Rektum xərçənginin əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi – xəstə bələdçisi

Rektum xərçəngi bələdçisinin məqsədi və əhatəsi

Bələdçinin məqsədi rektum xərçəngi haqqında hərtərəfli və anlaşıqlı məlumat mənbəyi təqdim etməkdir. Rektum xərçəngi həzm sistemi xərçəngləri arasında mühüm yer tutur və erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə şansı yüksək olan xəstəlikdir. Bu bələdçi xəstəliyin səbəblərini, əlamətlərini, diaqnostika üsullarını və müalicə seçimlərini ətraflı şəkildə nəzərdən keçirərək həm xəstələrə, həm də səhiyyə mütəxəssislərinə yol göstərməyi hədəfləyir.

Bələdçi rektum xərçənginin diaqnostika və müalicə prosesləri ilə yanaşı, həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş strategiyalara da diqqət yetirir. Bu çərçivədə fiziki məşq, reabilitasiya, sübutlara əsaslanan tamamlayıcı müalicələr, vitamin və qida əlavələrindən istifadə kimi mövzular ətraflı izah ediləcək. Məqsədimiz xəstələrin müalicə prosesini daha yaxşı anlamalarına və həyat keyfiyyətlərini mümkün olan ən yüksək səviyyəyə çatdırmalarına kömək etməkdir. Bundan əlavə, Türkiyədə rektum xərçəngi statistikaları və bu sahədəki ən aktual tədqiqatlar əsasında yerli və qlobal səviyyədə məlumatlandırıcı mənbə təqdim olunacaq.

Bu bələdçi Prof. Dr. Mustafa Özdoğan və komandası tərəfindən ən aktual klinik tədqiqatlar, hərtərəfli icmallar və mütəxəssis rəylərinə əsaslanan sübutlardan istifadə edilərək hazırlanmışdır. Buradakı məlumatlar həkiminizin sizə xüsusi tövsiyələrini əvəz etmək məqsədi daşımır. Həkiminiz tibbi tarixçənizi ən yaxşı bilən şəxs kimi sizin üçün ən uyğun müalicə planını müəyyən etməkdə yol göstərəcək.

Mündəricat

1. Rektum nədir?
2. Rektumun nahiyələri
3. Rektum xərçəngi nədir?
4. Rektum və kolon xərçəngi arasındakı fərqlər
5. Rektum xərçənginin Türkiyədə rastgəlmə tezliyi
6. Rektum xərçənginin səbəbləri (etiologiyası)
7. Rektum xərçənginin risk amilləri
8. Rektum xərçənginin əlamətləri
9. Rektum xərçəngində diaqnostika üsulları
10. Rektum xərçəngində görüntüləmə üsulları
11. Rektum xərçəngində irsi genetik testlər
12. Rektum xərçənginin mərhələləri və TNM mərhələləndirmə sistemi (xərçəngin yayılma dərəcələri)
13. Müalicədə mərhələləndirmənin əhəmiyyəti
14. Rektum xərçəngində müalicə seçimləri / əməliyyat növləri və üsulları
15. Rektum xərçəngində neoadyuvant müalicə nədir və hansı məqsədlə tətbiq olunur?
16. Lokal və lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçəngində müalicə yanaşmaları
17. Şüa terapiyası zamanı və sonrasında rast gəlinə biləcək ən mühüm problemlər və onların idarə edilməsi
18. Rektum xərçəngində kimyaterapiya və yan təsirlərin idarə edilməsi
19. Rektum xərçəngində neoadyuvant uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası kimlər üçün uyğundur?
20. Rektum xərçəngində total neoadyuvant terapiya (TNT) nədir?
21. Rektum xərçəngində total neoadyuvant terapiya tətbiqləri
22. Rektum xərçəngində klassik kimya-şüa terapiyası kimlər üçün üstün tutulur?
23. Rektum xərçəngində rektumun qorunmasının əhəmiyyəti
24. Rektum xərçənginin kimya-şüa terapiyası prosesində xəstə nələrə diqqət etməlidir?
25. Lokal və ya lokal irəliləmiş mərhələli dMMR/MSI High rektum xərçəngində neoadyuvant immunoterapiyanın rolu
26. Metastatik (dördüncü mərhələ) rektum xərçəngində müalicə
27. Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR / MSI-stabil, sağaldıla bilməyən (heç bir halda cərrahiyyəyə uyğun olmayan) xəstə qrupu
28. Rektum xərçəngi xəstələrində cərrahiyyə, şüa terapiyası və kimyaterapiya ilə əlaqəli cinsi problemlər
29. Metastatik kolorektal xərçəng xəstələrində fərdi müalicə seçimi
30. Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR / MSI-stabil, sağaldıla bilməyən xəstə qrupunda sistemik müalicənin məqsədi və gözləntilər
31. NGS (Next Generation Sequencing) nədir? Metastatik rektum xərçəngində istifadə sahəsi nədir?
32. Cinsi problemlərlə mübarizə və müalicə üsulları
33. Erkən mərhələli və metastatik rektum xərçəngi xəstəsində fiziki məşq və qidalanma
34. Metastatik olmayan erkən mərhələli rektum xərçəngi olan artıq çəkili və ya obez xəstələr üçün qidalanma tövsiyələri
35. Metastatik rektum xərçəngi xəstəsində fiziki məşq və qidalanma
36. Kolorektal xərçəngdə vitaminlər və qida əlavələri
37. Rektum xərçəngi riskini azaltma yolları
38. Rektum xərçəngində psixoloji dəstək və həyat keyfiyyətinin əhəmiyyəti

Rektum nədir?

 Rektum həzm sisteminin son hissəsini təşkil edən və anusla birləşən strukturdur.

Anatomiya və fiziologiya baxımından rektumun tərifi və funksiyaları aşağıdakı kimidir:

Rektumun tərifi: Rektum yoğun bağırsağın son hissəsidir və siqmoid kolon ilə anal kanal arasında yerləşir. Rektum adətən çanaq boşluğunda yerləşir və anal kanalla birləşdiyi nöqtədə bitir.

Rektumun uzunluğu: Orta hesabla 12-15 cm uzunluğundadır.

Rektumun yeri: Çanaq sümükləri, yəni çanaq sümüyü kimi tanınan sahənin daxilində yerləşir və sidik kisəsinin arxasında olur.

Rektumun anatomik quruluşu: Rektum seroz, əzələ və selikli qişa qatlarından ibarətdir. Yuxarı və orta hissələri seroz qatla örtülüdür, aşağı hissəsi isə selikli qişa qatına malikdir.

Rektumun funksiyaları: Rektum həzm edilmiş qidaların son tullantılarını (nəcisi) müvəqqəti saxlayır. Bu saxlama prosesi nəcisin müntəzəm və uyğun vaxtda xaric edilməsini təmin edir. Nəcis rektumda toplandıqda rektumun divarları gərilir və bu gərilmə sinir uclarını stimullaşdıraraq nəcis ifrazı ehtiyacını bildirir. Rektum nəcisin anusa doğru ötürülməsini təmin edir və anal sfinkter əzələləri vasitəsilə nəcis ifrazına nəzarəti mümkün edir. Anal sfinkterlər nəcisin qeyri-iradi xaric olmasının qarşısını alır və defekasiya vaxtı gəldikdə bu əzələlər boşalır. Rektum həmçinin selik ifraz edir və bu selik nəcisi sürüşkənləşdirir, beləliklə defekasiya prosesi daha rahat baş verir. Rektumun daxili səthində nəcisin sürüşkən şəkildə keçməsini təmin edən selik istehsal edən vəzlər var. Qaz və nəcis toplandıqda rektum bu maddələrin müvəqqəti saxlanmasını təmin edir. Bu yığılma defekasiya refleksinin və qaz xaric edilməsinin vaxtını idarə edir. Rektumun genişlənmə qabiliyyəti nəcis və qazın müvəqqəti saxlanmasına imkan verir və beləliklə şəxsin defekasiya ehtiyacına nəzarət etməsinə kömək edir.

Rektumun anatomik və funksional xüsusiyyətləri bir çox klinik vəziyyətin qiymətləndirilməsi və müalicəsində vacibdir. Məsələn, rektum xərçəngində xəstəliyin yerləşməsi proqnoza və müalicə strategiyalarına birbaşa təsir edə bilər. Rektumun funksiyalarını və anatomiyasını anlamaq xəstəliklərin diaqnozu və müalicəsində mühüm rol oynayır.

Aşağıda mədə-bağırsaq sisteminin sadə anatomiyasını və rektumun yerini görmək olar:

Rektumun nahiyələrə bölünməsi

Yuxarı rektum (proksimal rektum): Yuxarı rektum siqmoid kolonun davamı kimi başlayır və adətən rektumun ilk 5-7 cm hissəsini əhatə edir. Bu nahiyə seroz qat (periton) ilə örtülüdür və çanaq sümükləri daxilində yerləşir. Yuxarı rektum xərçəngləri adətən siqmoid kolon xərçənglərinə oxşar histopatoloji xüsusiyyətlər göstərir və müalicə yanaşması çox vaxt cərrahiyyəyə əsaslanır.

Orta rektum: Orta rektum yuxarı rektum ilə aşağı rektum arasındakı nahiyədir. Təxminən 5-7 cm uzunluğundadır. Orta rektum həm seroz, həm də selikli qişa qatlarını ehtiva edir. Şüa terapiyası və kimyaterapiya müalicələrinə həssaslıq baxımından bu nahiyənin xüsusi klinik əhəmiyyəti var. Bu nahiyədə yerləşən xərçənglər adətən neoadyuvant müalicə strategiyaları ilə müalicə olunur. Şüa terapiyası və kimyaterapiya bu nahiyədəki şişlərin kiçildilməsi və cərrahi müdaxilədən əvvəl optimallaşdırılması məqsədilə istifadə edilir.

Aşağı rektum (distal rektum): Aşağı rektum orta rektumdan anusa qədər olan nahiyədir və adətən rektumun son 5-7 cm hissəsini əhatə edir. Aşağı rektum anal kanala keçdiyi üçün selikli qişa qatını və anal sfinkterlə əlaqəli strukturları ehtiva edir. Aşağı rektum xərçəngləri anal sfinkterə (anusa) yaxınlığı səbəbindən daha aqressiv ola bilər və çox vaxt daha geniş cərrahi müdaxilə və ya kombinə edilmiş müalicə tələb edə bilər.

Aşağı rektum xərçənglərinin müalicəsində neoadyuvant kimya-şüa terapiyasına tez-tez üstünlük verilir. Son illərdə aşağı rektum xərçənglərində əməliyyatdan əvvəl tətbiq olunan kimyaterapiya və şüa terapiyası ilə xəstəlikdən əməliyyatsız qurtulma faizi %30-u keçmişdir. Bu müalicə yanaşması şişlərin kiçilməsini təmin edir və xəstələrin bir qrupunun əməliyyatsız sağalmasına imkan verdiyi halda, əməliyyat zəruri olan xəstələrdə isə cərrahiyyəni daha az invaziv (dağıdıcı) edir.

