Prostat Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi
Bu məqalədə
Prostat Xərçəngi Nədir?
Prostat xərçəngi prostat vəzisinin vəzi toxumasından qaynaqlanan adenokarsinomadır və dəri xərçəngləri xaric edildikdə kişilərdə ən çox rast gəlinən xərçəng növüdür. Xəstəlik klinik gediş baxımından son dərəcə geniş diapazona malikdir: bəzi xəstələrdə illərlə heç bir müalicəyə ehtiyac olmadan təhlükəsiz izlənə biləcək qədər yavaş getdiyi halda, bəzi xəstələrdə sürətlə irəliləyən və həyatı təhdid edən vəziyyət ala bilər. Prostat xərçəngi eyni zamanda onkologiyanın ən zəngin və ən sürətlə inkişaf edən müalicə tarixçələrindən birinə malikdir — yalnız son bir neçə ildə xəstəliyin ən erkən mərhələsindən ən irəliləmiş mərhələsinə qədər demək olar ki, hər mərhələsində yeni müalicə təsdiqləri ard-arda gəlib. Bu bələdçidə xəstəliyin diaqnozundan aktual (2026 daxil olmaqla) müalicə seçimlərinə qədər bütün təfərrüatlar hərtərəfli müzakirə olunur.
2026-cı ilin əvvəlində dərc olunan Prostate Cancer Working Group 4 (PCWG4) konsensusu uzun illərdir istifadə olunan "hormona həssas (HSPC/CSPC)" və "kastrasiyaya rezistent (CRPC)" terminlərini xəstələrin rəyləri əsasında mərhələli şəkildə "androgen siqnal yolunun modulyasiyasına həssas/rezistent (AYM-həssas/AYM-rezistent)" terminləri ilə əvəz etməyi tövsiyə edir. Bu bələdçidə aktual türkcə və beynəlxalq klinik ədəbiyyatda hələ də üstünlük təşkil edən ənənəvi terminlər (hormona həssas, kastrasiyaya rezistent) istifadə olunmağa davam edir, lakin oxucunun gələcəkdə qarşılaşa biləcəyi bu terminoloji dəyişikliyə diqqət çəkilir.
Prostat Anatomiyası
Prostat sidik kisəsinin dərhal altında uretranı (sidik kanalını) əhatə edən qoz böyüklüyündə bir vəzidir. Prostat spermanın maye tərkibinin mühüm hissəsini istehsal edən və PSA (prostata spesifik antigen) ifraz edən orqandır. Anatomik olaraq üç əsas sahəyə ayrılır: prostat xərçənglərinin böyük əksəriyyətinin (təxminən %70-75-i) qaynaqlandığı periferik zona (düz bağırsağa ən yaxın sahə — buna görə barmaqla rektal müayinədə palpasiya edilə bilər), xoşxassəli prostat böyüməsinin (BPH) əsas mənbəyi olan keçid zonası və daha kiçik sahə olan mərkəzi zona. Bu zonal anatomiya həm barmaqla rektal müayinənin (DRE) niyə yalnız məhdud bir hissəni qiymətləndirə bildiyini, həm də multiparametrik MRI-ın diaqnostik dəyərini izah edir.
Nə Qədər Tez-tez Rast Gəlinir? (Aktual Statistika)
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) "Global cancer statistics 2024" hesabatına görə (Sung H və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 iyul 2026-cı ildə dərc edilib, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 məlumatlarına görə dünyada təxminən 1.546.112 yeni prostat xərçəngi halı (bütün xərçənglər arasında rastgəlmə tezliyinə görə 4. yerdə) və 419.849 prostat xərçəngi ilə əlaqəli ölüm (xərçəng ölümləri arasında 8. yerdə) bildirilib. Regional paylanmaya baxıldıqda halların %29,9-u Avropada, %27,6-sı Asiyada, %19,9-u Şimali Amerikada müşahidə olunur; dünyada təxminən 5,18 milyon kişi hazırda prostat xərçəngi ilə yaşayır.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin "Cancer Statistics, 2026" hesabatına görə (Siegel RL və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 yanvar 2026-cı ildə dərc olunub, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026-cı ildə ABŞ-da təxminən 333.830 yeni prostat xərçəngi halı və 36.320 ölüm gözlənilir; prostat xərçəngi dəri xərçəngləri xaricində kişilərdə ən çox rast gəlinən xərçəngdir və ağciyər xərçəngindən sonra kişilərdə tezliyinə görə 2. xərçəng ölüm səbəbidir. Diaqnoz zamanı median yaş təxminən 67-dir və halların təxminən %60-ı 65 yaşda və daha yuxarı yaşlarda müşahidə olunur. Ömürboyu risk təxminən 8 kişidən 1-də diaqnoz, 44 kişidən 1-də bu xəstəlikdən ölüm şəklindədir. Mərhələyə görə 5 illik nisbi sağqalma (SEER, 2015-2021 diaqnoz kohortu) diqqətçəkən bir ziddiyyət təqdim edir: lokal və regional xəstəlikdə %99-dan yuxarı olduğu halda, uzaq metastatik xəstəlikdə yalnız %38-ə düşür — bu, erkən diaqnozun bu xəstəlikdə niyə bu qədər dəyərli olduğunu açıq şəkildə göstərir.
GLOBOCAN 2024 Türkiyə ölkə profilinə görə prostat xərçəngi Türkiyəli kişilərdə rastgəlmə tezliyinə görə 2. xərçəng növüdür (hər il təxminən 18.749 yeni hal, kişilərdəki bütün xərçəng hallarının %14,0-ı) və bütün xərçənglər arasında (hər iki cins birlikdə) 4. yerdədir. İllik ölüm sayı təxminən 4.851 olub, bu da prostat xərçəngini bütün xərçəng ölüm səbəbləri arasında 7. yerə yerləşdirir. 75 yaşınadək diaqnoz qoyulması üzrə kumulyativ risk %4,3-dür.
