İntestinal Metaplaziya Nədir? Əlamətləri və Müalicəsi

İntestinal metaplaziya, mədə və qida borusu kimi yuxarı həzm sistemi hüceyrələrinin, bağırsaq hüceyrələrinə bənzər quruluşa çevrilməsindən yaranan, hüceyrə dəyişikliyi vəziyyətidir. Xüsusilə, mədədə intestinal metaplaziya, xalq arasında, mədədə hüceyrə dəyişikliyi və ya mədənin bağırsaqlaşması adlanır. Uzunmüddətli qıcıqlandırıcı amillərlə daxili səthin normal hüceyrələri bağırsaq tipinə çevrilir. Özü xərçəng deyil, lakin, mədə xərçəngi riskini artıran (prekanseroz) zədədir. Xəstə və yaxınlarının mənasını, əlamət və müalicəsini anlaması vacibdir.

İntestinal Metaplaziya Nədir?

Ən çox mədənin daxili səthində xroniki zədəyə cavab olaraq selikli qişanın nazik bağırsaq epitelinə bənzəməsidir. Qida borusunda da ola bilər (Barrett ezofaqusu), lakin mədədəki daha geniş mövzudur. Burada, mədə hüceyrələri dəyişir : normal hüceyrələr bağırsaqdakı goblet kimi selik ifraz edən tiplərə çevrilir.

Tibbi ədəbiyyatda, metaplaziya toxumanın stres və ya qıcıqlanmaya uyğunlaşmaq üçün, başqa yetkin hüceyrə tipinə çevrilməsi deməkdir. Çox vaxt, geri dönən sayılır; zərərli stimul yox olsa əvvəlki hala qayıda bilər. İntestinal metaplaziya da nümunədir. Mədədə uzun iltihab, turşu və infeksiyadakı adaptiv dəyişiklik əvvəl qoruyucu sayılsa da, stimul davam edərsə gələcəkdə xərçəngə çevrilə bilər. Buna görə, xərçəngöncəsi (prekanseroz) sayılır.

Qısaca, mədədə intestinal metaplaziya nədir? – Sağlam səth hüceyrələrinin davamlı qıcıq və zədə ilə nazik bağırsağa bənzəməsidir. Mikroskopda goblet kimi bağırsaq xüsusiyyətləri görünür. Erkən tapılıb tədbir görülməzsə, zamanla displaziyaya (daha anormal, xərçəngə yönəlmiş dəyişikliyə) və sonda mədə xərçənginə zəmin ola bilər.

İntestinal Metaplaziya Xərçəngdirmi?

İntestinal metaplaziya özü xərçəng deyil, lakin mühüm xəbərdarlıqdır. Bu, xərçəngə çevrilə bilən zəmin yaradır. Qıcıqlandırıcılar (Helikobakter pilori, davamlı turşu reflüsü və sair) sürərsə, ocaqlarda zamanla, displaziya ola bilər. Bu, xərçəngəbənzər dəyişmənin başladığı, geri dönüşü çətin mərhələdir. Displaziyaya müdaxilə olunmazsa xərçəng ehtimalı yüksəkdir.

Araşdırmalar, metaplaziyada mədə xərçəngi riskinin normal əhalidən əhəmiyyətli yüksək olduğunu göstərir. Bəzi işlər artımı təxminən, 4-6 dəfə bildirib. Əsas narahatlıq gələcəkdə, mədə xərçəngi ehtimalının artmasıdır. Lakin hər hal xərçəng olmur; uyğun müalicə və izləmə ilə çoxu sağlam yaşayır. Mühüm olan, erkən diaqnoz və səbəbləri aradan qaldırıb irəliləyişi dayandırmaq/yavaşlatmaqdır.

Qısaca: İntestinal metaplaziya xərçəng deyil, lakin zamanla, xərçəng yarada bilən öncül vəziyyətdir. Ciddi tutulmalı, səbəb müalicə edilib müntəzəm yoxlanmalıdır.

İntestinal Metaplaziya Əlamətləri

Yalnız bu vəziyyətə xas aydın əlamət yoxdur. Əksəri başqa səbəbli endoskopiya-biopsiyada təsadüfən tapılır. Özü hiss edilən şikayət yaratmır; daxildə mikroskopik dəyişmədir, xəstə birbaşa görmür.