Aşağı rektum xərçənglərinin cərrahi müalicəsində kolostomaya (daimi torbaya) ehtiyacın qarşısı müasir müalicə yanaşmaları sayəsində xəstələrin təxminən üçdə birində alına bilir. Bundan əlavə, yüksək mikrosatellit qeyri-sabitliyi (MSI-high) kimi müəyyən edilən xəstələr bütün kolon-rektum xərçənglərinin təxminən %5 ilə %10-unda müşahidə olunur və bu xəstə qrupunun yalnız immunoterapiyalarla xəstəlikdən əməliyyatsız qurtulma faizi demək olar ki, %100-ə yaxınlaşır. Buna görə distal rektumda yerləşən şişlərin müalicəsi son illərdə böyük əhəmiyyət qazanmışdır.

Rektum xərçəngi nədir?

Rektum yoğun bağırsağın son altı düym (təxminən 15 cm) hissəsidir və kolon ilə rektumdan ibarət həzm sisteminin bir hissəsidir. Kolon və rektum xərçəngləri bağırsaqların daxili səthini örtən hüceyrələrdən yaranır. Rektum xərçəngi kolon xərçənginə oxşar şəkildə başlasa da, müalicə yanaşmaları fərqlənir, çünki rektumun anatomik quruluşu və xəstəliyin yayılma potensialı fərqlidir.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında kolon və rektum xərçəngləri ən çox rast gəlinən dördüncü xərçəng növüdür. 2022-ci ildə təxminən 151,030 yeni kolon və rektum xərçəngi halına diaqnoz qoyulmuş və bu xərçənglərdən təxminən 52,580 ölüm baş vermişdir. Bir şəxsin həyatı boyunca kolon və ya rektum xərçənginin yaranma riski təxminən %4,1-dir. Erkən mərhələlərdə diaqnoz qoyulduqda rektum xərçəngində müalicə uğuru olduqca yüksəkdir.

Rektum və kolon xərçəngi arasındakı fərqlər

Rektum və kolon xərçəngi ümumiyyətlə "kolorektal xərçəng" adı altında birlikdə qeyd olunsa da, bədənin fərqli nahiyələrində yaranır və müəyyən fərqləri var. Bu fərqlər xərçəngin yerləşdiyi nahiyədə, yayılma formasında, əlamətlərində və müalicə üsullarında əks olunur.

Anatomik fərqlər

Kolon: yoğun bağırsağın təxminən 1.5 metr uzunluğundakı ilk hissəsidir və həzm edilmiş qidaların bədəndən xaric edilməsindən əvvəlki son proseslər burada baş verir. Kolon dörd əsas hissədən ibarətdir: qalxan kolon, köndələn kolon, enən kolon və siqmoid kolon.

Rektum: kolonun dərhal sonunda yerləşən 12-15 cm uzunluğundakı son hissədir. Rektum nəcisin müvəqqəti saxlandığı yerdir və anusla birləşir.

Xərçəngin yerləşməsi və yayılma meyli

Kolon xərçəngi kolonun istənilən hissəsində yarana bilər. Xərçəng hüceyrələri bu nahiyələrdə çoxalmağa başladıqda şiş kolonun daxili səthində böyüməyə başlayır və zamanla daha dərin qatlara yayıla bilər.

Rektum xərçəngi isə rektumda başlayır. Rektum çanaq nahiyəsində yerləşdiyi üçün bu nahiyədəki sümüklərə, qan damarlarına və sinirlərə yaxınlığı səbəbindən cərrahi müalicə daha mürəkkəb ola bilər və xərçəngin yayılma riski daha yüksəkdir.

Rektum xərçənginə ümumi baxış

Rektum xərçəngi bələdçimizin əsas başlıqları aşağıda qısa şəkildə nəzərdən keçirilmişdir. Bələdçinin davamında hər alt başlıq daha ətraflı izah olunur.

1. Rektum xərçənginin əlamətləri

Kolon xərçəngi adətən qarın ağrısı, köp, qəbizlik və ya ishal kimi daha ümumi həzm sistemi problemləri ilə özünü göstərir. Bundan əlavə, nəcisdə qan, izah edilə bilməyən çəki itkisi və xroniki yorğunluq da tez-tez müşahidə olunan əlamətlər arasındadır.

Rektum xərçəngi isə bağırsaq vərdişlərində dəyişikliklər (məsələn, tez-tez tualetə getmə, nəcisdə qan, tenesmus – tam boşalmama hissi), anus nahiyəsində ağrı və rektal qanaxma kimi daha aydın lokal simptomlar göstərə bilər.

2. Diaqnoz və mərhələləndirmə

Kolon və rektum xərçənglərinin diaqnozu adətən oxşar üsullarla qoyulur: kolonoskopiya, biopsiya, KT və MRT kimi görüntüləmə üsulları ilə dəqiq diaqnoz qoyulur. Lakin rektum xərçəngi hallarında çanaq nahiyəsinin ətraflı müayinəsi üçün əlavə MRT müayinələri lazım ola bilər.

Hər iki xərçəng növündə mərhələləndirmə eynidir (mərhələ 0-IV arası). Lakin rektum xərçənginin mərhələləndirilməsi zamanı çanaq limfa düyünlərinə yayılma riski daha yüksək olduğundan bu nahiyə diqqətlə müayinə edilməlidir.

3. Müalicə üsulları

Kolon xərçənginin müalicəsi adətən cərrahiyyə (kolektomiya) ilə şişin çıxarılması və ardınca kimyaterapiya ilə davam edir. Cərrahiyyədən sonra bağırsağın qalan hissəsi adətən normal funksiyasına qayıda bilər.

Rektum xərçənginin müalicəsi cərrahi müdaxilə ilə yanaşı şüa terapiyası ilə də dəstəklənir. Rektumun çanaq nahiyəsində yerləşməsi əməliyyatı çətinləşdirir və bəzi xəstələrdə daimi ostoma lazım ola bilər. Bundan əlavə, cərrahiyyədən sonra bağırsaq funksiyalarında daha uzunmüddətli problemlər yaşana bilər.

4. Cərrahi fərqlər

Kolon xərçəngi üçün aparılan əməliyyatlarda adətən kolonun xərçəngli hissəsi çıxarılır və sağlam bağırsaq ucları bir-birinə birləşdirilir. Bu, adətən daimi dəyişiklik yaratmır.

Rektum xərçəngi cərrahiyyəsində, xüsusilə irəliləmiş mərhələlərdə, şişin ölçüsündən və yayılmasından asılı olaraq ostoma (bağırsağın bədən xaricinə açılması) lazım ola bilər. Rektum tamamilə çıxarıldıqda daimi kolostomaya ehtiyac yarana bilər.

5. Residiv riski

Rektum xərçənginin təkrarlanma riski kolon xərçənginə nisbətən daha yüksəkdir. Bu vəziyyət rektumun çanaq daxilindəki quruluşu və müalicə zamanı tam təmizlənməsinin çətinliyi ilə əlaqəli ola bilər.

Kolon xərçəngində isə residiv riski daha aşağıdır, lakin mərhələdən və müalicənin uğurundan asılı olaraq dəyişə bilər.

6. Proqnostik fərqlər

Rektum xərçəngi adətən daha mürəkkəb müalicə prosesinə malik olduğundan həyat keyfiyyəti və müalicədən sonrakı proses daha çətin ola bilər. Xüsusilə çanaq nahiyəsinə edilən cərrahi müdaxilələr və şüa terapiyası xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edə bilər.

Kolon xərçəngində erkən diaqnoz və müalicə ilə tam sağalma şansı adətən daha yüksəkdir.

Rektum xərçənginin Türkiyədə rastgəlmə tezliyi

Rektum xərçəngi Türkiyədə geniş yayılmış xərçəng növlərindən biridir və kolorektal xərçəng qrupuna daxildir. 2020-ci ilin məlumatlarına görə kolorektal xərçənglər Türkiyədə ən çox rast gəlinən üçüncü xərçəng növüdür və həm kişilərdə, həm də qadınlarda ciddi sağlamlıq problemi təşkil edir. Türkiyədə 2020-ci ildə təxminən 233.834 yeni xərçəng halına diaqnoz qoyulmuşdur və bu halların mühüm hissəsini kolorektal xərçənglər təşkil edir. Kolorektal xərçənglərin yüksək tezliyi bu xərçəng növlərinin erkən diaqnozu və müalicəsinin əhəmiyyətini vurğulayır.

Kişilərdə ən çox rast gəlinən xərçəng növləri arasında üçüncü yerdə olan kolorektal xərçənglər eyni zamanda qadınlarda da ən geniş yayılmış üçüncü xərçəng növüdür. Türkiyənin ümumi xərçəng statistikaları araşdırıldıqda 75 yaşdan əvvəl hər dörd şəxsdən birinə xərçəng diaqnozu qoyulduğu və kolorektal xərçənglərin bu çərçivədə mühüm yer tutduğu görünür.

Rektum xərçənginin səbəbləri (etiologiyası)

Rektum xərçənginin etiologiyası mürəkkəb qarşılıqlı təsir şəbəkəsinə əsaslanır və genetik amillər, ətraf mühit təsirlərinə məruz qalma, həyat tərzi seçimləri və infeksiyalar kimi bir çox dəyişənin bir araya gəlməsi ilə formalaşır.

1. Rektum xərçəngində genetik amillər

Rektum xərçəngi hallarının mühüm hissəsi genetik meyillilik ilə əlaqəlidir. Ailə tarixçəsi, xüsusilə birinci dərəcəli qohumlarında rektum və ya kolorektal xərçəng tarixçəsi olan şəxslərdə xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Linç sindromu (Hereditary Nonpolyposis Colorectal Cancer - HNPCC) və ailəvi adenomatoz polipoz (FAP) kimi irsi sindromlar rektum xərçənginin yaranma riskini ciddi şəkildə artıran genetik mutasiyalar ehtiva edir. Bu genetik pozuntular DNA təmir mexanizmlərindəki səhvlər səbəbindən hüceyrələrdə kanserogen dəyişikliklərin toplanmasına səbəb olur.

2. Rektum xərçəngində ətraf mühit amilləri

Rektum xərçənginin yaranmasında ətraf mühit təsirlərinə məruz qalma mühüm rol oynayır. Xüsusilə uzunmüddətli məruz qalma hüceyrə səviyyəsində DNA zədələnməsinə səbəb olaraq kanserogen prosesləri başlada bilər. Məsələn, asbest və ağır metal kimi kimyəvi maddələrlə təmas xərçəng riskini artıra bilər. Bundan əlavə, radon kimi radioaktiv qazlara məruz qalmanın da risk amilləri arasında olduğu bildirilmişdir.

3. Rektum xərçəngində həyat tərzi və pəhriz

Pəhriz və həyat tərzi vərdişləri rektum xərçənginin yaranmasında həlledici amillərdir. Yüksək yağlı, qırmızı ət və emal edilmiş ət məhsulları ilə zəngin pəhriz, lifdən yoxsul qidalanma, həddindən artıq alkoqol istehlakı və siqaret çəkmək rektum xərçəngi riskini artıran əsas amillərdir. Fiziki aktivliyin olmaması və obezlik də bağırsaqlarda kanserogen prosesləri dəstəkləyən risk amillərindəndir. Bundan əlavə, yüksək bədən kütlə indeksi insulin rezistentliyi və xroniki iltihab kimi metabolik pozuntularla əlaqələndirilmişdir.