Risk Faktorları
- Yaşın artması — ən güclü risk faktoru, 50 yaşdan yuxarı nəzərəçarpan dərəcədə artır
- Afrika mənşəli irq/etnik mənşə — daha yüksək rastgəlmə tezliyi və daha aqressiv gediş meyilliliyi
- Ailədə (xüsusilə birinci dərəcəli qohumda) prostat xərçəngi anamnezi
- Ailədə süd vəzi/yumurtalıq xərçəngi anamnezi (irsi BRCA əlaqəsi ola bilər)
- Yüksək yağlı, əsasən emal olunmuş qırmızı ətdən ibarət qidalanma (sübut səviyyəsi digər risk faktorlarına nisbətən daha zəifdir)
İrsi Sindromlar və Germinal Xətt Genetik Analizi
| Gen / Sindrom | Klinik Əhəmiyyəti |
|---|---|
| BRCA2 | Prostat xərçəngində ən çox klinik əhəmiyyətə malik germinal xətt genidir — yalnız riski artırmaqla kifayətlənmir, daha gənc yaşda diaqnoz, daha aqressiv histologiya və daha pis proqnozla da əlaqəlidir; PARP inhibitoru müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edir |
| BRCA1 | BRCA2 ilə müqayisədə daha zəif, lakin yenə də əhəmiyyətli risk artımı ilə əlaqəlidir |
| HOXB13 (G84E variantı) | Prostat xərçənginə xas, nisbətən yaxın zamanda müəyyən edilmiş irsi risk variantı; xüsusilə Şimali Avropa mənşəli əhalidə ailəvi prostat xərçəngi qruplaşmasında rol oynayır |
| ATM, CHEK2, PALB2 (digər HRR genləri) | Homoloji rekombinasiya təmiri (HRR) yolunda iştirak edən bu genlərdəki mutasiyalar metastatik xəstəlikdə PARP inhibitoru müalicəsinə uyğunluğu müəyyən edən geniş panelin hissəsidir |
| Lynch sindromu (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2) | Nadir rast gəlinən MSI-H/dMMR prostat xərçəngi alt qrupu ilə əlaqəlidir — şiş növündən asılı olmayan immunoterapiyaya qeyri-adi cavab ehtimalı |
Aktual təlimatlar metastatik prostat xərçəngi diaqnozu qoyulan bütün xəstələrdə, həmçinin yüksək riskli/çox yüksək riskli lokal xəstəliyi olan və ya güclü ailə anamnezi olan xəstələrdə germinal xətt genetik analizinin aparılmasını tövsiyə edir. Bu analizlər həm müalicə seçimini (BRCA2/HRR müsbətliyi PARP inhibitoru kombinasiyalarına uyğunluğu müəyyən edir), həm də birinci dərəcəli qohumların risk qiymətləndirilməsini və skrininqini istiqamətləndirir.
Skrininq: PSA və Onun Mübahisəli Keçmişi
PSA (prostata spesifik antigen) skrininqi onkologiyanın ən mübahisəli mövzularından biri olub: PSA yüksəkliyi prostat xərçənginə xas deyil (xoşxassəli prostat böyüməsi, prostatit, hətta velosiped sürmək kimi hallarda da yüksələ bilər) və PSA skrininqi bəzi xəstələrdə heç vaxt əlamət verməyəcək, klinik olaraq əhəmiyyətsiz xərçənglərin lazımsız aşkarlanmasına (həddindən artıq diaqnoz) və lazımsız müalicəyə səbəb ola bilər. Buna görə aktual yanaşma müəyyən yaşda avtomatik skrininq əvəzinə xəstə ilə həkim arasında birgə qərarvermə (ortaq qərar qəbul etmə) prosesini tövsiyə edir — xəstənin gözlənilən ömrü, ailə anamnezi və şəxsi seçimləri nəzərə alınaraq.
Təkbaşına yüksək PSA-nın biopsiya qərarını nə dərəcədə dəstəklədiyini dəqiqləşdirmək məqsədilə sərbəst PSA nisbəti, PSA sıxlığı (PSA sıxlığı — PSA-nın prostat həcminə nisbəti) və daha yeni çoxmarkerlə panellər (4Kscore, Prostat Sağlamlığı İndeksi/PHI) klinik praktikada getdikcə daha çox istifadə olunur; bu analizlər lazımsız biopsiya faizini azaltmağa kömək edə bilər. Sərbəst (azad) PSA analizi haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
Əlamətləri
Erkən mərhələ prostat xərçəngi adətən heç bir əlamət vermir — buna görə əksər hallar rutin PSA skrininqi zamanı aşkar olunur. Xəstəlik irəlilədikcə aşağıdakı əlamətlər ortaya çıxa bilər:
- Tez-tez sidiyə çıxma (xüsusilə gecə)
- Sidik axınının zəifləməsi və ya fasiləli sidiyə çıxma
- Sidiyə çıxmağa başlamada çətinlik
- Sidikdə və ya spermada qan müşahidə olunması
- Erektil disfunksiya
- İrəliləmiş mərhələdə: sümük ağrısı (xüsusilə bel/bud-çanaq — ən çox metastaz sahəsi), səbəbi açıqlanmayan çəki itkisi
Bu əlamətlərin böyük əksəriyyəti xoşxassəli prostat böyüməsi (BPH) kimi xərçəngdən kənar səbəblərdən qaynaqlana bilər; lakin xüsusilə yeni başlayan sümük ağrısı ilə birlikdə müşahidə olunduqda mütləq qiymətləndirilməlidir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Barmaqla Rektal Müayinə (DRE) və PSA
Barmaqla rektal müayinə periferik zonada yerləşən sərtliyin/düyünün aşkarlanmasını təmin edir, lakin yalnız prostatın bir hissəsini qiymətləndirə bilər; PSA ilə birlikdə istifadə edildikdə diaqnostik dəyəri artır.
Multiparametrik MRI və PI-RADS
Aktual praktikada PSA yüksəkliyindən/anormal DRE-dən sonra biopsiyadan əvvəl multiparametrik MRI (mpMRI) aparılması standart hal alıb. MRI tapıntıları PI-RADS (Prostat Görüntüləmə Hesabatı və Məlumat Sistemi) balına görə 1-dən (çox aşağı ehtimal) 5-ə (yüksək ehtimal) qədər təsnif edilir və bu bal biopsiya qərarını və biopsiya zamanı hədəflənəcək sahələri birbaşa istiqamətləndirir.
Prostat Biopsiyası
Aktual biopsiya yanaşması bütün prostatdan sistemli şəkildə nümunə götürən sistematik biopsiya ilə MRI-da şübhəli görünən sahələri birbaşa hədəfləyən MRI-füzyon (hədəfə yönəlmiş) biopsiyasını birləşdirir — bu kombinasiya yalnız sistematik biopsiya ilə müqayisədə klinik olaraq əhəmiyyətli xərçənglərin aşkarlanma faizini artırır. Həmçinin infeksiya riskini azaltmaq məqsədilə ənənəvi transrektal yanaşmadan infeksiya riski daha aşağı olan transperineal biopsiya yanaşmasına doğru getdikcə artan keçid baş verir.
Patologiya: Gleason Balı və ISUP Dərəcə Qrupu
Patoloq Donald Gleason-un 1960-cı illərdə hazırladığı Gleason dərəcələndirmə sistemi prostat xərçəngi patologiyasının təməl daşı olmağa davam edir — lakin sistemin şərh edilməsi zamanla əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İlkin sistemdə şiş toxumasındakı ən geniş yayılmış iki böyümə nümunəsi (1-dən 5-ə qədər) toplanaraq Gleason balı (məsələn, 3+4=7) əldə edilir. Lakin 2014-cü ildə Beynəlxalq Uroloji Patologiya Assosiasiyası (ISUP) həm xəstələr üçün çaşqınlıq yaradan (məsələn, "Gleason 6 xərçəngdirmi?" sualı), həm də eyni ümumi balın (7) çox fərqli proqnozlara malik iki alt tipi — 3+4 və 4+3 — ehtiva etdiyini yetərincə ayırd edə bilməyən bu sistemi dəqiqləşdirmək məqsədilə ISUP Grade Group (Dərəcə Qrupu) 1-5 sistemini müəyyən edib.
