Xərçənglə sıx əlaqəli iki anlayış: nekroz və apoptoz

Xərçəngin niyə və necə yarandığını anlamaq müasir tibbin təxminən 200 ilini almışdır. Hələ də öyrənməyə davam edirik. Bu proses saysız-hesabsız kəşf hekayəsini ehtiva edir və həmin kəşflər bəzi mühüm mövzular altında təsnif edilə bilər. Bu yazımızda həm tibbin, həm də onkologiyanın iki mühüm mövzusundan qısaca bəhs edəcəyik: nekroz və apoptoz.

Nekroz

Patologiya hesabatlarında tez-tez rast gəlinir və xəstələr çox vaxt bu anlayışı xərçəngin özü ilə qarışdırırlar. Halbuki nekroz hüceyrə ölümünü ifadə edən anlayışlardan biridir. Hüceyrə membranının bütövlüyünün pozulması və hüceyrə möhtəviyyatının xaricə sızması nəticəsində hüceyrələrin parçalanması ilə əlaqəlidir; əsasən fermentlərin ölümcül dərəcədə zədələnmiş hüceyrəyə dağıdıcı təsirləri nəticəsində baş verir. Xaricə sızan hüceyrə möhtəviyyatı çox vaxt iltihab adlanan yerli reaksiyaya səbəb olur. Bu reaksiyanın məqsədi ölü hüceyrələri aradan qaldırmaq və sonrakı bərpa prosesini başlatmaqdır.

Apoptoz

Bu anlayış patologiya hesabatlarında görünməsə də, xərçənglə sıx əlaqəli olduğuna görə ona toxunmaq istədik. Həm normal hüceyrə proseslərində, həm də xərçəng kimi bəzi patoloji vəziyyətlərdə hüceyrə nüvəsində olan DNA hüceyrədaxili zülalların parçalanmasına səbəb olan müəyyən əmrlər verərək hüceyrəni ölümə apara bilər. Apoptoza (ingiliscə "apoptosis"; bəzi yerlərdə türkcəyə "apopitozis" kimi də tərcümə edilir) uğrayan hüceyrələrin membranı sağlam qalır, lakin hüceyrə və hissələri onları faqosit adlanan immun sistemi hüceyrələri üçün cəlbedici hədəfə çevirən dəyişikliklərə uğrayır. Ölən hüceyrə və hissələri hüceyrə möhtəviyyatının xaricə sızmasına vaxt qalmadan sürətlə aradan qaldırıldığı üçün apoptotik hüceyrə ölümü iltihabi cavaba səbəb olmur. Apoptoz bu cəhətlərdən hüceyrə membranının bütövlüyünün pozulduğu, hüceyrələrin həzm olunduğu, hüceyrə möhtəviyyatının xaricə sızdığı və çox vaxt iltihabi reaksiyanın yarandığı nekrozdan fərqlənir.

Patoloji vəziyyətlərdə apoptoz: Genetik dəyişikliyə uğramış və ya bərpası mümkün olmayacaq dərəcədə zədələnmiş hüceyrələr apoptoz yolu ilə aradan qaldırılır və bu funksiya şiddətli iltihabi reaksiyaya səbəb olmadan yerinə yetirilir. Beləliklə, toxuma zədələnməsi ən aşağı səviyyədə saxlanılır.

Məsələn, DNA zədələnməsi: Günəşin zərərli ultrabənövşəyi şüaları, toxumalarda oksigen azlığı (hipoksiya), siqaret kimi kanserogenlər DNA-ya birbaşa və ya sərbəst radikal istehsalı vasitəsilə zərər verə bilər. Bərpa mexanizmləri zədənin öhdəsindən gələ bilmirsə, hüceyrə apoptozu başladan mexanizmlərini işə salır. Belə hallarda hüceyrənin məhv edilməsi zədələnmiş DNA-nın xərçəngi tətikləyən mutasiyalar yaratması riskindən daha yaxşı seçim ola bilər. Hüceyrəyə zərər verən bu təsirlər yüngüldürsə apoptoza səbəb ola bilər, lakin eyni amillərin çox yüksək dozaları hüceyrənin nekroz nəticəsində ölməsi və ya xərçəngləşməsi ilə nəticələnə bilər.

Apoptoz proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü

Apoptoz arzuolunmaz və bərpası mümkünsüz olmuş hüceyrələrin ən az iltihabi reaksiya ilə aradan qaldırılmasıdır. Müəyyən nizam daxilində inkişaf edir və "proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü" kimi də tanınır.

Həmçinin bir çox xərçəng müalicə üsulunun (radioterapiya, hipertermiya kimi) və kimyaterapiya dərmanının məqsədlərindən biri xərçəng hüceyrələrində apoptoz başlatmaqdır.

Patologiya hesabatlarında adını tez-tez eşitdiyimiz digər anlayışlar olan displaziya, metaplaziya, atrofiya, hiperplaziya və hipertrofiya haqqında bu keçiddən məlumat əldə edə bilərsiniz.