Lakin, əsas səbəblərin bəzi əlamətləri ola bilər. Məsələn, ən çox səbəb sayılan, Helikobakter pilori və ya xroniki qastrit həzm şikayəti yarada bilər. Xroniki, turşu reflüsü (Qastroezofageal Reflü Xəstəliyi - GÖRH) zamanı hiss edilən əlamət reflünündür. Buna görə bunlar əsas qastrit və reflüdən ola bilər:

• Mədə və ya qarın ağrısı: Yeməkdən əvvəl/sonra, bəzən gecə yuxudan oyadacaq ağrı.
• Həzmsizlik və şişkinlik: Yeməkdən sonra dolğunluq, şişkinlik, qaz və gəyirmə.
• Reflü əlamətləri: Ağızda acı-turş dad, sinədə yanma (mədə yanması), quru öskürək, səs batması, boğaz ağrısı (turşudan).
• Ürəkbulanma və qusma: Ara-sıra ürəkbulanma və ya qusma tutmaları.
• İştahasızlıq və çəki itkisi: Davamlı həzm pozuntusuna bağlı iştahasızlıq, istəmədən arıqlama.
• Tez doyma: Az yeməklə doyub davam edə bilməmək (səth iltihabından ola bilər).

Əlamətlər insandan insana fərqlənə bilər və çox vaxt yüngül keçir. Yenə vurğulanmalıdır ki, bu simptomlar metaplaziyanın özündən deyil, əsasən səbəb olan, qastrit, xora və ya reflü dən yaranır. Bəzisi əlamətsizdir, yalnız endoskopiyada tapılır. Bu şikayətlərdən biri/bir neçəsi xüsusilə uzun sürərsə gecikmədən müraciət edin. Erkən endoskopiya həm səbəbi, həm varsa metaplaziyanı tapar.

Səbəblər və Risk Amilləri

Dəqiq səbəb tam anlaşılmayıb. Lakin tədqiqatlar bu vəziyyətə səbəb ola biləcək müxtəlif risk amillərini ortaya qoyur. Mədə hüceyrələrinin bağırsaq tipinə çevrilməsinə zəmin yaradan xroniki inflamasiya (iltihab) və qıcıqlanma ən mühüm ortaq məqamdır. Bu xroniki qıcıqlanmaya səbəb ola biləcək əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:

• Helikobakter pilori (H. pylori) infeksiyası: Uzun mədə iltihabı yaradan bakteriya ən güclü riskdir. Dünyanın təxminən %50-dən çoxunda var. Hər infeksiya metaplaziya etməsə də, H. pylori daşıyanlarda illərlə qastrit irəliləyib, atrofik qastrit (divarın incəlməsi), sonra metaplaziya yarada bilər. Diaqnozluların mühüm hissəsində aktiv H. pylori tapılıb.
• Genetik meyllilik: Ailədə xroniki mədə problemi və ya xərçəng eyni problem və metaplaziya riskini artırır. Genetika bəzilərinin selikli qişasını mühitə həssas edə bilər.
• Həyat tərzi və mühit toksinləri: Siqaret uzun müddətdə mədə-qida borusu selikli qişasını zədələyib riski artırır. Çəkənlərdə mədə və Barrett dəyişməsi yüksəkdir. Passiv tütün də zərər verir. Ağır metal/toksin kimi maddələrin davamlı qəbulu dəyişmə yarada bilər.
• Pəhriz vərdişləri: Çox duzlu qidanın həddindən artıq istehlakı, şoraba və emal əti divarı qıcıqlandırıb riski artırır. Çoxduzlu cəmiyyətlərdə (bəzi Asiya ölkələri) mədə xərçəngi və öncüllər çoxdur.
• Spirt qəbulu: Çox spirt təkrar qıcıq və iltihabla xroniki qastritə, dolayı metaplaziyaya zəmin yaradır.
• Xroniki reflü və qastrit: Uzun sürən, turşu reflüsü (qida borusuna turşu) Barrett metaplaziyası yarada bilər, xroniki, mədə qastriti də çevrilməni asanlaşdırır. Davamlı turşu hüceyrəni qorunmaq üçün tip dəyişməyə vadar edir.
• İrəli yaş: Yaş artdıqca mədə selikli qişası illərlə müxtəlif qıcıqlandırıcılara məruz qalır və zədə yığılır. Buna görə 50-li yaşlardan sonra, xüsusilə 70-80-li yaşlarda həm H. pylori yayılması, həm metaplaziyaya rastgəlmə artır. Gənc yaşlarda nadir olan intestinal metaplaziya irəli yaşlarda daha çox aşkarlanır.

