Patologiya hesabatlarında adını tez-tez eşitdiyimiz displaziya, metaplaziya, atrofiya, hiperplaziya və hipertrofiya anlayışları nə deməkdir?

Bədənin hər hansı yerində aşkar olunan törəmənin dəqiq nə olduğunu anlamaq və diaqnoz qoymaq üçün mütləq biopsiya adlanan üsulla nümunə götürülməli və patologiya laboratoriyasında araşdırılmalıdır. Bu gün bir çox insan müxtəlif narahatlıqlara görə biopsiya etdirir və nəticələr patologiya hesabatı kimi qarşımıza çıxır. Xəstələr aldıqları patologiya hesabatları ilə çox vaxt çaşqınlıq və narahatlıq yaşayırlar. Bu yazıda patologiya hesabatlarında tez-tez rastlaşdığımız, əslində xərçəng olmayan, lakin bir hissəsi xərçəngləşmə riski daşıyan törəmələri (hipertrofiya, hiperplaziya, atrofiya, metaplaziya və displaziya) izah etməyə çalışdıq.

- Əlaqəli mövzu: Geniş yayılan və nadir xərçəng növləri, mənası maraq doğuran onkoloji terminlər

Hüceyrələr ətrafdakı dəyişikliklərə uyğunlaşır (adaptasiya). Bu hüceyrə uyğunlaşmaları bədənimizin normal fəaliyyəti zamanı (hamiləlikdə hormonlar səbəbindən süd vəzilərinin və uşaqlığın böyüməsi kimi) və ya patoloji vəziyyətlərdə ola bilər. Patoloji adaptasiyalar hüceyrələrin zədədən yayınmaq üçün quruluş və funksiyalarını dəyişərək stressə verdiyi cavablardır. Bunları bədənin çətin vəziyyətlər üçün tapdığı həllər kimi düşünə bilərik. Hüceyrələrin uyğunlaşma mexanizmlərinin bir neçə fərqli forması var:

Hipertrofiya nədir?

Hüceyrə və orqan ölçülərinin artmasıçox vaxt artan iş yükünə cavab olaraq mexaniki stress və ya başqa stimullar səbəbindən yaranan böyümə amilləri ilə başladılır; hüceyrələri bölünə bilməyən toxumalarda görülür. Hipertrofiyada yeni hüceyrələr deyil, struktur elementlərinin miqdarı artmış daha böyük hüceyrələr var. Həm fizioloji (normal), həm də patoloji vəziyyətlərdə ola bilər. Hamiləlikdə uşaqlığın böyüməsi, idmançılarda əzələ kütləsinin artması fizioloji hipertrofiyaya, hipertoniyada ürəyin böyüməsi isə patoloji hipertrofiyaya nümunədir.

Hiperplaziya nədir?

Hormonlara və başqa böyümə amillərinə cavab olaraq hüceyrə sayının artması; hüceyrələri bölünmə qabiliyyətinə və ya çoxlu toxuma kök hüceyrəsinə malik toxumalarda görülür. Fizioloji hiperplaziyaya nümunə qaraciyərin bir hissəsi çıxarıldıqda qalan hüceyrələrin çoxalaraq onu normal çəkisinə qaytarmasıdır. Patoloji hiperplaziya isə həddən artıq hormon və böyümə amili stimullaşdırılması nəticəsində yaranır. Bəzi virus infeksiyalarında görülən hiperplaziyada böyümə amillərinin stimulu mövcuddur. Məsələn, papillomaviruslar ziyillərə səbəb olur. Bu nümunədə böyümə amilləri virus genləri və ya yoluxmuş sahib hüceyrələrinin genləri ilə kodlaşdırıla bilər.