| ISUP Dərəcə Qrupu | Gleason Balı | Klinik Mənası |
|---|---|---|
| Dərəcə Qrupu 1 | ≤6 (3+3) | Aşağı dərəcəli; çox vaxt aktiv izləmə üçün uyğun namizəddir |
| Dərəcə Qrupu 2 | 7 (3+4) | Üstünlük təşkil edən nümunənin daha yaxşı diferensiasiyalı olduğu orta qrup — əlverişli orta risk təsnifatında vacibdir |
| Dərəcə Qrupu 3 | 7 (4+3) | Üstünlük təşkil edən nümunənin daha zəif diferensiasiyalı olduğu orta qrup — 3+4 ilə müqayisədə nəzərəçarpan dərəcədə daha pis proqnoz |
| Dərəcə Qrupu 4 | 8 (4+4, 3+5 və ya 5+3) | Yüksək dərəcəli |
| Dərəcə Qrupu 5 | 9-10 | Ən yüksək dərəcəli, ən aqressiv gediş |
Bu, xəstələrin maarifləndirilməsində tez-tez qarşılaşılan sualdır və mübahisəli mövzudur: Dərəcə Qrupu 1 (Gleason 6) şişlər tərifə görə xərçəng hüceyrələri ehtiva etsə də, metastaz vermə qabiliyyəti son dərəcə aşağıdır və demək olar ki, bütün böyük seriyalarda təkbaşına ölümə səbəb olduğu göstərilə bilməyib. Buna görə bir çox mərkəz Dərəcə Qrupu 1 xəstəliyi aktiv izləmə üçün ideal namizəd hesab edir və xəstələrlə bu incə fərqi açıq şəkildə müzakirə edir.
Molekulyar və Genomik Analizlər
| Analiz | İstifadə Sahəsi | Klinik Əhəmiyyəti |
|---|---|---|
| Germinal xətt BRCA1/2, ATM, CHEK2, PALB2 (HRR paneli) | Metastatik xəstəlik (bütün xəstələrdə tövsiyə olunur) | PARP inhibitoru müalicəsinə (təkbaşına və ya abirateron/enzalutamid kombinasiyasında) uyğunluğu müəyyən edir |
| MSI-H / dMMR | Metastatik xəstəlik (nadir alt qrup) | Pembrolizumabla şiş növündən asılı olmayan müalicəyə qeyri-adi cavab ehtimalı |
| PTEN itkisi (immunohistokimya) | Metastatik hormona həssas xəstəlik | Kapivasertib (AKT inhibitoru) + abirateron kombinasiyasına uyğunluğu müəyyən edən, 2026-cı ildə təsdiqlənmiş yeni müşayiətedici diaqnostik analiz |
| Decipher Genomik Təsnifatçısı | Lokal xəstəlik (aktiv izləmə qərarı, əməliyyatdan sonra radioterapiyanın vaxtı) | NCCN təlimatlarında tövsiyə olunan gen ekspressiyası analizi; aqressiv/yüksək riskli biologiyanı proqnozlaşdırmaqda kömək edir |
| Oncotype DX Genomik Prostat Balı (GPS), Prolaris | Yeni diaqnoz qoyulmuş aşağı/əlverişli orta riskli xəstəlik | Aktiv izləmə uyğunluğunu və pis patologiya riskini proqnozlaşdırmaqda tamamlayıcı genomik analizlər |
PSMA PET/KT: Görüntüləmədə İnqilab
PSMA (Prostata Spesifik Membran Antigeni) prostat xərçəngi hüceyrələrinin səthində normal toxumaya nisbətən xeyli daha sıx ekspressiya olunan zülaldır. Bu zülalı hədəfləyən radioaktiv işarələnmiş maddələrlə aparılan PSMA PET/KT görüntüləməsi son bir neçə ildə prostat xərçənginin mərhələləndirilməsində və residivin qiymətləndirilməsində inqilab yaradıb — ənənəvi KT/sümük sintiqrafiyasının aşkar edə bilmədiyi çox kiçik metastatik ocaqları xüsusilə aşağı PSA səviyyələrində belə aşkar edə bilir.
| Maddə | FDA Təsdiq Tarixi | Qeyd |
|---|---|---|
| ⁶⁸Ga-PSMA-11 (akademik, UCSF/UCLA) | 1 dekabr 2020 | İlk təsdiqlənən PSMA PET maddələri |
| ¹⁸F-DCFPyL (Pylarify) | 26 may 2021 | Kommersiya baxımından geniş əlçatan ilk PSMA PET maddəsi |
| ⁶⁸Ga-PSMA-11 (kommersiya dəsti, Illuccix) | 19 dekabr 2021 | 68Ga-PSMA-11-i daha geniş əlçatan etdi |
| ¹⁸F-flotufolastat (Posluma) | 25 may 2023 | İlk "radiohibrid" (rhPSMA) PSMA PET maddəsi |
| Ga-68 qozetotid (Gozellix) | 20 mart 2025 | Yeni nəsil PSMA PET dəsti |
PSMA PET-in klinik təsiri iki əsas sahədə nəzərəçarpandır: (1) başlanğıc mərhələləndirmə — xüsusilə orta-yüksək riskli xəstəlikdə ənənəvi görüntüləməni əvəz etməyə/tamamlamağa başlayıb; (2) biokimyəvi residivin qiymətləndirilməsi — çox aşağı PSA səviyyələrində belə residiv ocağının yerini aşkar edə bilər, bu da xilasedici müalicənin (xilasedici RT kimi) daha dəqiq planlaşdırılmasını təmin edir. Həmçinin PSMA PET müsbətliyi artıq 177Lu-PSMA-617 radioliqand müalicəsinə uyğunluğun ilkin şərtidir (aşağıya baxın). Qallium-68 PSMA-PET haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
Mərhələləndirmə və Risk Təsnifatı
AJCC TNM sistemi rəsmi mərhələləndirməni müəyyən edərkən gündəlik klinik praktikada müalicə qərarını daha birbaşa istiqamətləndirən təsnifat NCCN risk qruplarıdır — bu təsnifat PSA səviyyəsinin, Dərəcə Qrupunun və klinik T mərhələsinin birləşməsinə əsaslanır:
| NCCN Risk Qrupu | Ümumi Xüsusiyyətlər |
|---|---|
| Çox aşağı risk | T1c, Dərəcə Qrupu 1, PSA <10, məhdud biopsiya tutulması |
| Aşağı risk | T1-T2a, Dərəcə Qrupu 1, PSA <10 |
| Əlverişli orta (orta-xoşxassəli) | Dərəcə Qrupu 1-2 ilə birlikdə yalnız bir orta risk xüsusiyyəti (T2b-c, PSA 10-20 və ya Dərəcə Qrupu 2), Dərəcə Qrupu 2-nin üstünlük təşkil etməməsi |
| Əlverişsiz orta (orta-bədxassəli) | Birdən çox orta risk xüsusiyyəti və ya Dərəcə Qrupu 3, yaxud biopsiya tutulmasının %50-dən çox olması |
| Yüksək risk | T3a və ya Dərəcə Qrupu 4-5 və ya PSA >20 |
| Çox yüksək risk | T3b-T4, birincili Gleason nümunəsi 5 və ya birdən çox yüksək risk xüsusiyyəti |
Bu risk təsnifatı aşağıdakı müalicə bölmələrinin əsasını təşkil edir.