Yuxarıdakı risk amillərinə məruz qalmaq insanda intestinal metaplaziyanın mütləq yaranacağı demək deyil, lakin ehtimalı artırır. Xüsusilə H. pylori, siqaret və çox duz kimi önlənən riskləri idarə etmək yaranmanı və irəliləyişi önləyə bilər. Sağlam pəhriz, siqaretsizlik, mümkünsə H. pylori skrininq-müalicəsi əsas qoruyucudur.

İntestinal Metaplaziya Diaqnozu

Diaqnoz,endoskopiya və toxuma biopsiyası ilədir. Şübhə çox vaxt şikayətə görə, qastroskopiya (endoskopik mədə müayinəsi) zamanı ortaya çıxır. Qastroskopiya zamanı qastroenteroloq mədənin daxilini ətraflı araşdırır və şübhəli görünən nahiyələrdən kiçik toxuma nümunələri (biopsiyalar) götürür. Bəzən aşkar şübhəli sahə olmasa da uzunmüddətli qastrit tarixçəli xəstələrdə həkim ehtiyat biopsiyası ilə mikroskopik dəyişmə axtara bilər.

Götürülən mədə biopsiyası nümunələri patoloji laboratoriyada araşdırılır. Patoloq mikroskop altında mədə toxumasının hüceyrələrini qiymətləndirərkən bağırsaq tipli çevrilmə işarələrini axtarır. Goblet hüceyrəsi adlanan və normalda bağırsaqda olan selik istehsal edən hüceyrələrin mövcudluğu intestinal metaplaziyanın xarakterik tapıntısıdır. Bu hüceyrələr xüsusi boyalarla daha aydın göstərilə bilər. Patoloji müayinədə çox işlədilən xüsusi boyama üsulu PAS-AB boyası (Periodic Acid-Schiff & Alcian Blue) adlanır. Bəs, PAS-AB nədir? Mədə biopsiyasında bağırsaq selik hüceyrələrini göstərən kimyəvi boyamadır. PAS-AB boyası ilə gobletlər mavi-firuzə rənglənib mədə hüceyrəsindən ayrılır. Patoloq diaqnozu qəti edir. "PAS-AB pozitiv goblet hüceyrələri" metaplaziya sahələri deməkdir.

Diaqnozda, Helikobakter pilori aşkarlanması də əhəmiyyətlidir. Endoskopiyada götürülən nümunələrdə H. pylori üçün xüsusi boyalar, həmçinin ureaza testi kimi sürətli testlər tətbiq edilə bilər. Alternativ olaraq endoskopiyadan əvvəl və ya sonra xəstəyə H. pylori nəfəs testi, nəcis antigeni və ya qan serologiyası edilir. H. pylori müalicə planı üçün mühümdür.

Qısaca, xəstədə intestinal metaplaziya şübhəsi və ya uzunmüddətli qastrit tarixçəsi varsa, endoskopiya və biopsiya zəruridir. Erkən ocaqları tapır. Müntəzəm endoskopiya, xüsusilə geniş metaplaziyada gələcək displaziyanı vaxtında tapmaq üçündür. Tezlik risk, yayğınlıq və həkimə bağlıdır (bəzi mütəxəssis geniş, H. pylori neqativ hal üçün 2-3 ildə endoskopiya deyə bilər).