Diqqət etsəniz, bu nümunələrdə hiperplastik proses nəzarət altındadır; onu başladan siqnallar dayansa, hiperplaziya yox olur. Patoloji hiperplaziyaları xərçəngdən ayıran xüsusiyyət normal tənzimləyici nəzarət mexanizmlərinə bu cavabvermədir. Xərçənglərdə böyüməyə nəzarət mexanizmləri pozulmuş və ya təsirsizdir. Yenə də bir çox halda patoloji hiperplaziya xərçəng inkişafı üçün münbit torpaq kimidir. Məsələn, uşaqlıq hiperplaziyası olan xəstələrdə uşaqlıq xərçənginin inkişaf riski artmışdır. Hiperplaziya, hipertrofiya ilə eyni vaxtda ola bilər və çox vaxt eyni stimula cavab kimi inkişaf edir.

Atrofiya nədir?

Qida maddələrinin azalması və ya istifadə edilməmə səbəbindən hüceyrə və orqan ölçülərinin kiçilməsi; hüceyrə orqanoidlərinin parçalanmasının artması və struktur vahidlərinin istehsalının azalması ilə əlaqəlidir. Atrofik hüceyrələrin funksiyaları azala bilər, lakin onlar ölməyib. Məsələn, qolumuz qırılıb sümüyün sağalması üçün uzun müddət hərəkətsiz saxlanılsa, həmin qolun əzələlərində atrofiya yarana bilər.

Metaplaziya nədir?

Bir hüceyrə növünün yerini başqasının aldığı geri dönən dəyişiklikdir. Bu uyğunlaşmada mənfi mühit şəraitinə daha yaxşı davam gətirə bilən başqa hüceyrə növü keçir. Adətən kök hüceyrələrin başqa istiqamətdə diferensiasiyası ilə inkişaf edir; funksiyaların azalmasına və ya xərçəngləşmə meylinin artmasına səbəb ola bilər. Siqaret vərdişi olanların normal tənəffüs yolu epitel (bədəndə geniş yayılan örtük hüceyrələri) hüceyrələrinin yastı (skuamoz) epitel istiqamətində dəyişməsi metaplaziyanın ən tanınmış nümunəsidir. Metaplaziyaya uğramış hüceyrələrin sağqalma üstünlüyü olsa da, selik istehsalı və havadakı zərərli hissəciklərin təmizlənməsi kimi mühüm qoruyucu mexanizmlər itirilmişdir. Buna görə metaplaziya iki tərəfi iti qılınc kimidir. Üstəlik, metaplastik dəyişikliyi başladan təsirlər davamlı olduqda xərçəngləşməyə meyil yarada bilər. Siqaretin əvvəl skuamoz epitel metaplaziyası yaratdığı, xərçənglərin isə sonra həmin dəyişmiş ocaqlarda inkişaf etdiyi düşünülür. 

- Əlaqəli mövzu: Bağırsaq və mədə metaplaziyası nədir? Əlamətləri və müalicəsi

Displaziya nədir?

Displaziyada hüceyrələr bir-birinə bənzəməkdən çıxır və struktur dəyişikliyinə uğrayır. Hüceyrədə bölünmə (mitoz) ilə bağlı elementlərin sayı xeyli artır. Displastik dəyişikliklər aydın olub orqanın örtük qatının bütün qalınlığını tutduqda xərçəngönü mərhələ olan karsinoma in situ adını alır. Displastik dəyişikliklər çox vaxt xərçəng ocaqlarının qonşuluğunda olsa da, siqaret çəkənlərdə uzunmüddətli tədqiqatlar epitel displaziyasının demək olar qəti şəkildə xərçəng yaranmazdan əvvəl görüldüyünü göstərmişdir. Displaziya xərçənglə eyni məna daşımır; epitelin bütün qalınlığı boyunca olmayan yüngül-orta displaziya, xüsusən səbəbləri uzaqlaşdırıldıqda (məsələn, siqaret tərgidildikdə) tam normala qayıdır.

- Marağınızı çəkə bilər: Xərçənglə sıx əlaqəli iki anlayış: nekroz və apoptoz