Aşağı Riskli Lokal Xəstəlikdə Aktiv İzləmə
Aşağı və çox aşağı riskli lokal xəstəlikdə aktiv izləmə (fəal nəzarət) — müntəzəm PSA izlənməsi, dövri mpMRI və təkrar biopsiyalarla xəstəliyin yaxından izlənməsi, yalnız irəliləmə əlaməti müşahidə olunarsa, müalicəyə keçilməsi — hazırda üstünlük verilən yanaşmaya çevrilib. Bu, aktiv müalicənin (cərrahiyyə/radioterapiya) yan təsirlərindən (sidik qaçırma, erektil disfunksiya kimi) sağqalmadan güzəştə getmədən yayınmağı mümkün edir.
ProtecT tədqiqatına görə (Hamdy FC və həmkarları, New England Journal of Medicine, 21 mart 2023), lokal prostat xərçəngində aktiv izləmə, radikal prostatektomiya və radioterapiya müqayisə edildikdə 15 illik izləmədə prostat xərçənginə xas ölüm faizləri arasında əhəmiyyətli fərq müəyyən edilməyib (aktiv izləmə %3,1, prostatektomiya %2,2, radioterapiya %2,9; p=0,53) — bütün səbəblərlə əlaqəli ölüm faizləri də (%21-23) üç qolda oxşar idi. Aktiv izləmə qolunda metastaz faizi (%9,4) digər iki qola (%4,7 və %5,0) nisbətən təxminən iki dəfə daha yüksək müəyyən edilsə də, bu fərq ölüm faizinə əks olunmayıb. Bu tədqiqat aşağı riskli xəstəlikdə aktiv izləmənin təhlükəsiz strategiya olduğuna dair ən güclü randomizə olunmuş sübutu təşkil edir. Aktiv müşahidə yanaşması haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
Aktual AUA/ASTRO təlimatları (2022, 2026-cı ildə yenilənib) aktiv izləməni aşağı riskli xəstəlik üçün üstünlük verilən yanaşma kimi güclü tövsiyə səviyyəsində təqdim edir; əlverişli orta riskli xəstəlikdə isə aktiv izləmə, radioterapiya və cərrahiyyəni birgə qərarvermə prosesində eyni dərəcədə məqbul üç seçim kimi təqdim edir.
Lokal Xəstəlikdə Definitiv Müalicə
Aktiv müalicə qərarı verildikdə iki əsas definitiv müalicə seçimi mövcuddur və ümumilikdə bir-birinə oxşar onkoloji nəticələr təqdim edir; seçim böyük ölçüdə yan təsir profilinə, xəstənin seçiminə və mərkəzin ixtisaslaşmasına əsaslanır:
- Radikal prostatektomiya: açıq, laparoskopik və ya (hazırda ən geniş yayılmış) robot yardımlı laparoskopik texnika ilə prostatın tam çıxarılması
- Xarici şüa radioterapiyası (EBRT): hazırda adətən IMRT/VMAT texnikaları ilə tətbiq olunur; stereotaktik bədən radioterapiyası (SBRT) ilə daha qısa müddətdə (adətən 5 seans) tamamlana bilər
- Braxiterapiya: radioaktiv mənbələrin birbaşa prostat daxilinə yerləşdirilməsi (daimi aşağı doza sürətli və ya müvəqqəti yüksək doza sürətli texnika ilə); təkbaşına və ya EBRT ilə kombinasiya şəklində istifadə oluna bilər
Prostatın çıxarılması əvəzinə yalnız şişin yerləşdiyi sahəni hədəfləyən fokal müalicələr (yüksək intensivlikli fokuslanmış ultrasəs/HIFU, krioterapiya kimi) seçilmiş aşağı-orta riskli xəstələrdə tədqiqat/məhdud klinik istifadə mərhələsindədir, lakin hələ standart müalicəni əvəz etməyib.
Yüksək Riskli/Yerli İrəliləmiş Xəstəlikdə Müalicə
Yüksək və çox yüksək riskli lokal xəstəlikdə təkbaşına lokal müalicə (cərrahiyyə və ya radioterapiya) adətən yetərsiz qalır; bu xəstələrdə radioterapiya uzunmüddətli androgen deprivasiya müalicəsi (ADT) ilə kombinə edilir (adətən 18-36 ay). Cərrahiyyəyə üstünlük verilərsə, limfa düyünü disseksiyası genişləndirilir və əməliyyatdan sonra patologiyaya görə adyuvant/xilasedici radioterapiya gündəmə gələ bilər. Prostat xərçəngi üçün hormon müalicəsi haqqında ayrıca yazımızda ADT-nin mexanizmi və istifadə formaları ətraflı müzakirə olunur.
Biokimyəvi Residivin İdarə Edilməsi
Definitiv müalicədən sonra PSA-nın yenidən yüksəlməsi (biokimyəvi residiv/BCR) görüntüləmədə hələ aşkar edilə bilən xəstəlik olmasa belə, residivə işarə edir. PSMA PET/KT hazırda bu aşağı PSA səviyyələrində residiv ocağının yerini aşkar etməkdə qızıl standarta çevrilib və bu məlumat müalicə qərarına (yalnız prostat yatağına xilasedici radioterapiya, yoxsa metastaza yönəlmiş müalicə) birbaşa təsir edir. Cərrahiyyədən sonrakı BCR-də xilasedici radioterapiya, radioterapiyadan sonrakı BCR-də isə (uyğun xəstələrdə) xilasedici cərrahiyyə, krioterapiya və ya HIFU seçimləri qiymətləndirilə bilər. Biokimyəvi residiv haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
Metastatik Hormona Həssas Xəstəliyin (mHSPC) Müalicəsi
Uzaq metastazla (sümük, limfa düyünü, nadir hallarda visseral orqan) müraciət edən və ya lokal müalicədən sonra metastatik hala gələn, hələ hormon müalicəsinə rezistent olmayan xəstələrdə müalicə yanaşması son on ildə kökündən dəyişib: təkbaşına ADT-dən ADT-yə ikinci (ikili) və ya üçüncü (üçlü) dərmanın əlavə edildiyi intensivləşdirilmiş müalicəyə keçilib.
CHAARTED tədqiqatına görə (yüksək həcmli xəstəlik alt qrupunda) ADT-yə erkən dosetaksel əlavə edilməsi təkbaşına ADT-yə nisbətən ümumi sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (median 34,4 ayla müqayisədə 51,2 ay; HR 0,63). STAMPEDE tədqiqatının dosetaksel qolu da oxşar sağqalma faydası göstərib. Bu iki tədqiqat dosetakselin mHSPC-də ADT-yə erkən əlavə edilməsini təlimat səviyyəsində standart edib — dosetaksel uzun müddətdir generik kimyaterapiya dərmanı olduğu üçün bu dəyişiklik yeni FDA təsdiqindən daha çox təlimatda qəbul edilməsi yolu ilə klinik praktikaya daxil olub.
LATITUDE tədqiqatına görə yüksək riskli mHSPC-də ADT-yə abirateron+prednizolon əlavə edilməsi ümumi sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR 0,621; p<0,0001) və bu kombinasiya 7 fevral 2018-ci ildə FDA təsdiqi alıb. STAMPEDE tədqiqatının abirateron qolu da oxşar nəticələr bildirib.