4. Rektum xərçəngində infeksiyaların rolu

İnfeksiyalar, xüsusilə müəyyən virus və bakteriyalar rektum xərçənginin yaranmasına töhfə verə bilər. Məsələn, insan papilloma virusu və Helicobacter pylori infeksiyaları mədə-bağırsaq sistemində kanserogen dəyişikliklərin ortaya çıxmasına səbəb ola bilər. Bu mikroorqanizmlər hüceyrə DNA-sına birbaşa zərər verərək və ya xroniki iltihab yolu ilə xərçəngin yaranmasına zəmin yarada bilər. Rektum xərçənginin səbəbləri bu amillərin ayrı-ayrılıqda və ya kombinasiya şəklində qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır və buna görə həm genetik, həm də ətraf mühit risk amillərinin qiymətləndirilməsi əhəmiyyət daşıyır.

5. Rektum xərçəngində yaş və cinsin əhəmiyyəti

Rektum xərçəngi riski yaş artdıqca əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Xüsusilə 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə rektum xərçənginin rastgəlmə tezliyi daha yüksəkdir. Bu vəziyyət yaş artdıqca hüceyrələrdə toplanan DNA zədələnmələrinin və immun sisteminin effektivliyinin azalmasının nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Bundan əlavə, kişilərdə rektum xərçənginin rastgəlmə faizi qadınlara nisbətən daha yüksəkdir; bu fərq qismən həyat tərzi amilləri və hormonal fərqlərlə əlaqələndirilə bilər.

6. Rektum xərçənginin siqaret və alkoqol istifadəsi ilə əlaqəsi

Siqaret və alkoqol istifadəsi rektum xərçəngi riskini artıran mühüm həyat tərzi amillərindəndir. Siqaret tərkibindəki kanserogen maddələr vasitəsilə bağırsaq hüceyrələrində DNA zədələnməsinə səbəb ola bilər. Alkoqol isə xüsusilə həddindən artıq istehlak olunduqda rektum və kolon xərçəngləri üçün risk amili hesab edilir. Xroniki alkoqol istifadəsi bağırsaq selikli qişasında qıcıqlanmaya və xroniki iltihaba səbəb olaraq xərçəngin yaranmasına zəmin yaradır.

7. Rektum xərçəngində xroniki xəstəliklər və immun sistemi problemləri

İltihabi bağırsaq xəstəlikləri, xüsusilə Kron xəstəliyi və xoralı kolit kimi xroniki iltihabi vəziyyətlər rektum xərçənginin yaranma riskini artırır. Bu xəstəliklər bağırsaq selikli qişasında davamlı iltihaba və hüceyrə səviyyəsində dəyişikliklərə səbəb olaraq xərçəng yarada bilər. Bundan əlavə, immun sistemini basdıran xəstəliklər və ya müalicələr (məsələn, orqan transplantasiyasından sonra immuniteti basdıran dərmanlar) də xərçəng riskini artırır. İmmun sisteminin zəifləməsi xərçəng hüceyrələrinin tanınmasını və məhv edilməsini çətinləşdirir.

Bu risk amillərindən xəbərdar olmaq, xüsusilə yüksək risk qrupundakı şəxslərin skrininq proqramlarında iştirakını təşviq edərək rektum xərçənginin erkən diaqnozuna və müalicə uğurunun artırılmasına kömək edə bilər.

Rektum xərçənginin əlamətləri (simptomları)

Rektum xərçəngi başlanğıcda aydın simptomlar verməyə bilər; bu vəziyyət erkən diaqnozu çətinləşdirir. Lakin xəstəlik irəlilədikcə həm xəstəliyə xas, həm də xəstəliyə xas olmayan simptomlar ortaya çıxa bilər.

1. Rektum xərçənginin erkən əlamətləri

Rektum xərçənginin erkən əlamətləri adətən yüngül və qeyri-müəyyəndir, bu da onların çox vaxt nəzərə alınmamasına səbəb olur. Ən geniş yayılmış erkən əlamət nəcisdə qan müşahidə edilməsidir (rektal qanaxma). Bundan əlavə, defekasiya vərdişlərində dəyişikliklər, məsələn, ishal və ya qəbizlik kimi simptomlar, bağırsaq hərəkətlərinin tezliyində və ya formasında dəyişikliklər də erkən mərhələdə müşahidə oluna bilər. Həmçinin davamlı tualetə getmə istəyi (tenesmus) və ya bağırsağın tam boşalmaması hissi kimi simptomlar da rektum xərçənginin erkən əlamətləri arasında ola bilər.

2. Rektum xərçənginin irəliləmiş mərhələ əlamətləri

Xəstəlik irəlilədikcə simptomlar daha aydın və şiddətli olur. İrəliləmiş mərhələlərdə müşahidə olunan əlamətlərə rektal nahiyədə ağrı, nəcisdə daha çox qanaxma, qarın ağrısı və çəki itkisi daxildir. Bundan əlavə, böyük şişlər bağırsaq tutulmasına səbəb ola bilər; bu da qarında köp, ürəkbulanma, qusma və tam bağırsaq tutulması halında təcili cərrahi müdaxilə tələb edən ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.

3. Rektum xərçənginə xas və xas olmayan əlamətlər

Rektum xərçənginin spesifik simptomları xəstəliyin birbaşa təsirləri ilə əlaqəlidir; məsələn, rektal qanaxma, bağırsaq vərdişlərində aydın dəyişikliklər və defekasiya zamanı ağrı kimi əlamətlər xəstəliyə xas simptomlar hesab edilir. Xas olmayan simptomlar isə daha ümumi və bir çox başqa xəstəliklə qarışdırıla biləcək əlamətlərdir. Bu simptomlara ümumi halsızlıq, yorğunluq, iştahasızlıq və anemiya daxildir. Anemiya (qanazlığı) xroniki qan itkisi səbəbindən yaranır və adətən yorğunluq və solğunluq kimi əlamətlərlə özünü göstərir.

Bu simptomlardan xəbərdar olmaq rektum xərçənginin erkən diaqnozunu asanlaşdıra və müalicə uğurunu artıra bilər. Buna görə belə əlamətləri olan şəxslərin tibbi məsləhət alması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Rektum xərçəngində diaqnostika üsulları

Rektum xərçənginin erkən və düzgün diaqnozu müalicə uğuruna birbaşa təsir edən ən vacib amillərdən biridir. Diaqnostika üsulları xəstəliyin mərhələsini və yayılmasını müəyyən etmək üçün müxtəlif test və prosedurları əhatə edir. Bu bölmədə rektum xərçənginin diaqnozunda istifadə olunan əsas üsullar haqqında məlumat tapa bilərsiniz.

1. Rektum xərçəngində fiziki müayinə

Fiziki müayinə rektum xərçəngi diaqnozunun ilk addımıdır. Həkiminiz bu müayinə zamanı ümumi sağlamlıq vəziyyətinizi qiymətləndirir və rektumda və ya anus ətrafında hər hansı anormal vəziyyətin olub-olmadığını yoxlayır. Barmaqla rektal müayinə adlanan sadə testdə həkim rektumu barmaqla müayinə edərək kütlə və ya anormallıqların mövcudluğunu hiss edə bilər. Bu müayinə zamanı ağrı və ya narahatlıq hiss oluna bilər, lakin prosedur adətən qısa çəkir və mühüm məlumatlar verir. Bu müayinə üsulu cərrahiyyədən əvvəl tətbiq olunan şüa terapiyası və kimyaterapiya kimi müalicələrdən sonra da aparılaraq şişin müalicəyə cavabı qiymətləndirilir.

2. Rektum xərçəngində laboratoriya testləri

Rektum xərçənginin diaqnozunda istifadə olunan laboratoriya testləri bədəninizin ümumi sağlamlıq vəziyyətini, qaraciyər, böyrək kimi orqanların funksiyasını və müəyyən şiş markerlərinin səviyyələrini qiymətləndirmək üçün aparılır.

a. Tam qan sayımı (hemoqram testi)

Bu test qanınızdakı müxtəlif hüceyrələrin sayını ölçür. Xüsusilə qırmızı qan hüceyrələrinin sayının aşağı olması (anemiya) rektal qanaxma və ya bağırsaq xərçəngi əlaməti ola bilər. Bu test ilə qanımızdakı eritrosit adlandırdığımız qırmızı qan hüceyrələrindən başqa immun sistemimizi tənzimləyən ağ qan hüceyrələri (leykositlər) və laxtalanma prosesinə cavabdeh olan trombositlər ölçülür.   

b. Rektum xərçəngində qandakı şiş testlərindən karsinoembrional antigen (CEA)

Xərçəngin bəzi növləri qan dövranında olan müəyyən zülalların (şiş markerlərinin) səviyyələrini yüksəldə bilər. CEA rektum xərçənginin diaqnozunda istifadə olunan şiş markeridir. Yüksək CEA səviyyələri xərçəngin mövcudluğunu və ya müalicədən sonra residiv ehtimalını göstərə bilər. Lakin yüksək CEA səviyyəsi həmişə xərçəng demək deyil və buna görə digər diaqnostika üsulları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

c. Rektum xərçəngində qandakı şiş testlərindən CA 19-9 testi

CA 19-9 xüsusilə mədə-bağırsaq sistemi xərçənglərində yüksələ bilən digər şiş markeridir. Rektum xərçənginin diaqnozunda CA 19-9 testi müntəzəm olaraq istifadə edilməsə də, bu markerin səviyyələri bəzən rektum xərçəngi xəstələrində də yüksələ bilər. CA 19-9-un yüksək olması xüsusilə qaraciyər və mədəaltı vəzi metastazı kimi vəziyyətlərin araşdırılmalı olduğunu göstərə bilər. Lakin CA 19-9 səviyyələrinin yüksəlməsi yalnız xərçənglə məhdud olmaya bilər; buna görə digər klinik əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirilməsi vacibdir.

Rektum xərçəngində aparılan bu testlər müalicə müddətində vaxtaşırı təkrarlanaraq müalicənin yan təsirləri ilə yanaşı effektivliyini izləmək məqsədilə də istifadə oluna bilər.

3. Rektum xərçəngində görüntüləmə üsulları (MRT, KT, PET və s.)

Görüntüləmə üsulları şişin ölçüsünü, yerini və yayılmasını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Bu üsullar cərrahi planlaşdırma və müalicə strategiyalarının müəyyən edilməsi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.

a. Rektum xərçəngində maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT)

MRT yumşaq toxumaları ətraflı görüntüləmək üçün radio dalğaları və güclü maqnit sahələrindən istifadə edir. Rektum xərçənginin diaqnozunda şişin rektum divarına nə qədər dərin yayıldığını və yaxın limfa düyünlərinə və ya orqanlara yayılıb-yayılmadığını müəyyən etmək üçün üstün tutulur. MRT xüsusilə çanaq (qarnın aşağı hissəsi) nahiyəsindəki detalları qiymətləndirmək üçün idealdır.

MRT-nin üstünlükləri və elmi məlumatlar

MRT şişin mərhələsini müəyyən etməkdə (%85-90) kimi yüksək dəqiqlik faizlərinə malikdir. MRT-nin rektum xərçəngi xəstələrində mərhələləndirmə dəqiqliyi baxımından klinik fayda verdiyi göstərilmişdir. Xüsusilə lokal invaziyanın və şişin limfa düyünlərinə yayılmasının qiymətləndirilməsində MRT-nin dəqiqlik faizi %76-89 arasında dəyişir. MRT şişin məsafəsini və rektal mezenterik fassiya invaziyasını qiymətləndirməkdə daha üstündür, bu da cərrahi nəticələri yaxşılaşdırmaq üçün vacibdir.