İntestinal Metaplaziya Müalicəsi

Tam aradan qaldıran zəmanətli müalicə təəssüf yoxdur. Dəyişmiş hüceyrəni birbaşa geri çevirən dərman və ya müdaxilə yoxdur. Əsas yanaşma, səbəbləri aradan qaldırmaq, selikli qişa iltihabını azaltmaq və, irəliləyişi dayandırmağa və ya yavaşlatmağa çalışmaqdır. Əsas üsullar:

• Helikobakter pilori eradikasiyası (Antibiotik): Mədədə H. pylori tapılarsa, ilk müalicə bakteriyanı yox etməkdir. Adətən H. pylori üçün, 2 və ya 3 fərqli antibiotik və turşuazaldıcı (proton pompası inhibitoru) verilir. Həkim təxminən 14 günlük üçlü/dördlü kurs seçə bilər. Geniş istifadə olunanlar: amoksisillin, klaritromisin, metronidazol və/və ya tetrasiklin dir. H. pylori təmizlənəndə xroniki iltihab yaxşılaşır, irəliləyiş azalır. (Qeyd: yalnız həkim nəzarəti və reseptlə. Müntəzəm alınmalı, kurs yarıda kəsilməməlidir. Sonda H. pylori təmizliyinə nəzarət testi tövsiyə oluna bilər.)
• Turşuazaldıcı və mədəqoruyucu müalicə: Mədə turşusunun həddindən artıq istehsalı və ya selikli qişaya təması zədəni artıraraq metaplaziyaya zəmin yarada bilər. Buna görə metaplaziya aşkar edilən xəstələrdə proton pompası inhibitorları (PPI-lər) tez-tez işlənir. Məsələn, omeprazol, lansoprazol, pantoprazol turşunu basqılayıb divarı sağaldır. Qastrit-reflünü yüngülləşdirib əlavə zədəni önləyir. Həkim qısa/uzun kurs seçir. Uzun PPI istifadəsinin yan təsirinə görə doza və müddət nəzarətlə uyğunlaşdırılmalıdır.
• Endoskopik müşahidə və müdaxilə: İntestinal metaplaziya sahələrinin müntəzəm fasilələrlə endoskopiya ilə izlənməsi vacibdir. İzləmə zamanı əgər displaziya (çox anormal hüceyrə dəyişikliyi) tapılarsa xərçəngdən əvvəl müdaxilə şansı var. Şübhəli yerdən geniş biopsiya alınır. Displaziya və ya erkən xərçəng ocağı varsa, endoskopik selikli qişa rezeksiyası (EMR) və ya endoskopik submukozal disseksiya (ESD) ilə çıxarılır, erkən xərçəngə gediş önlənir. Çox geniş və risklidirsə, daha sıx nəzarət tövsiyə olunar.
• Qidalanma və həyat tərzi: Selikli qişanı qoruyub həzmi yaxşılaşdırmaq üçün pəhriz və həyat tədbirləri müalicənin mühüm hissəsidir. (Növbəti bölmədə ətraflıdır.)

Əsas məqsəd, hüceyrə dəyişdirən amilləri müalicə edib riskləri azaltmaqdır. H. pylori təmizliyi, turşunun nəzarəti, pəhrizin düzəlməsi və siqareti buraxmaq sabitlik verə bilər. Metaplaziyanın, sağalma potensialı olmasa belə, xərçəngə gediş önlənə və ya çox yavaşlana bilər. Həkim fərdi plan seçir, müntəzəm nəzarətlə izləyir.

Qidalanma və Həyat Tərzi Tövsiyələri

Diaqnozlu şəxs üçün, düzgün qidalanma və sağlam həyat vacibdir. Təkbaşına geri çevirməsə də, selikli qişanı qoruyub riski azaldır, sağlamlığı yaxşılaşdırır. Tədqiqatlar davam edir, ümumi tövsiyələr:

• Tərəvəz-meyvə əsaslı qidalanın: Təzə meyvə-tərəvəz, yaşıl yarpaqlı salat və lif faydalıdır. C vitamini və antioksidantlar iltihabı azalda bilər. Brokoli, gül kələmi, kök, alma, sitrusu əskik etməyin.
• Çox duzdan qaçın: Turşu, şoraba, soya sousu, hazır çips və krekeri azaldın. Yeməyə duzu az əlavə edin. Duz qıcıqlandırıb H. pylori və metaplaziyanı pisləşdirir. Azaltmaq uzunmüddətli xərçəng riskini də azaldır.
• Emal və hisə verilmiş qidanı məhdudlaşdırın: Sucuq, sosis, salam və hisli/emal qidasında nitrit/nitrat zərərli ola bilər. Turşuya mənfi təsir edib kanserogenə çevrilir. Təbii, az emal seçin. Qırmızı ət əvəzinə balıq, toyuq və paxlalı seçə bilərsiniz.
• Yağlı və qızartmadan uzaq durun: Qızartma, yağlı ağır yemək həzmi çətinləşdirib reflünü artırır. Xüsusilə reflülü metaplaziyada turşunun boruya qaçışını asanlaşdırır. Qaynadılmış, sobada yüngül yemək seçin.
• Ədviyyat və turş qidaya diqqət: Çox acı, ədviyyat, turşu və sirkə həssas mədəni narahat edə bilər. Yanma/ağrı verirsə məhdudlaşdırın. Dözümlülük fərqlidir, bədəninizə qulaq asın.
• Probiotik zəngin qida yeyin: Qatıq, kefir, kələm turşusu floranı tarazlayıb H. pylori zərərini azalda bilər. Qatıqda iltihabazaldıcı maddələr də var.
• Siqareti buraxın, spirtdən uzaq durun: Tüstü toksinləri hüceyrəni zədələyib sağalmanı gecikdirir. Ən yaxşı sağaldıcı addımlardan biri, siqareti buraxmaq dır. Həm metaplaziya, həm xərçəng riski azalır. Çox və tez-tez spirtdən qaçılmalı, ən azı bu vəziyyətdə mümkün qədər məhdudlaşdırılmalıdır.
• Müntəzəm, balanslı yeməklər: Uzun ac qalıb böyük porsiya əvəzinə müntəzəm, ölçülü yeyin. Mədə dartılmasını önləyib turşunu tarazlayır. Yatmazdan ən azı 2-3 saat əvvəl yeməyi bitirmək reflünü azaldır.
• Sağlam çəki və məşq: Artıq çəki qarındaxili təzyiqlə reflü yaradır. Balanslı pəhriz, yüngül məşqlə çəkini qoruyun. Məşq immuniteti gücləndirib H. pylori ilə mübarizəni dəstəkləyə bilər.

Həyat-pəhriz dəyişməsi idarəetmənin ayrılmaz hissəsidir. İltihabı azaltmağa, hüceyrə zədəsini minimuma endirməyə və həzm sağlamlığına yönəlir. Hər vəziyyət fərqlidir, pəhriz və əlavə planını həkimlə danışın. Ümumi prinsip, təbii-təzə qida, ifratdan qaçmaq və zərərli vərdişi buraxmaq dır. İrəliləyişi yavaşladıb yeni zədəni önləmək mümkün ola bilər.

Tez-tez Verilən Suallar

Sual: İntestinal metaplaziya sağalırmı? Özü keçirmi?

Cavab: Təəssüf mədə toxuması adətən, öz-özünə tam normallaşmır. Hüceyrələr sehrli çubuqla geri dönmür. Lakin uyğun müalicə (H. pylori təmizliyi, turşu dərmanı) ilə, irəliləyiş dayandırıla və ya yavaşladıla bilər. Bəzi işlər intensiv antioksidant (C vitamini) və ya uzun iltihab müalicəsilə çox erkən metaplaziyada qismən düzəlmə deyir, qəti sübut deyil. Mühüm olan, xərçəngə gedişi önləmək və sağlamlığı qorumaqdır; səbəb müalicəsi və nəzarətlə mümkündür. Tam “sağalır” demək düzgün deyil, amma nəzarətə alına bilər.

Sual: Metaplaziya xərçəngdirmi? Çevrilirmi?

Cavab: Xeyr, intestinal metaplaziya xərçəng deyil. Lakin, xərçəngə çevrilmə potensiallı zədələnməsidir. Bu vəziyyət xərçəngin yaranmasına pillə və ya zəmin hazırlayan hal sayılır. Metaplaziyalı toxumada gələcəkdə displaziya və sonra xərçəng yaranma riski normal mədə selikli qişasından yüksəkdir. Buna görə intestinal metaplaziya tapıldıqda onu yox saymaq deyil, ciddi tutub yaxın izləmək lazımdır. Tədbirlə çox insanda xərçəngsiz idarə edilir. Qısaca: İntestinal metaplaziya = xərçəng deyil, amma, diqqətsizlik və davamlı risk → xərçəng riski var. Həkimə və tövsiyəyə əməl vacibdir.