ARCHES tədqiqatına görə ADT-yə enzalutamid əlavə edilməsi radioqrafik irəliləməsiz sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR 0,39; p<0,0001) və 16 dekabr 2019-cu ildə FDA təsdiqi alıb. Müstəqil ENZAMET tədqiqatı da (erkən dosetaksellə birlikdə və ya ayrıca) 3 illik ümumi sağqalmada əhəmiyyətli fayda bildirib (%72 ilə müqayisədə %80; ölüm riskində təxminən %33 azalma).
TITAN tədqiqatına görə ADT-yə apalutamid əlavə edilməsi ümumi sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR 0,67; p=0,0053) və radioqrafik irəliləməsiz sağqalmanı da (HR 0,48; p<0,0001) nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşdırıb; bu kombinasiya 17 sentyabr 2019-cu ildə FDA təsdiqi alıb.
ARASENS tədqiqatına görə ADT + dosetaksel ikilisinə darolutamid əlavə edilməsi ("üçlü" müalicə) ümumi sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR 0,68; p<0,0001 — ölüm riskində təxminən %32 azalma) və 5 avqust 2022-ci ildə FDA təsdiqi alıb. Bu, kimyaterapiyaya uyğun yüksək həcmli/yüksək riskli xəstələrdə üçlü müalicənin standart seçimə çevrilməsini təmin edib.
ARANOTE tədqiqatına görə dosetaksel istifadə olunmadan ADT+darolutamid ikili kombinasiyası radioqrafik irəliləməsiz sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR 0,54; p<0,0001) və 3 iyun 2025-ci ildə FDA təsdiqi alıb — ümumi sağqalma analizində hələ statistik əhəmiyyətə çatılmayıb (HR 0,78). Bu təsdiq dosetakseli tolere edə bilməyən və ya istəməyən xəstələr üçün kimyaterapiyasız, darolutamid əsaslı ikili seçim təqdim edir.
Sahənin ən yeni və ən vacib inkişaflarından biri olaraq PSMAddition tədqiqatına görə PSMA PET-müsbət mHSPC xəstələrində standart ADT+yeni nəsil hormonal dərman (ARPI) müalicəsinə 177Lu-PSMA-617 (Pluvicto) əlavə edilməsi radioqrafik irəliləməsiz sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (HR təxminən 0,67-0,72) və 31 iyul 2026-cı ildə FDA təsdiqi alıb — ümumi sağqalma məlumatları hələ yetişməsə də, müsbət meyil göstərir (HR 0,80). Bu təsdiq radioliqand müalicəsinin əvvəllər yalnız kastrasiyaya rezistent xəstəlikdə istifadə olunan seçim olduğu halda, artıq xəstəliyin xeyli daha erkən (hormona həssas) mərhələsində də istifadə edilə bilməsi deməkdir — uyğun xəstə əhalisini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən inkişafdır.
Qeyri-metastatik Kastrasiyaya Rezistent Prostat Xərçənginin (nmCRPC) Müalicəsi
ADT altında olarkən görüntüləmədə aşkar edilə bilən metastaz olmadan PSA-nın yüksəlməyə davam etdiyi (kastrasiyaya rezistentlik inkişaf etdiyi) xəstələrdə PSA-nın ikiqat artma müddəti qısa olan (yüksək riskli) xəstələrdə ADT-yə üçüncü nəsil androgen reseptoru inhibitorlarından birinin əlavə edilməsi standart olub; hər üç dərman da oxşar dizayna malik randomizə olunmuş tədqiqatlarla metastazsız sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb:
Apalutamid SPARTAN tədqiqatına əsasən 14 fevral 2018-ci ildə; enzalutamid PROSPER tədqiqatına əsasən 13 iyul 2018-ci ildə; darolutamid isə ARAMIS tədqiqatına əsasən 30 iyul 2019-cu ildə nmCRPC göstərişində FDA təsdiqi alıb. ARAMIS tədqiqatında darolutamid metastazsız sağqalmanı 18,4 aydan 40,4 aya yüksəldib (HR 0,41; p<0,0001) — metastaz/ölüm riskində təxminən %59 azalma. Üç dərman arasında birbaşa müqayisəli tədqiqat olmasa da, darolutamidin qan-beyin baryerini nisbətən daha az keçdiyi və buna görə mərkəzi sinir sistemi yan təsirlərinin (yorğunluq, yıxılma, koqnitiv təsirlər) digər ikisinə nisbətən daha az bildirildiyi irəli sürülür.
Metastatik Kastrasiyaya Rezistent Prostat Xərçənginin (mCRPC) Müalicəsi
Xəstəlik ADT-yə (və varsa, əvvəlki ARPI/kimyaterapiyaya) rezistent hala gəlib metastatik olaraq irəlilədikdə müalicə seçimi böyük ölçüdə əvvəlki müalicələrə, simptom vəziyyətinə və biomarker profilinə görə fərdiləşdirilir. Bu, prostat xərçənginin müalicə seçimi baxımından ən zəngin mərhələsidir:
IMPACT tədqiqatına əsaslanan sipuleusel-T simptomsuz/az simptomlu mCRPC-də 29 aprel 2010-cu ildə FDA təsdiqi alıb, tarixdəki ilk terapevtik xərçəng peyvəndi xüsusiyyətini daşıyır (median ümumi sağqalma faydası təxminən 4,1 ay). Xəstənin öz immun hüceyrələrinin işlənib yenidən verilməsini tələb edən, fərdi hüceyrəvi immunoterapiyadır.
Abirateron COU-AA-301 tədqiqatına əsasən əvvəlcə dosetakseldən sonrakı mCRPC-də (28 aprel 2011), ardınca COU-AA-302 tədqiqatına əsasən kimyaterapiyadan əvvəlki mCRPC-yə genişləndirilərək (10 dekabr 2012) təsdiq alıb. Enzalutamid isə AFFIRM tədqiqatına əsasən dosetakseldən sonrakı mCRPC-də 31 avqust 2012-ci ildə təsdiq alıb. Bu iki dərman androgen reseptoru siqnal yolunu fərqli nöqtələrdən hədəfləyərək (abirateron androgen sintezini, enzalutamid androgen reseptorunu birbaşa bloklayaraq) mCRPC müalicəsinin əsasını təşkil edib.
Dosetaksel ARPI-lərdən əvvəlki dövrdən bəri mCRPC-də ümumi sağqalma faydası sübut edilmiş standart kimyaterapiyadır. Kabazitaksel dosetakselə rezistent mCRPC-də ikinci müalicə xətti taksan seçimi kimi istifadə olunur və xüsusilə ARPI müalicəsinə rezistent, sürətlə irəliləyən xəstəlikdə üstünlük verilir.
ALSYMPCA tədqiqatına əsaslanan radium-223 simptomlu sümük metastazlı (visseral metastazsız) mCRPC-də 15 may 2013-cü ildə FDA təsdiqi alıb, ilk təsdiqlənən alfa hissəcikləri yayan radiofarmasevtik maddə xüsusiyyətini daşıyır; sümüyə seçici bağlanaraq lokal radiasiya zədəsi yaradır və ümumi sağqalma faydası verir.
