdi” ifadəsinin yanlış olması qiymətləndirmələri bizə aiddir. Mükafatın üç ayrı mexanizmə görə verilməsi, mexanizmlərin kimə aid olması və bütün rəqəmsal məlumatlar mənbələrinə aiddir.
Sxemlər mətndəki təsdiqlənmiş ifadələrdən hazırlanmışdır; yeni məlumat ehtiva etmir. Şəkil 3 ideallaşdırılmış məntiq sxemidir; həqiqi klinik təhlükəsizliyi təmsil etmir və bu, sxemin altında göstərilmişdir.
Mənbələr
- The Nobel Prize in Chemistry 2015 — mətbuat açıqlaması, təqdimat mətni, mərasim nitqi və laureat səhifələri. NobelPrize.org, İsveç Kral Elmlər Akademiyası.
- Sancar A. Nobel tərcümeyi-halı və Nobel mühazirəsi: "Mechanisms of DNA Repair by Photolyase and Excision Nuclease", 8 dekabr 2015.
- Sancar A, Hack AM, Rupp WD. "Simple method for identification of plasmid-coded proteins." Journal of Bacteriology. 1979;137(1):692–693.
- Li YF, Kim ST, Sancar A. "Evidence for lack of DNA photoreactivating enzyme in humans." PNAS. 1993;90(10):4389–4393.
- Hu J, Adar S, Selby CP, Lieb JD, Sancar A. "Genome-wide analysis of human global and transcription-coupled excision repair of UV damage at single-nucleotide resolution." Genes & Development. 2015;29(9):948–960.
- "Cisplatin DNA damage and repair maps of the human genome at single-nucleotide resolution." PNAS. 2016;113(41):11507.
- GeneReviews (NCBI Bookshelf): Xeroderma Pigmentosum; Lynch Syndrome.
- U.S. Food and Drug Administration. "FDA grants accelerated approval to pembrolizumab for first tissue/site agnostic indication", 23 may 2017; və National Cancer Institute, Cancer Currents, 2017 və 2023 yenilənmələri.
- U.S. Food and Drug Administration. Olaparib (Lynparza) təsdiq məktubu, NDA 206162, 19 dekabr 2014; aktual məhsul məlumatı (2025); "FDA approves olaparib for adjuvant treatment of high-risk early breast cancer", 11 mart 2022.
- OlympiA tədqiqatının nəticələri və PARP inhibitorları ilə ikincili xərçəng meta-analizi — The ASCO Post.
- ADAGIO tədqiqatı (adavosertib) — The ASCO Post, 2025; seralasertib — NCI DCTD agent məlumatı.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.