MRT ilə şişin yayılmasının (mərhələsinin) dəyişməsi

MRT istifadəsi xəstələrin təxminən %15-20-sində şiş mərhələsini "upstage" və ya "downstage" edərək, yəni daha doğru şiş mərhələsini müəyyən edərək müalicə planını dəyişdirmək potensialına malikdir. MRT-nin bu mərhələləndirmə dəqiqliyi və potensial dəyişiklik faizi xüsusilə neoadyuvant müalicənin, yəni cərrahiyyədən əvvəl veriləcək müalicələrin planlaşdırılmasında əhəmiyyət daşıyır.

b. Rektum xərçəngində kompüter tomoqrafiyası (CT) müayinəsi

CT müayinəsi bədənin daxili strukturlarının üçölçülü görüntülərini təmin edir. Rektum xərçənginin qonşu orqanlara və ya uzaq orqanlara (qaraciyər, ağciyərlər kimi) yayılmasını (metastaz) aşkarlamaq üçün istifadə olunur.

c. Rektum xərçəngində pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) müayinəsi

PET müayinəsi bədəndəki aktiv xərçəng hüceyrələrinin yayılma sahələrini müəyyən etmək üçün radioaktiv şəkərdən (flüorodeoksiqlükoza) istifadə edir. Bu test xərçəngin bədənin digər nahiyələrinə yayılıb-yayılmadığını və müalicəyə cavabı qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. CT müayinəsi ilə birləşdirilmiş PET (PET-CT) həm anatomik, həm də metabolik (şişin aktivliyi, canlılığı) məlumat verərək daha dəqiq diaqnoz qoymaq imkanı yaradır.

PET-CT-nin üstünlükləri

PET-CT xərçəngin metabolik aktivliyini qiymətləndirmə qabiliyyəti sayəsində klassik CT-dən daha həssasdır. Rektum xərçəngi hallarında PET-CT xüsusilə limfa düyünlərinin və uzaq metastazların qiymətləndirilməsində %15-20 əlavə məlumat verərək şişin mərhələsinin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, PET-CT-nin yanlış mənfi və yanlış müsbət faizlərinin daha aşağı olduğu göstərilmişdir; bu da yanlış mərhələləndirmə faizlərini azaldır.

4. Rektum xərçəngində biopsiya və patoloji müayinə

Biopsiya rektum xərçənginin dəqiq diaqnozu üçün ən etibarlı üsuldur. Bu prosedur zamanı rektumdan kiçik toxuma nümunəsi götürülür və mikroskop altında müayinə olunur. Patoloq bu toxuma nümunəsində xərçəng hüceyrələrinin mövcudluğunu və növünü təsdiqləyir. Biopsiya nəticələri xərçəngin dərəcəsini (grade) və histoloji xüsusiyyətlərini müəyyən edir, bu da müalicənin planlaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

a. Rektum xərçəngində endoskopik biopsiya

Kolonoskopiya və ya siqmoidoskopiya kimi endoskopik prosedurlar zamanı biopsiya aparıla bilər. Bu prosedurlar həkimin rektum və kolonun daxili səthini müayinə etməsinə və lazım gəldikdə anormal toxuma nümunələri götürməsinə imkan verir.

5. Rektum xərçəngində genetik testlər və biomarkerlər

Genetik testlər və biomarker təhlilləri rektum xərçəngi üçün fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmalarının müəyyən edilməsində getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Rektum xərçəngində genetik testlər iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər:

6. Rektum xərçəngində irsi genetik testlər

Rektum xərçəngi bəzən ailəvi genetik meyillilik nəticəsində yarana bilər. İrsi genetik testlər bu meyillilikləri müəyyən etmək məqsədilə aparılır.

Rektum xərçəngi və Linç sindromu arasındakı əlaqə: Linç sindromu rektum və kolon xərçəngləri ilə yanaşı digər xərçəng növləri üçün də yüksək risk daşıyan irsi xəstəlikdir. Ailəsində rektum xərçəngi və ya Linç sindromu tarixçəsi olan şəxslər bu genetik vəziyyətə yönəlmiş testlərlə qiymətləndirilməlidir. Linç sindromunun mövcudluğu rektum xərçəngi riskini artıra bilər və bu şəxslərdə daha tez-tez və daha erkən yaşda skrininq testlərinin aparılması lazım ola bilər.

Linç sindromu (irsi qeyri-polipoz kolorektal xərçəng, HNPCC) irsi xərçəng sindromudur və kolon, rektum, endometrium (uşaqlıq), mədə, yumurtalıq, nazik bağırsaq, beyin, sidik axarı və böyrək ləyənindəki xərçənglər daxil olmaqla bir çox xərçəng növü üçün artmış risk daşıyır. Linç sindromu olan şəxslərdə xüsusilə kolon və rektum xərçənginin yaranma ehtimalı daha yüksəkdir və bu xərçənglər adətən daha gənc yaşda ortaya çıxır. Linç sindromu DNA-dakı səhvləri düzəldən DNA təmir genlərindəki (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 və EPCAM) irsi mutasiyalardan yaranır. Bu genlərdəki mutasiyalar hüceyrələrin genetik materialındakı səhvləri təmir edə bilməməsinə və nəticədə xərçəngin yaranmasına səbəb ola bilər. Buna görə Linç sindromu olan şəxslərdə ömürboyu kolon və rektum xərçəngi riski ümumi populyasiyaya nisbətən %50-80 daha yüksəkdir.

Linç sindromunun diaqnozu genetik testlər və ailə tarixçəsinin qiymətləndirilməsi ilə qoyulur. Linç sindromunun mövcudluğunu müəyyən etmək üçün mikrosatellit qeyri-sabitliyi (MSI) testi və ya immunohistokimya testi kimi molekulyar testlər istifadə olunur. Bu testlərdə anormallıq aşkarlanarsa genetik məsləhət və təsdiqedici genetik testlər tövsiyə edilir.

7. Rektum xərçəngində digər irsi genetik pozuntular

Bəzi digər genetik pozuntular da rektum xərçəngi riskini artıra bilər. Bu pozuntuları aşkarlamaq üçün aparılan genetik testlər şəxslərin və ailələrinin risk idarəetmə strategiyalarını inkişaf etdirməsinə kömək edə bilər.

Rektum xərçəngində şişin genetik sekvenslənmə testləri (NGS)

Şişin genetik testləri xərçəngin bioloji xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamaq üçün birbaşa şiş toxumasından götürülən DNA üzərində aparılan testlərdir. Bu testlər müalicənin planlaşdırılmasında mühüm məlumat verir.

Yeni nəsil şiş genetik sekvenslənməsi (NGS)

NGS xərçəng hüceyrələrindəki genetik dəyişiklikləri (mutasiyaları) müəyyən etmək üçün istifadə olunan üsuldur. Xüsusilə KRAS, NRAS və BRAF kimi genlərdəki mutasiyalar rektum xərçənginin müalicəsində müəyyən hədəfə yönəlmiş müalicələrə cavabı proqnozlaşdırmaq üçün test edilir. Bu genetik dəyişikliklərin aşkarlanması müalicə prosesinin fərdiləşdirilməsinə və xəstənin müəyyən müalicələrə cavab verib-verməyəcəyinin proqnozlaşdırılmasına kömək edə bilər.

Rektum xərçənginə dair elmi məlumatlar çox vaxt kolon və rektum xərçənglərinin birlikdə daxil edildiyi tədqiqatlardan əldə olunur. Kolorektal xərçəngin (KRK) müalicəsində KRAS, NRAS və BRAF mutasiyaları ilə yanaşı yeni nəsil şiş genetik sekvenslənmə üsulları sayəsində fərqli genetik hədəflər də müəyyən edilmişdir. Bu genetik dəyişikliklər xəstələrə daha fərdiləşdirilmiş və effektiv müalicə seçimləri təqdim edir. Aşağıda kolorektal xərçənglərdən əldə olunmuş elmi məlumatlar əsasında rektum xərçəngində hədəflənə bilən digər mühüm genetik dəyişikliklər və onlara yönəlmiş müalicə yanaşmaları elmi məlumatlarla birlikdə izah olunur:

HER2-nin həddindən artıq ekspressiyası: HER2 (ERBB2) reseptorunun həddindən artıq ekspressiyası kolon və rektum xərçənglərinin təxminən %2-3-ündə müşahidə olunur.

• Trastuzumab: Süd vəzi xərçənginin müalicəsində istifadə olunan bu monoklonal anticisim HER2-müsbət KRK xəstələrində də effektivlik göstərmişdir.
• Pertuzumab: Trastuzumab ilə birlikdə istifadə edildikdə effektivliyi artırır.
• Lapatinib və tukatinib: Kiçik molekullu tirozin kinaza inhibitorları kimi HER2 siqnal yolunu hədəfləyirlər.
• Trastuzumab derukstekan: HER2-ni hədəfləyən anticisim-dərman konjuqatıdır (ADC). Trastuzumaba bağlanmış topoizomeraza I inhibitorundan ibarət kimyaterapevtik preparat ehtiva edir. HER2-müsbət hüceyrələrə bağlanaraq bu kimyaterapiya preparatını hüceyrənin daxilinə daşıyır və hədəf hüceyrədə DNA zədələnməsi yaradaraq hüceyrənin ölümünü təmin edir. DESTINY-CRC01 adlı faza II tədqiqatında trastuzumab derukstekan HER2-müsbət, əvvəllər müalicə almış metastatik kolorektal xərçəng xəstələrində %45 obyektiv cavab faizi göstərmişdir. Bu, HER2-hədəfli müalicələrin kolorektal xərçəng xəstələrində effektiv ola biləcəyini və trastuzumab derukstekanın bu sahədəki potensialını ortaya qoyur.

NTRK füzyonları: NTRK gen füzyonları nadir olsa da, müxtəlif solid şişlərdə olduğu kimi KRK-də də müşahidə olunur.

• Larotrektinib və entrektinib: NTRK gen füzyonlarını hədəfləyən və şiş növündən asılı olmayaraq təsdiqlənmiş dərmanlardır. Müxtəlif faza I və II tədqiqatlarında bu dərmanların yüksək cavab faizləri və uzunmüddətli cavablar təmin etdiyi göstərilmişdir. NTRK füzyonları nadirdir və bütün xəstələrin %0.2-0.4-ündə ortaya çıxır. NTRK füzyonlu KRK xəstələrində larotrektinib ilə aparılan tədqiqatlarda obyektiv cavab faizi təxminən %30-50 arasında dəyişmişdir. Bu faiz şiş növündən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.

PIK3CA mutasiyaları: PIK3CA gen mutasiyaları kolorektal xərçəng xəstələrinin təxminən %10-20-sində müşahidə olunur və PI3K/AKT/mTOR yolunun aktivləşməsinə səbəb olur.