Olaparib PROfound tədqiqatına əsasən (BRCA1/2/ATM mutasiyalı kohort: rPFS 3,6 ayla müqayisədə 7,4 ay, HR 0,34; OS 14,7 ayla müqayisədə 19,1 ay, HR 0,69) 19 may 2020-ci ildə FDA təsdiqi alıb. Rukaparib TRITON2 tədqiqatına əsasən 15 may 2020-ci ildə sürətləndirilmiş təsdiq alıb, TRITON3 tədqiqatının təsdiqləyici nəticələri ilə (rPFS 6,4 ayla müqayisədə 11,2 ay, HR 0,50) 17 dekabr 2025-ci ildə tam təsdiqə çevrilib. Həmçinin PARP inhibitorları ARPI-lərlə kombinasiya şəklində daha erkən (mCRPC-nin birinci müalicə xəttində) də istifadə olunur: niraparib+abirateron (Akeega) MAGNITUDE tədqiqatına əsasən 11 avqust 2023-cü ildə BRCA mutasiyalı mCRPC-də, talazoparib+enzalutamid isə TALAPRO-2 tədqiqatına əsasən (rPFS 13,8 ayla müqayisədə çatılmayıb, HR 0,45) 20 iyun 2023-cü ildə HRR mutasiyalı mCRPC-də təsdiq alıb.
VISION tədqiqatına görə PSMA PET-müsbət, əvvəllər ARPI və taksan əsaslı kimyaterapiya almış mCRPC xəstələrində 177Lu-PSMA-617 ölüm riskini %38 azaldıb və 23 mart 2022-ci ildə FDA təsdiqi alıb. Daha sonra PSMAfore tədqiqatına əsasən (rPFS 5,6 ayla müqayisədə 9,3 ay, HR 0,41) istifadə sahəsi 28 mart 2025-ci ildə kimyaterapiyadan əvvəlki (yalnız bir ARPI-dən sonrakı) mCRPC-yə genişləndirilib — bu, radioliqand müalicəsinin xəstəliyin daha erkən müalicə xəttində də istifadə oluna biləcəyini göstərib. Pluvicto (lutesium müalicəsi) haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
CAPItello-281 tədqiqatına görə PTEN çatışmazlığı olan (immunohistokimya ilə müşayiətedici diaqnostik analizlə müəyyən edilən) mHSPC xəstələrində standart abirateron+ADT müalicəsinə AKT inhibitoru olan kapivasertib əlavə edilməsi radioqrafik irəliləməsiz sağqalmanı nəzərəçarpan dərəcədə uzadıb (25,7 ayla müqayisədə 33,2 ay; HR 0,81; p=0,034) və 12 iyun 2026-cı ildə FDA təsdiqi alıb. Bu təsdiq prostat xərçəngində AKT inhibitoru sinfinin ilk istifadəsini təmsil etməsi və PTEN analizinin klinik praktikaya müşayiətedici diaqnostik analiz kimi daxil olması baxımından vacibdir.
Müalicənin Yan Təsirləri
| Müalicə | Tez-tez Rast Gəlinən Yan Təsirlər |
|---|---|
| Radikal prostatektomiya | Sidik qaçırma (adətən zamanla düzəlir), erektil disfunksiya, nadir hallarda anastomoz daralması |
| Radioterapiya (EBRT/braxiterapiya) | Radiasiya proktiti (rektal qıcıqlanma), radiasiya sistiti (sidik kisəsi qıcıqlanması), erektil disfunksiya (adətən gec ortaya çıxır), nadir hallarda ikincili bədxassəli şiş riski |
| ADT (hormon müalicəsi) | İstilik basmaları, sümük mineral sıxlığının azalması/osteoporoz, əzələ kütləsinin azalması, çəki artımı, kardiometabolik risk artımı (diabet, ürək-damar xəstəliyi), koqnitiv təsirlər, libido itkisi, əhval dəyişiklikləri |
| Dosetaksel/kabazitaksel | Sümük iliyinin supressiyası (febril neytropeniya riski), yorğunluq, periferik neyropatiya, dırnaq dəyişiklikləri, maye tutulması |
| PARP inhibitorları (olaparib, rukaparib, niraparib, talazoparib) | Anemiya, yorğunluq, ürəkbulanma; uzunmüddətli istifadədə nadir mielodisplastik sindrom/leykoz riski (sinif təsiri) |
| ¹⁷⁷Lu-PSMA-617 (radioliqand müalicəsi) | Ağız quruluğu (kserostomiya — tüpürcək vəzilərində də PSMA ekspressiyası olduğuna görə), ürəkbulanma, yorğunluq, sümük iliyinin supressiyası, böyrək funksiyalarının izlənməsi zərurəti |
| Kapivasertib (AKT inhibitoru) | Hiperqlikemiya, ishal, səpgi — yaxından metabolik izləmə tələb edir |
Dəstəkləyici Müalicələr
Sümük Sağlamlığı
Uzunmüddətli ADT istifadəsi sümük mineral sıxlığını azaldaraq sınıq riskini artırır; buna görə müntəzəm sümük sıxlığı ölçülməsi və lazım olduqda kalsium/D vitamini dəstəyi tövsiyə olunur. Sümüyə yayılmış, sınıq/sıxılma riski yüksək metastatik xəstəlikdə skeletlə əlaqəli hadisələri (patoloji sınıq, onurğa beyni sıxılması kimi) azaltmaq məqsədilə denosumab və ya zoledron turşusu istifadə oluna bilər.
Cinsi Funksiya və Kontinensiya Reabilitasiyası
Cərrahiyyə və ya radioterapiyadan sonra erektil disfunksiya və sidik qaçırma xəstələrin həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər; çanaq dibi məşqləri, fosfodiesteraza-5 inhibitorları, vakuum cihazları və lazım olduqda uroloji/androloji dəstək bu yan təsirlərin idarə edilməsində mühüm rol oynayır.
Genetik Məsləhət
Germinal xətt BRCA2 və ya digər HRR gen mutasiyası aşkar olunan xəstələrdə həm müalicə qərarları, həm də birinci dərəcəli qohumların risk qiymətləndirilməsi üçün genetik məsləhət tövsiyə olunur. BRCA1 və BRCA2 mutasiyası haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı müzakirə olunur.
Qlobal Təsdiq və Sübut Tarixçəsi
Aşağıdakı zaman xətti prostat xərçəngi müalicəsinin son on beş ildə nə qədər sürətli və çoxşaxəli inkişaf etdiyini göstərir — xəstəliyin demək olar ki, hər mərhələsində (nmCRPC-dən mHSPC-yə, mCRPC-dən ən yeni radioliqand/AKT inhibitoru siniflərinə qədər) yeni təsdiqlər ard-arda gəlib.
Sipuleusel-T (Provenge) FDA TəsdiqiƏlamətdar mərhələ
Tarixdəki ilk terapevtik xərçəng peyvəndi.
Abirateron FDA Təsdiqi (mCRPC, dosetakseldən sonra)
COU-AA-301 tədqiqatına əsasən.
Enzalutamid FDA Təsdiqi (mCRPC)
AFFIRM tədqiqatına əsasən.
Radium-223 (Xofigo) FDA TəsdiqiƏlamətdar mərhələ
ALSYMPCA tədqiqatına əsasən; ilk alfa hissəcikləri yayan radiofarmasevtik dərman təsdiqi.
