კიბოსთან მჭიდროდ დაკავშირებული ორი ცნება: ნეკროზი და აპოპტოზი

კიბოს წარმოშობის მიზეზებისა და მექანიზმის გასაგებად თანამედროვე მედიცინას დაახლოებით 200 წელი დასჭირდა და სწავლას კვლავ ვაგრძელებთ. ეს პროცესი უთვალავ აღმოჩენას მოიცავს, რომლებიც რამდენიმე მნიშვნელოვან თემად შეიძლება დაჯგუფდეს. ამ სტატიაში მოკლედ განვიხილავთ მედიცინისა და ონკოლოგიის ორ მნიშვნელოვან თემას: ნეკროზსა და აპოპტოზს.

ნეკროზი

პათოლოგიის ანგარიშებში იგი ხშირად გვხვდება და პაციენტებს ხშირად თავად კიბოში ერევათ. სინამდვილეში ნეკროზი უჯრედის სიკვდილის აღმნიშვნელი ერთ-ერთი ცნებაა. იგი უჯრედის მემბრანის მთლიანობის დარღვევას, შიგთავსის გადმოჟონვასა და უჯრედის დაშლას უკავშირდება და უმეტესად სასიკვდილოდ დაზიანებულ უჯრედზე ფერმენტების დამშლელი მოქმედებით ვითარდება. გადმოჟონილი შიგთავსი ხშირად იწვევს ადგილობრივ რეაქციას, რომელსაც ანთება ეწოდება. მისი მიზანია მკვდარი უჯრედების მოცილება და შემდგომი აღდგენის პროცესის დაწყება.

აპოპტოზი

მართალია ეს ცნება პათოლოგიის ანგარიშებში არ გვხვდება, მაგრამ კიბოსთან ახლო კავშირის გამო მისი განხილვა გვინდოდა. როგორც ნორმალურ უჯრედულ პროცესებში, ისე კიბოს მსგავსი პათოლოგიური მდგომარეობებისას, ბირთვში არსებულ DNA-ს შეუძლია უჯრედშიდა ცილების დაშლის ბრძანებებით უჯრედი სიკვდილამდე მიიყვანოს. აპოპტოზში (ინგლისურად „apoptosis“; თურქულად ზოგჯერ „apopitozis“-ადაც თარგმნიან) მყოფი უჯრედების მემბრანა მთლიანობას ინარჩუნებს, მაგრამ უჯრედი და მისი ნაწილები ისე იცვლება, რომ იმუნური სისტემის უჯრედების, ფაგოციტების, მიმზიდველ სამიზნედ იქცევა. მომაკვდავი უჯრედი და ნაწილები სწრაფად იშლება, სანამ შიგთავსი გარეთ გაჟონავს, ამიტომ აპოპტოზური სიკვდილი ანთებით პასუხს არ იწვევს. ამით იგი ნეკროზისგან განსხვავდება, რომლის დროსაც მემბრანის მთლიანობა ირღვევა, უჯრედი ინელება, შიგთავსი გადმოდის და ხშირად ანთებითი რეაქცია ვითარდება.

აპოპტოზი პათოლოგიურ მდგომარეობებში: გენეტიკურად შეცვლილი ან გამოუსწორებლად დაზიანებული უჯრედები აპოპტოზით იშლება და ეს ფუნქცია ძლიერი ანთებითი რეაქციის გამოწვევის გარეშე სრულდება. ამგვარად ქსოვილის დაზიანება მინიმუმამდე მცირდება.

მაგალითად DNA-ის დაზიანება: მზის მავნე ულტრაიისფერმა სხივებმა, ქსოვილებში ჟანგბადის ნაკლებობამ (ჰიპოქსიამ) და კანცეროგენებმა, როგორიცაა თამბაქო, შეიძლება DNA პირდაპირ ან თავისუფალი რადიკალების წარმოქმნით დააზიანოს. თუ აღდგენის მექანიზმები დაზიანებას ვერ უმკლავდება, უჯრედი აპოპტოზის დამწყებ მექანიზმებს ააქტიურებს. ასეთ დროს უჯრედის მოცილება შესაძლოა უკეთესი არჩევანი იყოს, ვიდრე დაზიანებული DNA-ის მიერ კიბოს გამომწვევი მუტაციების წარმოქმნის რისკი. თუ დამაზიანებელი ზემოქმედება მცირეა, აპოპტოზი შეიძლება გამოიწვიოს; იმავე ფაქტორების გაცილებით მაღალმა დოზებმა კი უჯრედი ნეკროზით მოკლას ან კიბოდ გარდაქმნას.

აპოპტოზი — უჯრედის პროგრამირებული სიკვდილი

აპოპტოზი არასასურველი და აღუდგენელი უჯრედების მინიმალური ანთებითი რეაქციით მოცილებაა. იგი გარკვეული წესრიგით ვითარდება და „უჯრედის პროგრამირებული სიკვდილის“ სახელითაცაა ცნობილი.

ამასთან, კიბოს მრავალი სამკურნალო მეთოდის (მაგალითად რადიოთერაპიისა და ჰიპერთერმიის) და ქიმიოთერაპიული პრეპარატის ერთ-ერთი მიზანია კიბოს უჯრედებში აპოპტოზის დაწყება.

პათოლოგიის ანგარიშებში ხშირად ნახსენებ სხვა ცნებებზე, დისპლაზიაზე, მეტაპლაზიაზე, ატროფიაზე, ჰიპერპლაზიასა და ჰიპერტროფიაზე ინფორმაცია ამ ბმულიდან შეგიძლიათ მიიღოთ.