• Alpelisib: Kolorektal xərçəngdə PIK3CA mutasiyalarının xəstələrin təxminən %10-20-sində müşahidə olunduğunu bilirik. Bu mutasiyalar PI3K yoluna təsir edərək şiş hüceyrələrinin böyüməsinə töhfə verir. Alpelisib bu mutasiyaları hədəfləyən PI3K inhibitoru kimi diqqət çəkir. Müxtəlif klinik tədqiqatlarda alpelisibin effektivliyi araşdırıldı. Məsələn, FAIRLANE tədqiqatında PIK3CA mutasiyalı xəstələrdə alpelisib və panitumumab kombinasiyası %16 cavab faizi təmin etdi və median proqressiyasız sağqalım müddəti 5.3 ay olaraq bildirildi. CESAR tədqiqatında isə alpelisib və setuksimab kombinasiyası %13.3 cavab faizi və 3.7 aylıq proqressiyasız sağqalım müddəti göstərdi. Bundan əlavə, ProSpect Trial-da alpelisib və irinotekan kombinasiyası %18.5 cavab faizi təmin etdi və proqressiyasız sağqalım müddəti 4.1 ay olaraq bildirildi.

Bu nəticələr ümidverici olsa da, cavab faizlərinin hələ aşağı olduğunu və daha çox tədqiqat lazım olduğunu vurğulamaq vacibdir. Gələcək tədqiqatlar bu mutasiyaların daha effektiv şəkildə hədəflənməsi üçün bizə yol göstərəcək. mTOR inhibitorları: everolimus kimi dərmanlar bu yolun inhibisiyasında istifadə olunur. Erkən faza tədqiqatlarında PI3K və mTOR inhibitorlarının məhdud, lakin nəzərəçarpacaq effektivlik göstərdiyi bildirilmişdir.

MET, ALK və ROS amplifikasiyası və mutasiyaları

MET protoonkogenindəki amplifikasiya, mutasiyalar və füzyonlar şiş hüceyrələrinin nəzarətsiz böyüməsi və metastazı ilə əlaqəlidir. Kolorektal xərçəngdə nadir müşahidə olunan bəzi genetik dəyişikliklər, xüsusilə MET amplifikasiyası və ROS1/ALK füzyonları müalicəyə rezistent ola bilən xəstələrdə yeni hədəflər təqdim edir. Krizotinib və kabozantinib bu hədəflərə yönəlmiş müalicələr kimi araşdırılmışdır.

• Krizotinib: MET amplifikasiyası və ya ROS1/NTRK füzyonları olan kolorektal xərçəng xəstələrində krizotinibin effektivliyi araşdırıldı. Məsələn, müxtəlif faza II tədqiqatlarında MET amplifikasiyası olan xəstələrdə krizotinibin obyektiv cavab faizi %10-20 arasında dəyişmişdir. ROS1 və ya NTRK füzyonları olan xəstələrdə də ümidverici nəticələr əldə edilmişdir, lakin bu mutasiyalar kolorektal xərçəngdə nadir olduğu üçün genişmiqyaslı məlumatlar məhduddur.
• Kabozantinib: MET amplifikasiyası və ya RET/NTRK füzyonları olan kolorektal xərçəng xəstələrində kabozantinib araşdırılmışdır. Xüsusilə MET amplifikasiyası olan xəstələrdə kabozantinibin cavab faizləri %15-25 arasında bildirilmişdir. Bundan əlavə, RET füzyonları olan xəstələrdə də oxşar cavablar müşahidə olunmuşdur.

Hər iki dərman müəyyən altqruplarda effektivlik göstərsə də, cavab faizlərinin hələ məhdud olduğunu və daha çox tədqiqata ehtiyac olduğunu vurğulamaq vacibdir. Bu müalicələr irəliləmiş mərhələli kolorektal xərçəngdə spesifik hədəflərə yönəlmiş fərdiləşdirilmiş müalicə seçimləri təqdim edir.

BRAF V600E mutasiyası

Xəstələrin təxminən %8-10-unda müşahidə olunan və adətən pis proqnozla əlaqələndirilən genetik dəyişiklikdir. Bu mutasiya hüceyrədaxili siqnal yollarını aktivləşdirərək şiş hüceyrələrinin nəzarətsiz böyüməsinə səbəb olur.

• BRAF inhibitorları: BRAF V600E mutasiyalı kolorektal xərçəng xəstələrində BRAF inhibitorları, xüsusilə enkorafenib effektiv ola bilər. Lakin təkbaşına istifadə edildikdə adətən məhdud cavab verir, çünki şiş hüceyrələri alternativ yollarla müalicəyə rezistentlik inkişaf etdirə bilər.
• Kombinə edilmiş müalicələr: Aparılan tədqiqatlar BRAF inhibitorlarının MEK inhibitorları və anti-EGFR müalicələri ilə birlikdə istifadə edildikdə daha effektiv olduğunu göstərmişdir. Məsələn, BEACON CRC tədqiqatında enkorafenib, binimetinib və setuksimab kombinasiyası %26 cavab faizi təmin etdi və proqressiyasız sağqalım müddəti orta hesabla 4.3 ay olaraq bildirildi. Ümumi sağqalım müddəti isə 9.3 ay olaraq ölçüldü.

FGFR dəyişiklikləri

Fibroblast böyümə faktoru reseptoru (FGFR) genindəki mutasiyalar və füzyonlar KRK-də nadir müşahidə olunur. Bu tədqiqatda kolorektal xərçəng xəstələrində FGFR2 və FGFR3 mutasiyalarının tezliyi araşdırılmışdır. FGFR2 mutasiyaları kolorektal xərçənglərdə təxminən %5-10 tezlikdə, FGFR3 mutasiyaları isə daha aşağı tezlikdə müşahidə olunur.

• Erdafitinib və pemigatinib: Tədqiqat FGFR inhibitorlarının bəzi xəstələrdə cavab faizlərini artıra biləcəyini, lakin müalicəyə cavabın adətən qısamüddətli ola biləcəyini vurğulayır. FGFR-hədəfli müalicə strategiyalarının kombinə edilmiş müalicələr və fərdiləşdirilmiş yanaşmalarla daha effektiv edilə biləcəyi irəli sürülür.

RET füzyonları: RET gen füzyonları nadir olsa da, aşkarlananda hədəflənə bilər.

• Selperkatinib və pralsetinib: RET inhibitorları kimi istifadə olunur. RET füzyonlu solid şişlərdə bu dərmanların effektivliyi göstərilmişdir, lakin kolorektal xərçəngə xas məlumatlar məhduddur.

Yeni nəsil şiş genetik sekvenslənməsi kolorektal xərçəngin müalicəsində fərdiləşdirilmiş yanaşmaların inkişafına mühüm töhfə verir. Xəstələrin şiş profillərinin ətraflı təhlili uyğun hədəfli müalicələrin seçilməsini və beləliklə müalicə effektivliyinin artırılmasını mümkün edir. Klinik praktikada hərtərəfli genetik testlərin müntəzəm hala gətirilməsi və aktual klinik bələdçilərin izlənməsi xəstələrin ən yaxşı müalicə seçimlərinə çıxışını təmin edəcək.

Qeyd: bu məlumatlar 2023-cü ilin oktyabr ayına qədər olan elmi məlumatlar və klinik tədqiqatlar əsasında hazırlanmışdır. Müalicə seçimində həmişə multidissiplinar yanaşmanın və aktual klinik bələdçilərin nəzərə alınması vacibdir.

Mikrosatellit qeyri-sabitliyi (MSI) testi

MSI hüceyrələrin DNA təmir mexanizmlərindəki qüsurdan yaranan genetik dəyişiklikdir. Yüksək MSI səviyyələri immunoterapiyaya daha yaxşı cavab vermə potensialını göstərə bilər və bu, müalicə seçimlərinin müəyyən edilməsində vacib amil ola bilər.

Genetik testlər həm irsi risklərin qiymətləndirilməsi, həm də şişin molekulyar profilinin müəyyən edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu testlər müalicə qərarlarının qəbulunda və xəstələrin idarə edilməsində daha hədəfə yönəlmiş yanaşmaların hazırlanmasına imkan verir.

Rektum xərçənginin diaqnozunda bir neçə üsuldan istifadə edilərək xəstəlik tam qiymətləndirilir. Hər diaqnostika üsulu xəstəliyin xüsusiyyətlərinə görə müəyyən məqsəd üçün istifadə olunur və adətən bir neçə üsul birlikdə tətbiq edilərək ən doğru diaqnoz qoyulur. Həkiminiz sizə ən uyğun diaqnostika üsullarını müəyyən edəcək və bu prosesdə sizə yol göstərəcək.

Minimal qalıq xəstəlik (MRD) testi və rektum xərçəngi

Minimal qalıq xəstəlik (MRD) müalicədən sonra bədəndə qalan və standart görüntüləmə və ya fiziki müayinə üsulları ilə aşkarlana bilməyən az miqdardakı xərçəng hüceyrələrini ifadə edir. Rektum xərçəngində MRD testi xəstəliyin müalicəyə cavabını qiymətləndirmək və təkrarlanma riskini proqnozlaşdırmaq məqsədilə istifadə oluna biləcək həssas molekulyar təhlil üsuludur.

Rektum xərçəngində MRD testinin əhəmiyyəti

• Müalicəyə cavabın qiymətləndirilməsi: Rektum xərçəngində müalicədən sonrakı MRD testi müalicəyə cavabın qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə cərrahiyyə və neoadyuvant müalicədən (kimyaterapiya və/və ya şüa terapiyası) sonra MRD testi bədəndə qalan mikroskopik xərçəng hüceyrələrinin mövcudluğunu aşkarlayır. MRD pozitivliyi xəstəliyin tamamilə aradan qalxmadığını və müalicəyə baxmayaraq qalan xərçəng hüceyrələrinin residiv riskini artıra biləcəyini göstərir.

• Residiv riskinin müəyyən edilməsi: MRD testi müalicədən sonra xəstəliyin residiv riskini qiymətləndirməkdə kömək edə bilər. MRD-müsbət xəstələrdə residiv riski adətən daha yüksəkdir və bu vəziyyət əlavə müalicə strategiyaları tələb edə bilər. MRD-mənfi xəstələr isə müalicədən sonra daha aşağı residiv riski daşıya bilər. Bu, klinik qərarların fərdiləşdirilməsinə və izləmə strategiyalarının müəyyən edilməsinə imkan verir.

• Müalicə strategiyalarının formalaşdırılması:MRD testinin nəticələrinə görə müalicədən sonrakı izləmə və müdaxilə strategiyaları hazırlana bilər. MRD-müsbət xəstələr üçün əlavə müalicə planları (məsələn, əlavə kimyaterapiya, şüa terapiyası və ya hədəfə yönəlmiş müalicələr) tətbiq oluna bilər. Bundan əlavə, MRD-mənfi xəstələrdə müalicə intensivliyinin azaldılması və ya izləmə prosesinin sadələşdirilməsi kimi müalicə planları hazırlana bilər.

• Erkən müdaxilə və izləmə: MRD testi xəstəliyin erkən təkrarlanmasını müəyyən edə bilər, bu da erkən müdaxiləni mümkün edir. Klinik simptomlar başlamazdan əvvəl MRD pozitivliyi xəstəliyin təkrarlanmağa meyilli olduğunu göstərə bilər və erkən müdaxilə ilə müalicəyə başlama imkanı yaradar. Bu, xəstənin ümumi proqnozunu yaxşılaşdıra bilər.