Abirateron FDA Təsdiqi (mHSPC, yüksək risk)
LATITUDE tədqiqatına əsasən.
Apalutamid (Erleada) FDA Təsdiqi (nmCRPC)
SPARTAN tədqiqatına əsasən.
Darolutamid (Nubeqa) FDA Təsdiqi (nmCRPC)
ARAMIS tədqiqatına əsasən.
Apalutamid FDA Təsdiqi (mHSPC)
TITAN tədqiqatına əsasən.
Enzalutamid FDA Təsdiqi (mHSPC)
ARCHES tədqiqatına əsasən.
Olaparib FDA Təsdiqi (BRCA/HRR mutasiyalı mCRPC)Əlamətdar mərhələ
PROfound tədqiqatına əsasən; prostat xərçəngində ilk biomarkerlə istiqamətləndirilən hədəfə yönəlmiş müalicə.
¹⁷⁷Lu-PSMA-617 (Pluvicto) FDA TəsdiqiƏlamətdar mərhələ
VISION tədqiqatına əsasən; PSMA hədəfli radioliqand müalicəsinin yaranması.
Darolutamid + Dosetaksel FDA Təsdiqi (mHSPC Üçlü Müalicəsi)
ARASENS tədqiqatına əsasən.
Niraparib + Abirateron (Akeega) FDA Təsdiqi
MAGNITUDE tədqiqatına əsasən, BRCA mutasiyalı mCRPC.
Talazoparib + Enzalutamid FDA Təsdiqi
TALAPRO-2 tədqiqatına əsasən, HRR mutasiyalı mCRPC.
Pluvicto FDA Təsdiqi Genişləndirildi (Kimyaterapiyadan Əvvəlki mCRPC)
PSMAfore tədqiqatına əsasən.
Darolutamid + ADT FDA Təsdiqi (Kimyaterapiyasız mHSPC)
ARANOTE tədqiqatına əsasən.
Rukaparib Tam Təsdiqə Çevrildi
TRITON3 təsdiqləyici tədqiqatının nəticəsində sürətləndirilmiş təsdiqdən tam təsdiqə keçid.
Kapivasertib (Truqap) FDA Təsdiqi
CAPItello-281 tədqiqatına əsasən; PTEN çatışmazlığında ilk AKT inhibitoru təsdiqi.
Pluvicto FDA Təsdiqi Genişləndirildi (mHSPC)Ən Yeni
PSMAddition tədqiqatına əsasən; radioliqand müalicəsi artıq hormona həssas xəstəlikdə də istifadə edilə bilir.
Türkiyədə Vəziyyət: TİTCK Qeydiyyatı və SGK Tərəfindən Xərclərin Ödənilməsi
Lökoprolid (Lucrin), qoserelin (Zoladex) və triptorelin (Decapeptyl) kimi standart LHRH aqonistləri Türkiyədə uzun illərdir TİTCK qeydiyyatındadır və xərcləri geniş şəkildə SGK tərəfindən ödənilir — bu, prostat xərçəngi müalicəsinin ən problemsiz əldə edilə bilən hissəsidir.
SUT maddə 4.2.14.u müddəasına görə abirateron, enzalutamid və kabazitakselin xərcləri SGK tərəfindən yalnız "hormonal müalicə və sonrasında dosetaksel əsaslı kimyaterapiya zamanı irəliləmə inkişaf etmiş metastatik prostat xərçəngi xəstələrində" (yəni dosetakseldən sonrakı mCRPC-də) ən azı bir tibbi onkologiya mütəxəssisinin imzaladığı 6 aylıq tibbi şura rəyinə əsasən ödənilir. Vacib məhdudiyyət: eyni maddə bu üç dərmanın ardıcıl şəkildə istifadə edilə bilməyəcəyini açıq bildirir — yəni SGK bu üç müalicədən yalnız birini maliyyələşdirir, ardıcıl keçidləri dəstəkləmir. Bu araşdırmada abirateron/enzalutamidin kimyaterapiyadan əvvəlki mCRPC və ya mHSPC (LATITUDE/ARCHES tipli) istifadəsinin SUT-da ayrıca xərclərinin ödənildiyinə dair aktual mətn tapılmayıb; bu, təsdiqlənməli olan vacib açıq məqamdır.
Apalutamid (Erleada) və darolutamid (Nubeqa) Türkiyədə TİTCK qeydiyyatındadır və bazarda mövcuddur. Lakin bu araşdırmada bu iki dərmanın SGK/SUT xərclərinin ödənilməsi əhatəsinə dair (nmCRPC və ya mHSPC göstərişlərindən hər hansı biri üçün) təsdiqlənmiş məlumata çatmaq mümkün olmayıb. Xəstələr və həkimlər bu dərmanların aktual xərclərinin ödənilməsi vəziyyətini SGK/TİTCK mənbələrindən və ya müalicə aldıqları mərkəzdən birbaşa təsdiqləməlidir.
Fərdi hüceyrəvi emal tələb edən sipuleusel-T-nin Türkiyədə kommersiya baxımından mövcudluğuna və ya TİTCK tərəfindən qeydiyyata alınmasına dair heç bir sübut aşkar olunmayıb.
Radium-223-ün Türkiyədə TİTCK qeydiyyatında olduğuna dair sübut bu araşdırmada aşkar olunmayıb; bu, qəti "qeydiyyatsız" tapıntısı deyil, təsdiqləmə çatışmazlığıdır — aktual vəziyyət TİTCK mənbələrindən təsdiqlənməlidir.
Novartis-in kommersiya "Pluvicto" markalı məhsulunun Türkiyədə TİTCK qeydiyyatında olduğuna dair sübut tapılmayıb. Lakin Lu-177-PSMA radioliqand müalicəsi Türkiyədə bir çox böyük özəl xəstəxanada və nüvə təbabəti mərkəzində faktiki tətbiq olunur — TİTCK qeydiyyatlı Lu-177 xlorid məhlulu (Mon.Lutec) ilə PSMA-617 peptid dəstinin nüvə təbabəti bölmələrində birləşdirilib xəstəyə xüsusi hazırlanması (fərdi resept üzrə radiofarmasevtik hazırlama) yolu ilə. Bu, "idxal edilmiş hazır dərman" modelindən fərqli, lakin müalicəyə faktiki çıxışı mümkün edən üsuldur. Bu müalicənin xərclərinin SGK tərəfindən nə dərəcədə qarşılandığı bu araşdırmada dəqiq təsdiqlənə bilməyib; xəstələrin xərc/əhatə vəziyyətini birbaşa müalicə aldıqları mərkəzlə təsdiqləməsi tövsiyə olunur.
