Aziz Sancardan gözlənilən tədqiqat: Kimyaterapiyada düzgün vaxt nə olmalıdır?

Xərçəng müalicəsində tez-tez istifadə edilən kimyaterapiya dərmanları xərçəng hüceyrələrinin DNT-sinə zərər verərək şişləri məhv etməyə çalışır. Lakin bu cür dərmanlar sağlam hüceyrələrə də zərər verir. Son vaxtlar kimyaterapiya dərmanlarının hansı vaxtlarda istifadə edilə biləcəyinə dair tədqiqatlar artmışdı. May 2018-ci ildə Nobel mükafatlı türk professor, doktor Aziz Sancar və komandası tərəfindən dərc edilmiş tədqiqata görə sağlam hüceyrələrdə DNT təmirinin ən intensiv olduğu vaxtda sisplatin dərmanının verilməsi müalicə nəticələrini yaxşılaşdıra bilər; yəni müalicənin sirkadiyal ritmə uyğun tənzimlənməsi kimyaterapiyanın yan təsirlərini azalda bilər.

- Əlaqəli mövzu: İnqilab yaradan xərçəng dərmanı Sisplatin və təəccübləndirən hekayəsi

Sisplatin yumurtalıq, ağciyər, sidik kisəsi, xaya, baş və boyun xərçənglərinin müalicəsində istifadə edilən kimyaterapiya dərmanıdır. Sisplatin xərçəng hüceyrələrində DNT-yə zərər verərək DNT təmirini pozur və xərçəng hüceyrəsinin apoptozuna (proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü) səbəb olur. Lakin bu dərmanın yan təsirləri olduqca çoxdur. Xüsusilə qaraciyər, böyrək, beyin və sinir sistemində yan təsirlərə səbəb ola bilər. Xərçəngə qarşı olduqca təsirli olan, lakin yan təsirləri səbəbindən istifadəsi məhdudlaşan sisplatin kimyaterapiyasının yan təsirlərini azaltmağa yönəlmiş strategiyaların hazırlanmasına diqqət yetirilir. Xronoterapiya xərçəng dərmanlarını düzgün bioloji vaxtda verərək yan təsirləri minimuma endirməyi məqsəd qoyur. Bu sahədə 2015-ci il Kimya üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüş türk professor Aziz Sancar DNT təmirinin bioloji saatla necə işlədiyini araşdırırdı.

Əlaqəli mövzular:

• Aziz Sancara Nobel mükafatını gətirən tədqiqatları: DNT-nin mexanistik təmiri
• Aziz Sancar və komandasının ən diqqətçəkən kəşflərindən biri: Sirkadiyal ritm, xərçəng və kimyaterapiya!

Professor Aziz Sancar və komandası genlərin zülal kodlayan hissəsində DNT təmirinin günəşin doğmasından və ya batmasından bir qədər əvvəl ən intensiv səviyyədə olduğunu aşkar etdi.

Bəs bu tədqiqat bizə nə deyir?

• Xərçəng dərmanının tətbiqindən 24 saat sonra ilk dəfə DNT təmirinin xəritəsi çıxarıldı. Bu tədqiqat sisplatin dərmanının verilməsi üçün ən düzgün vaxtın müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
• Sisplatinin sağlam hüceyrələrdə DNT təmirinin ən intensiv olduğu vaxtlarda verilməsi sağlam hüceyrələrdə yaranan zədəni azalda bilər.
• Xronoterapiya xərçəng dərmanlarının düzgün vaxtda verilməsini məqsəd qoyur. Bu halda kimyaterapiyalarda maksimum təsir müşahidə edilərkən yan təsirlər minimuma endirilir. Xronoterapiya tədqiqatları indiyədək olduqca eksperimental idi. Həkimlər müxtəlif vaxtlarda dərman verib nəticələri müqayisə etməklə anlamağa çalışırdılar. Bu tədqiqat xronoterapiyanı genetik əsası ilə birlikdə izah etməsi baxımından vacibdir.

Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, bu tədqiqat siçan modellərində aparılıb. Siçan modelləri genetik mexanizmlər baxımından fərqlidir. Buna görə insanlarda da bu tədqiqatların təsdiqlənməsi lazımdır.

Dəyərli müəllimimiz professor, doktor Aziz Sancarı bu tədqiqat münasibətilə təbrik edir və uğurlarının davamını arzulayırıq.