Rektum xərçənginin mərhələləri və TNM mərhələləndirmə sistemi (xərçəngin yayılma dərəcələri)

Rektum xərçəngində "stage" (mərhələ) xərçəngin nə qədər irəlilədiyini və bədənin digər nahiyələrinə yayılıb-yayılmadığını təsvir edən termindir. Mərhələləndirmə şişin ölçüsünü, limfa düyünlərinə yayılıb-yayılmadığını və bədənin uzaq nahiyələrinə metastaz verib-vermədiyini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Rektum xərçəngində ən geniş istifadə edilən mərhələləndirmə sistemi Amerika Birgə Xərçəng Komitəsinin (AJCC) hazırladığı TNM mərhələləndirmə sistemidir.

TNM mərhələləndirmə sistemi

T – birincili şiş

TX: birincili şiş qiymətləndirilə bilmir

T0: birincili şişə dair sübut yoxdur

Tis: karsinoma in situ: lamina propria invaziyası

T1: şiş submukozaya invaziya edir

T2: şiş muscularis propria-ya invaziya edir

T3: şiş subserozaya və ya peritonla örtülməyən perikolik və ya perirektal toxumalara invaziya edir

T4: şiş birbaşa digər orqanlara və ya strukturlara invaziya edir və/və ya visseral peritonu perforasiya edir

• T4a: şiş visseral peritonu perforasiya edir
• T4b: şiş birbaşa digər orqanlara və ya strukturlara invaziya edir

N – regional limfa düyünləri

NX: regional limfa düyünləri qiymətləndirilə bilmir

N0: regional limfa düyünü metastazı yoxdur

N1: 1 ilə 3 regional limfa düyünündə metastaz

• N1a: 1 regional limfa düyünündə metastaz
• N1b: 2–3 regional limfa düyünündə metastaz
• N1c: regional limfa düyünü metastazı olmadan subserozada və ya peritonla örtülməyən perikolik və ya perirektal yumşaq toxumalarda şiş depozitləri (peyk düyüncüklər)
• N2: 4 və ya daha çox regional limfa düyünündə metastaz
• N2a: 4–6 regional limfa düyünündə metastaz
• N2b: 7 və ya daha çox regional limfa düyünündə metastaz

Aşağıda rektum nahiyəsinin limfa düyünləri təsvir olunmuşdur:

M – uzaq metastaz

M0: uzaq metastaz yoxdur

M1: uzaq metastaz var

• M1a: peritoneal metastaz olmadan bir orqanla (qaraciyər, ağciyər, yumurtalıq, qeyri-regional limfa düyünləri) məhdud metastaz
• M1b: birdən çox orqana metastaz
• M1c: orqan tutulması olub-olmamasından asılı olmayaraq peritona metastaz

Rektum xərçəngində T mərhələsi N mərhələsindən daha çox proqnostik dəyərə malikdir: mərhələ IIIA xəstəliyi (T1–2) olan xəstələr mərhələ IIA (T3), IIB (T4a) və IIC (T4b) rektum xərçəngi olan xəstələrdən daha uzun rektum xərçənginə xas sağqalım müddətinə malikdir.

Rektum xərçənginin mərhələləri

Rektum xərçənginin mərhələləri adətən dörd əsas qrupa bölünür:

• Mərhələ I: Xərçəng rektumun daxili qatlarında yerləşir və ətraf toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılmamışdır. Müalicədə adətən cərrahiyyə kifayət edə bilər.

• Mərhələ II: Xərçəng rektum divarının xaricinə çıxmış, lakin yaxın limfa düyünlərinə yayılmamışdır. Cərrahiyyə ilə yanaşı kimyaterapiya və/və ya şüa terapiyası lazım ola bilər.

• Mərhələ III: Xərçəng yaxın limfa düyünlərinə yayılmış, lakin uzaq orqanlara yayılmamışdır. Cərrahiyyə ilə yanaşı kimyaterapiya və şüa terapiyası adətən tövsiyə olunur.

• Mərhələ IV: Xərçəng uzaq orqanlara (qaraciyər, ağciyər kimi) metastaz vermişdir. Müalicə adətən cərrahiyyə, kimyaterapiya, hədəfə yönəlmiş müalicələr və/və ya immunoterapiyanın kombinasiyasını əhatə edir.

Metastazlar yalnız bir nahiyəyə/solid orqana (birincili şişin regional drenaj sahəsindən kənardakı limfa düyünləri daxil olmaqla) yayıldıqda metastatik xəstəlik M1a kimi təsnif edilir. M1b, peritoneal karsinomatoz istisna olmaqla, birdən çox uzaq nahiyəyə və ya solid orqana metastaz yayılması olduqda istifadə olunur. Peritoneal metastazı olan xəstələr peritoneal tutulması olmayanlara nisbətən daha qısa proqressiyasız sağqalım (PFS) və ümumi sağqalım (OS) müddətinə malikdir.

Müalicədə mərhələləndirmənin əhəmiyyəti

Mərhələ müalicə qərarlarına istiqamət verməkdə mühüm rol oynayır.

• Erkən mərhələ (mərhələ I və II): Cərrahiyyə adətən əsas müalicə üsuludur və bəzi xəstələrdə kurativ (tam sağalma təmin edən) ola bilər. Əlavə olaraq kimyaterapiya və ya şüa terapiyası istifadə oluna bilər.
• Orta mərhələ (mərhələ III): Cərrahiyyə ilə birlikdə sistemik müalicələr (kimyaterapiya, şüa terapiyası) adətən istifadə olunur.
• İrəliləmiş mərhələ (mərhələ IV): Müalicə yanaşması daha mürəkkəbdir və sistemik müalicələrə (kimyaterapiya, hədəfə yönəlmiş müalicələr, immunoterapiya), bəzən də cərrahi müdaxilələrə əsaslanır.

Nəticə olaraq mərhələləndirmə rektum xərçənginin müalicəsinin planlaşdırılmasında və xəstənin proqnozunun qiymətləndirilməsində həyati rol oynayır. Müalicə hər xəstə üçün fərdiləşdirilir və mərhələləndirmə nəticələrinə görə müəyyən edilir. Mərhələləndirmə həmçinin şişin dərəcəsini müəyyən etmək üçün götürülən toxuma nümunəsinin (biopsiyanın) müayinəsini də əhatə edir. Aşağı mərhələli şişlər yavaş böyümə və yayılma meylinə malikdir. Əksinə, irəliləmiş mərhələli şişlər sürətlə böyüyür və yayılır, buna görə daha intensiv müalicə lazım ola bilər.

Rektum xərçəngində müalicə seçimləri

Rektum xərçəngində cərrahiyyənin yeri və rolu

Rektum xərçəngində cərrahiyyə adətən müalicənin əsas dayağını təşkil edir. Əməliyyat şişin və ətraf toxumaların tamamilə çıxarılmasını hədəfləyir. Erkən mərhələli rektum xərçəngində cərrahi müalicə sağalma şansını artırır və xəstəliyin yayılma riskini azaldır. Cərrahiyyənin rolu şişin növündən, mərhələsindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişir. Cərrahi seçimlər müəyyən edilərkən həkim şişin anusa nə qədər yaxın olduğunu bilməlidir. Bu, aparılacaq cərrahiyyənin növünü müəyyən etməyə kömək edir və şişin anal sfinkterə (bağırsaq hərəkəti zamanı nəcisin xaric olmasına mane olan əzələ strukturu) yayılıb-yayılmadığını qiymətləndirmək vacibdir.

Rektum xərçəngində əməliyyat növləri və üsulları

• Polipektomiya və lokal eksiziya: Erkən mərhələli rektum xərçənglərinin bəziləri və əksər poliplər kolonoskopiya zamanı çıxarıla bilər. Kolonoskopiya anusdan daxil edilərək rektuma qədər uzadılan, ucunda kiçik videokamera olan uzun və elastik boru ilə aparılan prosedurdur. Xərçəng poliplə birlikdə göbələk sapına bənzər əsasından kəsilərək çıxarılır. Bu, adətən polipi rektum divarından elektrik cərəyanı ilə kəsən tel halqadan istifadə edilərək aparılır. Aşkarlanan rektum xərçəngi polipin daxilində məhduddursa və cərrahi sərhədlərdə şiş aşkarlanmırsa, çox vaxt aparılmış cərrahi lokal eksiziya kifayət hesab edilir və xəstə klinik izləməyə alınır. Lakin polipdəki şiş cərrahi sərhədə qədər davam edirsə və xəstəlik yüksək risklidirsə, rektumun şişli sahəsi geniş cərrahiyyə ilə çıxarılır.
• Rektum xərçəngində laparoskopik cərrahiyyə: Minimal invaziv yanaşma olan laparoskopik cərrahiyyə kiçik kəsiklər vasitəsilə aparılır. Bu üsul daha sürətli sağalma prosesi və daha az ağrı ilə əlaqəlidir.
• Rektum xərçəngində açıq cərrahiyyə: Ənənəvi cərrahi üsulda daha böyük kəsik edilir. Bu üsul bəzi hallarda şişin daha geniş sahədən çıxarılmasını təmin edir.
• Rektum xərçəngində transanal cərrahiyyə: Erkən mərhələli şişlər üçün istifadə olunan bu üsul şişin rektumdan birbaşa çıxarılmasını əhatə edir.

Bu cərrahi üsul erkən mərhələli (mərhələ I) rektum xərçənglərinin çıxarılması üçün istifadə oluna bilər. TAE anal kanal vasitəsilə aparılan və qarın nahiyəsində kəsik tələb etməyən prosedurdur. Lokal anesteziya altında aparılır və xəstə prosedur zamanı oyaq olur. Bu əməliyyatda rektum divarının bütün qatları kəsilərək xərçəng və ətrafındakı sağlam toxuma çıxarılır. Bu cərrahiyyə zamanı limfa düyünləri çıxarılmadığından cərrahiyyədən sonra xərçəngin yayılma əlamətlərindən asılı olaraq şüa terapiyası və/və ya kimyaterapiya tövsiyə oluna bilər.