Sual: PAS-AB nədir? Əlaqəsi nədir?

Cavab: PAS-AB, "Periodic Acid-Schiff & Alcian Blue" qısaltması və xüsusi, toxuma boyama üsuludur. Biopsiyada, bağırsaq tipli dəyişikliyi göstərmək üçün edilir. Xüsusilə, goblet hüceyrələri (bağırsağa xas selik istehsal edən hüceyrələr) bu boyama ilə aydın görünür. PAS-AB boyasında metaplaziya sahələrindəki qədəh hüceyrələrinin seliyi mavi-yaşıl çalar alır. Bu, patoloqun mədə toxumasında intestinal metaplaziya olub-olmadığını qəti müəyyən etməsinə kömək edir. Qısaca, PAS-AB diaqnozu təsdiqləyən laborator boyamadır. Hesabatda PAS-AB bu üsulla əlamət axtarıldığını bildirir.

Sual: Tam önlənə bilərmi?

Cavab: %100 önləmək həmişə mümkün deyil; genetika, illik zədə kimi nəzarətsiz amil var. Lakin, qoruyucu addımlar riski ciddi azaldır. Məsələn, Helikobakter pilorini erkən müalicə etmək, sağlam qidalanmaq, siqareti buraxmaq və artıq spirt-duz istehlakından qaçmaq mədə selikli qişanızı qoruyacaq. Xroniki qastrit kimi halınız varsa müntəzəm həkim izləməsi və tövsiyə edilən dərmanlar da metaplaziyanın yaranmasını önləyə bilər. Yəni tədbirlərlə intestinal metaplaziya ehtimalını azaltmaq mümkündür. Xüsusilə ailəsində mədə xərçəngi tarixçəsi və ya məlum H. pylori infeksiyası olanlara daha diqqətli olmaq tövsiyə edilir.

Sual: Hansı həkimə getməli?

Cavab: Diaqnoz-müalicə əsasən, Qastroenterologiya mütəxəssislərindədir. Mədə şikayətində əvvəl qastroenteroloqa gedin. Lazımdırsa endoskopiya ilə diaqnoz, plan qurur. Biopsiyanı qiymətləndirən, Patologiya mütəxəssisi də vacibdir. Sonra endoskopik müalicə və ya əməliyyatda, Ümumi cərrahiyyə və Cərrahi onkologiya mütəxəssisləri də prosesə qoşula bilər. Lakin başlanğıc nöqtəsi kimi mədə narahatlıqlarında qastroenterologiya şöbəsi düzgün seçimdir.

Nəticə və Tövsiyələr

İntestinal metaplaziya, özü əlamətsiz olsa da gələcək, mədə xərçəngi üçün xəbərdarlıq ola bilər. Çox vaxt H. pylori, xroniki qastrit, reflü, siqaret kimi illik qıcıq nəticəsidir. Erkən tapılanda, düzgün müalicə və həyat dəyişməsi ilə nəzarətə alıb pisləşməni önləmək olar.

Unutmayaq, diaqnoz həyəcan siqnalıdır, amma təşviş lazım deyil. Həkimə dəqiq əməl, H. pylori antibiotiki və mədəqoruyucunu müntəzəm qəbul, riskləri yox etmək lazımdır. Müntəzəm endoskopiya mənfi gedişi erkən tapmaqda həyati vacibdir.

Tövsiyəmiz, qidalanma və həyat vərdişlərini sağlamlaşdırıb mədə dostu yaşamaqdır. Yalnız metaplaziya deyil, ümumi sağlamlıq üçün ən yaxşı yatırımdır.

Sağlamlığınızla bağlı hər mövzuda olduğu kimi bu məlumatlar da ümumi bələdçidir. Fərdi sağlamlığınız barədə ən doğru qərarlar üçün mütləq həkiminizlə danışın. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə idarə olunur. Mədəyə diqqət və əlaməti nəzərə almaq gələcək problemləri önləyə bilər.