PSMA-PET nədir? Prostat xərçənginin yayılmasını müəyyən etmək üçün niyə ən yaxşı görüntüləmə üsuludur?

Xərçəngin diaqnozu, yayılmasının aşkarlanması və müalicəyə cavabın müəyyən edilməsi üçün hazırda istifadə olunan ən faydalı görüntüləmə üsulu PET-BT-dir. Bu üsulun yeni bir forması PSMA-PET adlandırılır və istifadə olunan “xüsusi görüntüləmə maddəsi” ilə prostat xərçəngi hüceyrələri məlum olan bütün digər üsullardan daha dəqiq və həssas şəkildə aşkar edilir.

PSMA-PET üçün FDA təsdiqi

1 dekabr 2020-ci ildə FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) prostat xərçəngi olan kişilərin PET görüntüləməsində istifadə üçün radioaktiv izləyici Gallium (Ga) 68 PSMA-11-i təsdiqlədi. Təsdiq çərçivəsində izləyici bədənin digər nahiyələrinə yayıldığından şübhələnilən prostat xərçəngi üçün PET görüntüləmədə istifadə edilə bilər. Ga 68 PSMA-PET prostat xərçənginə görə uğurla müalicə edilmiş, lakin yüksək PSA səviyyələri səbəbindən xəstəliklərinin qayıtdığından şübhələnilən kişilərdə də istifadə edilə bilər.

Mövcud görüntüləmə üsullarının prostat xərçəngində zəif qalması xəstəliyin yayılmasını proqnozlaşdırmağı, dolayısı ilə uğurlu müalicəni çətinləşdirir. Kompüter tomoqrafiyası, maqnit rezonans görüntüləmə və sümük sintiqrafiyası kimi standart görüntüləmə üsulları prostat xərçəngi metastazlarını göstərməkdə yetərsiz qalır.

Xərçəng sahəsində hazırda ən yaxşı görüntüləmə üsulu qəbul edilən standart PET-BT belə prostat xərçənginin qiymətləndirilməsində uğurlu deyil. Bunun səbəbi standart PET-BT üsulunda qlükoza, yəni şəkər istifadə edilməsi və prostat xərçəngi hüceyrələrinin şəkərdən az istifadə etməsidir. Buna görə klassik PET-BT görüntüləməyə prostat xərçəngində üstünlük verilmir. Lakin PSMA-PET adlı yeni hazırlanmış molekulyar görüntüləmə üsulu prostat xərçəngini göstərməkdə olduqca uğurlu hesab edilmişdir.

PSMA-PET necə işləyir?

PSMA-PET prostat xərçəngi hüceyrələrinin üzərində yerləşən “Prostat Spesifik Membran Antigeni” (PSMA) adlı zülaldan istifadə edərək həmin zülalı tutan və görüntüləyən üsuldur.

Bu yeni üsul üçün PSMA-ya bağlanan anticisim və Qallium-68 adlı radioaktiv maddənin birləşməsindən ibarət molekul hazırlanmışdır. Anticisim PSMA-ya bağlanır, anticismə bağlı Qallium-68 isə metastaz vermiş prostat xərçəngi hüceyrələrinin PET cihazı ilə görüntülənməsini təmin edir. Beləliklə, bədənə yayılmış prostat xərçəngi hüceyrələri daha yaxşı aşkar edilə bilər.

PSMA-PET nümunəsi

Görüntünün mənbəyi Nüvə Təbabəti Mütəxəssisi Prof. Dr. Akın Yıldız və onun izahı: PSMA PET-BT-nin limfa vəzi metastazlarını aşkar etməkdə həssaslığı %80, spesifikliyi %97-dir. Sahədən kənar limfa düyünü metastazlarının cərrahiyyə və radioterapiya kimi əsas prostat xərçəngi müalicələrindən əvvəl düzgün müəyyən edilməsi çox vacibdir. Çünki uzaq limfa düyünləri standart cərrahiyyə və radioterapiya sahələrinə daxil edilə bilmir. Sahədən kənar limfa düyünlərinin böyük əksəriyyəti paraaortal, pararektal, paravezikal, preasetabulyar, presakral və qasıq nahiyələrində yerləşir. Ən çox metastatik limfa düyünləri daxili qalça nahiyəsində %25, paraaortik nahiyədə %14, presakral nahiyədə %16 nisbətində görülür. Buna görə xüsusilə yüksək riskli prostat xərçəngi xəstələri üçün xilasetmə məqsədli çanaq şüalanmasında PSMA PET-BT aparılmadan standart şüa müalicəsi planının tətbiqi yetərsiz görünür. 68Ga-PSMA PET-BT tərəfindən aşkar edilə bilməyən düyün metastazlarının orta ölçüsü 4 mm olub, ölçüyə görə qiymətləndirən görüntüləmə üsullarından (hədd 8 mm) olduqca uğurludur. Metastatik limfa düyünlərini aşkar etməkdə PSMA-PET-BT diffuziya MR-dan da üstündür.

İrəli mərhələli prostat xərçəngində PSMA-PET ilə atom müalicələri

Hazırda 4-cü mərhələ (metastaz vermiş) prostat xərçəngində Qallium 68 PSMA PET həm görüntüləmə, həm müalicə məqsədilə istifadə edilə bilir. Bu məqsədlə Lütesium və Aktinium müalicələri adlı 2 üsul mövcuddur.

Aşağıda Aktinium müalicəsinin təsir mexanizmi göstərilir:

Şəklin izahı: Prostat xərçəngi hüceyrələri çox vaxt səthlərində çoxlu miqdarda prostat spesifik membran antigeni (PSMA) daşıyır. Bu PSMA-ya bağlanan qallium-68 adlı kiçik daşıyıcı molekullara eyni zamanda xərçəng hüceyrələrini öldürən radioaktiv maddə də bağlanmışdır. Beləliklə, xərçəng hüceyrələri həm tapılıb görüntülənir, həm də radioaktiv maddə ilə öldürülür. Yuxarıda PSMA baxımından pozitiv prostat xərçəngi hüceyrəsinə qısa məsafəli alfa dalğaları yayan Aktinium-225 adlı radioaktiv maddənin bağlanması təsvir edilmişdir və bu tətbiq 225Ac-PSMA adlandırılmışdır.