• Transanal endoskopik mikrocərrahiyyə (TEM): Erkən mərhələli xərçənglər rektumun daha yuxarı hissəsində olduqda və standart transanal rezeksiya ilə onlara çatmaq mümkün olmadıqda istifadə oluna bilər. Bu üsulda anus vasitəsilə rektuma xüsusi hazırlanmış böyüdücü cihaz yerləşdirilir və dəqiq şəkildə transanal rezeksiya aparılır. Bu əməliyyat xüsusi avadanlıq və təlim tələb edir.
• Ön rezeksiya (aşağı ön rezeksiya= LAR): CT2-4 rektum xərçəngi olan və normal işləyən anorektal sfinkteri olan xəstələrdə sfinkter funksiyasını qorumaq məqsədilə aşağı ön rezeksiya (LAR) tövsiyə oluna bilər. Bu əməliyyatda qarın nahiyəsində edilən bir neçə kiçik kəsiklə xərçəngli sahə və ətrafındakı normal toxuma limfa düyünləri ilə birlikdə çıxarılır. Sonra kolon qalan rektuma yenidən birləşdirilir və beləliklə daimi kolostomaya ehtiyac qalmır.
• Koloanal anastomoz: Aşağı ucdakı rektum xərçənglərində, xüsusilə mərhələ II və III xərçənglərdə rektumun tamamilə çıxarılması lazım ola bilər. Kolon anusa birləşdirilərək (koloanal anastomoz) xəstənin normal şəkildə nəcis ifraz etməsi təmin olunur. Bəzən bu prosedur zamanı kolonik J-Pouch və ya koloplastika yaradılaraq nəcis üçün saxlama sahəsi təmin edilə bilər. 
• Abdominoperineal rezeksiya (APR): bu cərrahiyyə LAR-dan daha genişdir və anal sfinkterin təsirləndiyi hallarda tövsiyə olunur. APR zamanı rektum, anus və ətraf toxumalar, sfinkter əzələsi də daxil olmaqla çıxarılır. Bu halda daimi kolostoma (bağırsağın uc hissəsinin qarnın aşağı nahiyəsinə açılması və xəstənin qarına yerləşdirilən torba vasitəsilə nəcis ifraz etməsi) lazımdır.
• Çanaq ekzenterasiyası: T4 rektum xərçəngi olan (rektum xərçənginin qonşu orqanlara da invaziya etdiyi vəziyyət) və metastazı olmayan xəstələrdə rektumla yanaşı xərçəngin yayıldığı yaxın orqanların da çıxarıldığı cərrahiyyə çanaq ekzenterasiyası adlanır. Bu, böyük əməliyyatdır və sağalma prosesi olduqca uzun ola bilər.
• Diversion kolostoma: Bəzi xəstələrdə rektumda tutulma yaradan və yayılmış rektum xərçəngi olduqda rektumdakı tutulmanı aradan qaldırmaq üçün cərrahiyyə aparıla bilər. Bu halda rektumun xərçəngli nahiyəsi çıxarılmır, lakin kolonun yuxarı hissəsi dəridə açılan stomaya birləşdirilir.
• Cərrahiyyənin mümkün yan təsirləri: Cərrahiyyənin yan təsirləri əməliyyatın əhatəsindən və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Əməliyyatdan sonra qanaxma, infeksiya və qan laxtalanması kimi problemlər müşahidə oluna bilər. Bağırsaq birləşmələrinin düzgün sağalmaması nadir olsa da ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
• Kolostoma və ya ileostoma: Bəzi xəstələrdə müvəqqəti və ya daimi kolostoma (və ya ileostoma) lazım ola bilər. Bu, həyat tərzində müəyyən dəyişikliklər tələb edə bilər. Xüsusi təlim keçmiş ostoma tibb bacıları bu mövzuda xəstələrə yol göstərə və onları lazımi dəstək qruplarına yönləndirə bilər. 

Rektum xərçəngində neoadyuvant müalicə nədir və hansı məqsədlə tətbiq olunur?

Neoadyuvant müalicə cərrahiyyədən əvvəl tətbiq olunan müalicə üsuludur. Bu strategiya şişin ölçüsünü kiçiltmək, cərrahi prosedurun daha effektiv olmasını təmin etmək və xərçəng hüceyrələrini yayılmadan əvvəl nəzarət altına almaq məqsədilə tətbiq olunur. Xəstələrin bir qrupunda rektumun qorunmasına da töhfə verir.

Əməliyyatdan əvvəlki müalicə strategiyaları

• Neoadyuvant kimya-şüa terapiyası: Kimyaterapiya və şüa terapiyasının kombinasiyası şişi kiçiltmək və cərrahiyyəyə daha uyğun hala gətirmək üçün istifadə olunur. Bu müalicə şişin ölçüsünü azalda və cərrahi nəticələri yaxşılaşdıra bilər.
• Kimyaterapiya: Xərçəng hüceyrələrini öldürən və ya onların böyüməsinə mane olan dərmanlardan istifadədir. Neoadyuvant kimyaterapiya şişlərin kiçilməsini təmin edir və cərrahi uğur şansını artıra bilər.
• Şüa terapiyası: Yüksək enerjili şüalardan istifadə edərək xərçəng hüceyrələrini məhv edir. Neoadyuvant şüa terapiyası şişin kiçilməsinə və cərrahiyyəyə uyğun hala gəlməsinə kömək edə bilər. Çox vaxt kimyaterapiya ilə birlikdə istifadə olunur. Qısamüddətli tətbiq oluna bilsə də, uzunmüddətli müalicə adlandırdığımız 6 həftə ərzində kimyaterapiya ilə birlikdə tətbiqinə tez-tez üstünlük verilir.
• Neoadyuvant kimya-şüa terapiyası (kimyaterapiya və şüa terapiyasının birlikdə istifadəsi): Neoadyuvant kimya-şüa terapiyası həm kimyaterapiyanı, həm də şüa terapiyasını əhatə edir. Bu kombinasiya şişi effektiv şəkildə kiçildə bilər və cərrahiyyəyə daha yaxşı cavab alınmasını təmin edir. Əməliyyatdan əvvəl tətbiq olunan bu neoadyuvant müalicələr şişin ölçüsünün və metastaz riskinin azaldılması üstünlüklərini verir. Lakin kimya-şüa terapiyası yan təsir və ağırlaşma risklərini də özü ilə gətirə bilər. Buna görə xəstənin izlənməsi vacibdir.

Lokal və lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçəngində müalicə yanaşmaları

Rektum xərçənginin müalicəsində xəstəlik profilinə görə iki əsas qrup qiymətləndirilir: MSI high və MSI stabil. Bu iki qrupun müalicə strategiyaları fərqlənir. Aşağıda hər iki qrupun faizləri və müalicə yanaşmaları ətraflı nəzərdən keçirilmişdir.

Rektum xərçəngində MSI-high (yüksək mikrosatellit qeyri-sabitliyi) xəstələr

MSI-high (MSI-H) xərçəng hüceyrələrində mikrosatellit nahiyələrində yüksək dərəcədə qeyri-sabitliyin müşahidə olunduğunu ifadə edir. Rektum xərçəngi xəstələrinin təxminən %10-15-ində bu xüsusiyyət müşahidə olunur. MSI-high xəstələr şişləri genetik baxımdan immun cavabı artırma potensialına malik olan altqrupdur. İmmunoterapiyalar: MSI-high xəstələr üçün immunoterapiyalar mühüm müalicə seçimidir. PD-1 və ya PD-L1 inhibitorları kimi immunoterapiyalar MSI-high şişlərdə olduqca effektiv ola bilər.

Rektum xərçəngində MSI-stabil (mikrosatellit qeyri-sabitliyi stabil olan) xəstələr

MSI-stabil xəstələr mikrosatellit nahiyələrində sabitlik göstərən xərçəng hüceyrələrinə malik xəstələrdir. Bu qrup rektum xərçəngi xəstələrinin təxminən %85-90-ını təşkil edir.

Orta və xüsusilə aşağı rektum nahiyəsində aşkarlanan lokal (mərhələ 2) və lokal irəliləmiş mərhələli (mərhələ 3) rektum xərçənginin müalicəsində MSI-stabil xəstələrdə neoadyuvant kimya-şüa terapiyası geniş tətbiq olunur. Bu müalicə şişin ölçüsünü kiçiltmək və əməliyyatdan əvvəlki müalicənin uğurunu artırmaq məqsədilə istifadə edilir.

Neoadyuvant kimya-şüa terapiyasının lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçəngində şiş ölçüsünü kiçiltmə faizi %70-80 arasında dəyişə bilər, bu da əməliyyatdan sonrakı uğur faizini artıra bilər.

Müalicə strategiyaları

Kimyaterapiya və şüa terapiyası kombinasiyaları MSI-stabil xəstələrdə daha effektiv olur. Müalicəyə cavab verən xəstələrdə, xüsusilə distal, yəni rektumun aşağı nahiyəsində yerləşən şişlərdə şişlərin cərrahi çıxarılma ehtimalını artırdığı halda, eyni zamanda xəstələrin bir qrupunda (demək olar ki, xəstələrin üçdə birində) tam sağalma təmin edərək xəstəlikdən əməliyyatsız qurtulma faizlərini də artırır.

Əməliyyat və əməliyyatdan sonrakı müalicə

Əməliyyatdan sonra əlavə müalicə kimi adyuvant kimyaterapiya tətbiq oluna bilər. Bu, xəstəliyin təkrarlanma riskini azaltmaq üçün istifadə olunur və uğur faizi təxminən %60-70-dir.

Rektum xərçəngində müalicə yanaşmaları xəstəliyin mikrosatellit qeyri-sabitliyi vəziyyətinə görə aydın şəkildə fərqlənir. MSI-high xəstələrdə immunoterapiyalar ön plandadır və bu müalicələrdə yüksək cavab faizləri müşahidə edilmişdir. MSI-stabil xəstələrdə isə neoadyuvant kimya-şüa terapiyası və cərrahi müdaxilə standart müalicə üsulları arasındadır. Hər iki qrupun müalicə prosesində uğurlu nəticələr əldə etmək üçün xəstəliyin xüsusiyyətlərinə uyğun fərdiləşdirilmiş yanaşmalar istifadə olunmalıdır.

Rektum xərçəngində total neoadyuvant müalicə (TNT)

Kimyaterapiya, şüa terapiyası və digər müalicələrin müəyyən edilmiş protokol daxilində birlikdə istifadəsi kimi təsvir edilə bilər. TNT kimyaterapiya və şüa terapiyasının birlikdə tətbiq olunduğu yanaşmadır. Bu müalicə şişin effektiv şəkildə kiçilməsini təmin edərək cərrahiyyədən sonrakı residiv riskini azaltmağı hədəfləyir.

Rektum xərçəngi xəstələrində şüa terapiyası

Bu bölmədə şüa terapiyası ilə müalicə üsulları, cihazlar və yan təsirlərin idarə edilməsi haqqında məlumat veriləcək.

Rektum xərçəngində şüa terapiyası: Şüa terapiyası yüksək enerjili şüalardan istifadə edərək xərçəng hüceyrələrini məhv etməyi hədəfləyir. Şüalar DNA-nı zədələyərək xərçəng hüceyrələrinin bölünməsinə və çoxalmasına mane olur. Şüa terapiyası adətən şişlərin böyüməsini məhdudlaşdırmaq və simptomları yüngülləşdirmək məqsədilə istifadə edilir. Rektum xərçəngində şüa terapiyası xəstəliyə lokal nəzarətdə və müalicə uğurunun artırılmasında mühüm rol oynayır. Rektum xərçənginin müalicəsində şüa terapiyası adətən şişin ölçüsünü kiçiltmək, cərrahiyyədən əvvəl şişə lokal nəzarəti təmin etmək və ya cərrahiyyədən sonra qalan mikroskopik xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün istifadə olunur.

Müalicənin planlaşdırılması: Şüa terapiyasından əvvəl xəstə KT (kompüter tomoqrafiyası) və ya MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiyası) kimi görüntüləmə üsulları ilə ətraflı qiymətləndirilir. Bu qiymətləndirmə müalicə sahəsini müəyyən etmək və sağlam toxumaların qorunmasını təmin etmək üçün lazımdır.

Simulyasiya: Müalicə planlaşdırılmasında istifadə olunan simulyasiya mərhələsi xəstənin müalicə masasında düzgün mövqedə sabitlənməsini və müalicə sahələrinin dəqiq işarələnməsini əhatə edir. Bu mərhələdə xəstəyə xüsusi maska və ya immobilizasiya cihazları istifadə oluna bilər.

Müalicənin tətbiqi: Şüa terapiyası adətən həftədə 5 gün müəyyən müddət ərzində (məsələn, 5-6 həftə) tətbiq olunur. Hər seans bir neçə dəqiqə çəkir və xəstə müalicə zamanı heç bir ağrı hiss etmir.