Olaparib Türkiyədə TİTCK tərəfindən qeydiyyata alınıb və aktual Qısa Məhsul Məlumatında (KÜB) BRCA1/2 və ya ATM mutasiyalı metastatik kastrasiyaya rezistent prostat xərçəngi açıq şəkildə göstəriş kimi qeyd olunur. Lakin SGK tərəfindən xərclərin ödənilməsi, iki müstəqil hüquqi mənbəyə görə, yalnız BRCA mutasiyalı, platinə həssas yumurtalıq xərçənginin saxlayıcı müalicəsi ilə məhdudlaşır; prostat (həmçinin süd vəzi və mədəaltı vəzi) göstərişləri standart SGK ödənişinin əhatə dairəsindən kənardadır. Bununla belə, İstanbul Anadolu Əmək Məhkəməsinin 7 aprel 2026 tarixli qərarında, dosetaksel və abiraterondan sonra irəliləmə göstərən, germinal xətt BRCA mutasiyası daşıyan 4-cü mərhələ prostat xərçəngi olan xəstə üçün SGK-nın olaparib ödənişindən imtina qərarı ləğv edilmiş və fasiləsiz ödəniş edilməsi hökmə bağlanmışdır — bu, prostat göstərişində də məhkəmə iddiası vasitəsilə əlçatanlığın mümkün ola biləcəyini göstərən konkret presedentdir.
Dosetaksel uzun müddətdir generik kimyaterapiya dərmanı kimi Türkiyədə problemsiz şəkildə mövcuddur və xərcləri ödənilir. PSMA PET/KT görüntüləməsi, SGK ilə müqaviləsi olan mərkəzlərdə ümumiyyətlə SGK çərçivəsində ödənilir (dəqiq tarif/maddə nömrəsi bu araşdırmada təsdiqlənə bilməyib). Denosumab, SUT-da açıq şəkildə "hormona refrakter prostat xərçəngi" ifadəsi ilə adlandırılaraq, daha əvvəl zoledron turşusu istifadə etməmiş, sınıq/sıxılma riski yüksək olan sümük metastazlı xəstələrdə, 6 ay müddətinə tibbi şura rəyi ilə xərcləri ödənilir (əvvəllər zoledron turşusu istifadə edilməməsi şərti tələb olunur); zoledron turşusunun isə standart dəstəkləyici qulluq çərçivəsində əlavə məhdudiyyət olmadan xərcləri ödənilir.
Tez-tez Verilən Suallar
- PSA-nın yüksək olması həmişə prostat xərçənginə işarə edirmi?
- Xeyr. PSA prostatın xoşxassəli böyüməsi, prostatit və hətta bəzi fiziki fəaliyyətlər səbəbindən də yüksələ bilər. Yüksək PSA əlavə qiymətləndirmə (sərbəst PSA nisbəti, MRI) tələb edir, lakin təkbaşına diaqnoz qoymağa imkan vermir.
- Gleason 6 (Grade Group 1) prostat xərçəngi təhlükəlidirmi?
- Grade Group 1 şişlər metastaz vermə qabiliyyəti son dərəcə aşağı olan, əsasən aktiv izləməyə uyğun şişlərdir; böyük seriyalarda təkbaşına ölümə səbəb olduğu nadir hallarda göstərilib.
- Aktiv izləmə təhlükəsiz seçimdirmi?
- Aşağı riskli xəstəlikdə bəli — ProtecT tədqiqatının 15 illik məlumatları aktiv izləmənin prostat xərçənginə spesifik ölüm baxımından cərrahiyyə və ya radioterapiya ilə müqayisədə əhəmiyyətli mənfi fərq yaratmadığını göstərib.
- PSMA PET/KT ənənəvi görüntüləmədən nə qədər fərqlənir?
- PSMA PET ənənəvi KT/sümük sintiqrafiyasının aşkar edə bilmədiyi çox kiçik metastatik ocaqları, xüsusilə aşağı PSA səviyyələrində belə aşkar edə bilər; bu, həm ilkin mərhələləndirməni, həm də biokimyəvi residivin qiymətləndirilməsini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıb.
- PSMAddition təsdiqi niyə mühüm hesab olunur?
- Bu təsdiq əvvəllər yalnız kastrasiyaya rezistent (irəli mərhələ) xəstəlikdə istifadə edilən Lu-177-PSMA radioliqand müalicəsinin artıq xəstəliyin çox daha erkən (hormona həssas, metastatik) mərhələsində də istifadə olunmasını təmin edib və uyğun xəstə populyasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib.
- Bütün metastatik prostat xərçəngi xəstələrinə genetik test aparılmalıdırmı?
- Bəli — aktual təlimatlar metastatik xəstəliyi olan bütün xəstələrə germinal xətt genetik testinin aparılmasını tövsiyə edir; bu, həm PARP inhibitoru müalicəsinə uyğunluğu müəyyənləşdirir, həm də ailənin risk qiymətləndirilməsinə istiqamət verir.
Mənbələr:
- Sung H, və həmkarları. Global cancer statistics 2024. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70090.
- Siegel RL, və həmkarları. Cancer Statistics, 2026. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70043.
- Hamdy FC, və həmkarları. Fifteen-year outcomes after monitoring, surgery, or radiotherapy for prostate cancer (ProtecT). N Engl J Med. 2023.
- Kantoff PW, və həmkarları. Sipuleucel-T immunotherapy (IMPACT). N Engl J Med. 2010.
- de Bono JS, və həmkarları. Abiraterone and increased survival in metastatic prostate cancer (COU-AA-301). N Engl J Med. 2011.
- Scher HI, və həmkarları. Increased survival with enzalutamide (AFFIRM). N Engl J Med. 2012.
- Parker C, və həmkarları. Alpha emitter radium-223 (ALSYMPCA). N Engl J Med. 2013.
- Fizazi K, və həmkarları. Abiraterone plus prednisone in metastatic, castration-sensitive prostate cancer (LATITUDE). N Engl J Med. 2017.
- Smith MR, və həmkarları. Apalutamide treatment and metastasis-free survival (SPARTAN). N Engl J Med. 2018.
- Fizazi K, və həmkarları. Darolutamide in nonmetastatic CRPC (ARAMIS). N Engl J Med. 2019.
- Chi KN, və həmkarları. Apalutamide for metastatic, castration-sensitive prostate cancer (TITAN). N Engl J Med. 2019.
- Armstrong AJ, və həmkarları. Enzalutamide in metastatic hormone-sensitive prostate cancer (ARCHES). J Clin Oncol. 2019.
- de Bono J, və həmkarları. Olaparib for metastatic castration-resistant prostate cancer (PROfound). N Engl J Med. 2020.
- Smith MR, və həmkarları. Darolutamide and survival in metastatic, hormone-sensitive prostate cancer (ARASENS). N Engl J Med. 2022.
- Sartor O, və həmkarları. Lutetium-177-PSMA-617 for metastatic castration-resistant prostate cancer (VISION). N Engl J Med. 2021.
- Chi KN, və həmkarları. Niraparib and abiraterone acetate for metastatic castration-resistant prostate cancer (MAGNITUDE). J Clin Oncol. 2023.
- Agarwal N, və həmkarları. Talazoparib plus enzalutamide in HRR-mutated prostate cancer (TALAPRO-2). Lancet. 2023.
- Sartor O, və həmkarları. Lutetium-177-PSMA-617 in taxane-naive patients (PSMAfore). Lancet. 2025.
- FDA təsdiq bildirişləri: darolutamid (ARANOTE), rukaparib (TRITON3 tam təsdiq), kapivasertib (CAPItello-281), Pluvicto (PSMAddition).
- Türkiyə Səhiyyə Tətbiqi Bildirişinin (SUT) müvafiq maddələri, TİTCK dərman qeydiyyatı siyahıları.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