Şüa terapiyasında istifadə olunan üsullar və cihazlar: Rektum xərçənginin müalicəsində fərqli şüa terapiyası üsulları və cihazları istifadə oluna bilər. Bu cihazlar arasındakı fərqlər müalicə forması və xəstəyə təmin edilən rahatlıq baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Xarici (eksternal) şüa terapiyası: Xətti sürətləndirici (LINAC) eksternal şüa terapiyasında ən çox istifadə olunan cihazdır. Yüksək enerjili X şüaları yaradaraq xərçəngli nahiyəni hədəfləyir. Xətti sürətləndirici şüaların şiş nahiyəsinə tam fokuslanmasını təmin edərək ətrafdakı sağlam toxumaların zədələnməsini minimuma endirir.

İntensivliyi modulyasiya edilən şüa terapiyası (IMRT): IMRT şişin formasını izləyərək şüa dozasını dəqiq tənzimləyən üsuldur. Bu üsul şüaların sağlam toxumalara zərərini azaltmaq üçün istifadə olunur.

Görüntüləmə ilə idarə olunan şüa terapiyası (IGRT): IGRT müalicə zamanı şişin yerini real vaxtda görüntüləmə ilə təsdiqləyən üsuldur. Bu üsul şişin hərəkətlərini (məsələn, nəfəsalma) nəzərə alaraq şüaların dəqiqliyini artırır.

Daxili şüa terapiyası (braxiterapiya): Bu üsul radioaktiv mənbələrin birbaşa şişin daxilinə və ya şişin yaxınlığına yerləşdirilməsi ilə tətbiq olunur. Braxiterapiya adətən aşağı və ya yüksək doza sürəti ilə tətbiq oluna bilər və xüsusilə şişlərin ətrafındakı sağlam toxumaları qorumaq üçün istifadə edilir.

Cihazlar arasındakı fərqlər: Xətti sürətləndiricilər (LINAC) və IMRT şişlərin formasına və yerinə görə şüaların dəqiq hədəflənməsini təmin edir. Bu cihazlar şüa dozasını maksimum şiş nəzarəti və minimum yan təsirlə paylamaq üçün istifadə olunur. Real vaxtda görüntüləmə (IGRT) ilə aparılan şüa terapiyası müalicə zamanı şişin yerini təsdiqləmək üçün real vaxt görüntüləmə üsullarından istifadə edərək müalicə dəqiqliyini artırır. Bu xüsusiyyət şişin hərəkətli olduğu hallarda xüsusilə vacibdir.

Müalicə müddəti və seans sayı: Rektum xərçəngində çox vaxt eksternal şüa terapiyası istifadə olunur. Cərrahiyyədən əvvəl şişi tam sağaltmaq və ya kiçildərək cərrahi uğuru artırmaq, əməliyyatdan sonra riskli xəstələrdə regional xəstəliyin təkrarlanmasını azaltmaq, yəni lokal nəzarəti artırmaq məqsədilə çox vaxt kimyaterapiya ilə eyni zamanda istifadə edilir.

Braxiterapiya adətən daha az seans tələb edir və şişin ətrafındakı sağlam toxumalara daha az zərər verir.

Rektum xərçənginin müalicəsində qısamüddətli şüa terapiyası (SCRT) və konvensional (uzunmüddətli) şüa terapiyası: doza, tətbiq müddəti, yan təsirlər və effektivlik

Rektum xərçənginin müalicəsində istifadə olunan şüa terapiyası üsullarına qısamüddətli şüa terapiyası (SCRT) və klassik uzunmüddətli şüa terapiyası daxildir. Bu iki yanaşma fərqli doza rejimləri, tətbiq müddətləri, müalicə effektivliyi və yan təsir profilləri baxımından fərqlənir.

Qısamüddətli (SCRT) şüa terapiyası qısa zaman intervalında yüksək dozalı şüa terapiyasının tətbiqi deməkdir və adətən rektum xərçənginin müalicəsində cərrahiyyədən əvvəl istifadə olunur.

Qısamüddətli şüa terapiyasında doza və tətbiq müddəti

Adətən 5 gün ərzində gündə 5 Gy olmaqla ümumilikdə 25 Gy dozanın tətbiqini əhatə edir. Müalicə ümumilikdə 5 gün çəkir və bu, müalicənin tamamlanması baxımından sürətli yanaşma təmin edir. Bu müalicə üsulu çox vaxt cərrahiyyədən əvvəl şişi kiçiltmək və cərrahiyyənin uğurunu artırmaq məqsədilə üstün tutulur. Qısamüddətli şüa terapiyasının yan təsirləri adətən qısa müddətdə ortaya çıxır və çox vaxt yüngül-orta ağırlıqda olur. Bunlara rektal selikli qişanın şüalara bağlı qıcıqlanması nəticəsində yaranan rektit, ishal, qarın ağrısı və yüngül dəri reaksiyaları daxildir. Uzunmüddətli dövrdə isə çanaq fibrozu və cinsi funksiya pozuntuları kimi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Lakin müalicə müddəti qısa olduğundan bu yan təsirlər adətən daha məhduddur.

Klassik uzunmüddətli şüa terapiyası daha aşağı dozalarla daha uzun müddətli şüa terapiyası deməkdir və adətən qısamüddətli şüa terapiyasına alternativ kimi istifadə olunur. Adətən 1.8-2 Gy/fraksiya dozaları ilə ümumilikdə 45-50.4 Gy olacaq şəkildə tətbiq edilir. Müalicə müddəti çox vaxt 5-6 həftə çəkir və bu da müalicə prosesinin daha uzun sürdüyünü göstərir. Bu üsul həm neoadyuvant (cərrahiyyədən əvvəl), həm də adyuvant (cərrahiyyədən sonra) istifadə oluna bilər.

Qısamüddətli yan təsirlər arasında mədə-bağırsaq simptomları (ishal, rektit), sidik yolları simptomları (sidik ifrazında yanma və ağrı, tez-tez sidiyə getmə) və dəri reaksiyaları kimi daha nəzərəçarpacaq yan təsirlər müşahidə oluna bilər. Müalicə müddəti uzun olduğundan bu yan təsirlər zamanla toplana və xəstənin həyat keyfiyyətinə təsir edə bilər. Uzunmüddətli yan təsirlərə çanaq nahiyəsindəki sağlam toxumaların fibrozu (toxumanın sərtləşməsi), cinsi funksiya pozuntuları, bağırsaq hərəkətlərində xroniki dəyişikliklər və nadir hallarda osteoradionekroz daxildir.

Şişin cavabı və patoloji tam cavab faizi

Uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası xüsusilə lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçəngində şişin kiçilməsini və ətraf toxumalara invaziyasının azalmasını təmin edərək cərrahi müdaxilənin uğurunu artırır. Kimya-şüa terapiyasından sonra patoloji tam cavab (pCR) faizləri daha yüksək ola bilər və bu, xəstələrin uzunmüddətli sağqalım faizlərini yaxşılaşdıra bilər.

Qısamüddətli şüa terapiyası və uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası rektum xərçənginin müalicəsində istifadə olunan effektiv şüa terapiyası üsullarıdır. Qısamüddətli şüa terapiyası qısa müddətdə yüksək dozalı şüalanma verərək sürətli müalicə imkanı yaratdığı halda, uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası daha aşağı dozalarla, daha uzunmüddətli müalicə ilə daha yüksək lokal nəzarət və patoloji tam cavab faizləri təmin edə bilər. Müalicə seçimi xəstənin ümumi vəziyyəti, şişin mərhələsi, cərrahi plan və xəstənin şəxsi üstünlükləri əsasında müəyyən edilməlidir. Klinik tədqiqatlar hər iki yanaşmanın uyğun xəstə populyasiyalarında yüksək effektivlik və dözülə bilən yan təsir profilləri təqdim etdiyini göstərir. Müalicə qərarları multidissiplinar komandanın əməkdaşlığı ilə xəstəyə xas amillər nəzərə alınaraq verilməlidir.

Şüa terapiyası zamanı və sonrasında rast gəlinə biləcək ən mühüm problemlər və onların idarə edilməsi

Şüa terapiyası zamanı və sonrasında müxtəlif yan təsirlər ortaya çıxa bilər. Bu yan təsirlər müalicənin dozası, müddəti və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti kimi amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Dəri reaksiyaları (yanıq və qıcıqlanma)

Şüa terapiyası dəridə qızartı, quruluq, soyulma və yanma hissinə səbəb ola bilər. Dəri reaksiyaları adətən müalicə sahəsi ilə məhdudlaşır və şüalanmanın başlanmasından bir neçə həftə sonra ortaya çıxa bilər. Yüngül dəri reaksiyaları adətən nəmləndirici kremlər və zərif dəri baxımı ilə nəzarət altına alına bilər. Daha ciddi hallarda steroid kremlər və ya xüsusi sarğılar lazım ola bilər.

Bağırsaq və sidik kisəsi problemləri (ishal və bağırsaq hərəkətlərində dəyişikliklər)

Şüa terapiyası bağırsaq selikli qişasına (səth örtüyünə) təsir edərək ishal, qarın ağrısı və bağırsaq hərəkətlərinin artmasına səbəb ola bilər.

Sidik kisəsinin qıcıqlanması (sistit)

Sidik kisəsinin selikli qişasının (səth örtüyünün) şüalanma səbəbindən qıcıqlanması tez-tez sidiyə getməyə və sidik ifrazı zamanı yanma hissinə səbəb ola bilər.

İshal üçün pəhriz dəyişiklikləri (az lifli qidalar istehlak etmək) və ishal əleyhinə dərmanlar tövsiyə oluna bilər. Sidik kisəsinin qıcıqlanması olan xəstələrdə bol maye qəbulu və sidik kisəsi ağrısını yüngülləşdirən dərmanlar istifadə edilə bilər.

Yorğunluq və enerjinin azalması

Şüa terapiyası bədənin enerji ehtiyatlarına təsir edərək ümumi yorğunluq və halsızlığa səbəb ola bilər. Yorğunluqla mübarizə üçün müntəzəm yüngül fiziki məşqlər, kifayət qədər yuxu və balanslı pəhriz tövsiyə olunur. Xəstələr gündəlik fəaliyyətlərini planlaşdıraraq enerjilərini daha yaxşı idarə edə bilərlər.

Çanaq fibrozu, bitişmələr və onların səbəbləri

Şüalanma çanaq nahiyəsinin toxumalarında fibroz və bitişmələrə səbəb ola bilər, bu da bağırsaq hərəkətləri zamanı ağrıya və cinsi funksiya pozuntularına gətirib çıxara bilər. Fibroz və bitişmələrin idarə edilməsində fizioterapiya, xüsusi məşqlər və lazım gəldikdə cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.

Rektum xərçənginin müalicəsində şüa terapiyası şişə nəzarəti artıran və cərrahi uğuru dəstəkləyən mühüm müalicə üsuludur. Lakin müalicə prosesi zamanı və sonrasında rast gəlinən yan təsirlərin idarə edilməsi xəstələrin həyat keyfiyyətini qorumaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Xəstələrin şüa terapiyası zamanı və sonrasında multidissiplinar komanda ilə əməkdaşlıq etməsi müalicə nəticələrini yaxşılaşdıra və həyat keyfiyyətini artıra bilər.

Rektum xərçəngində kimyaterapiya

Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrini öldürən və ya onların böyüməsinə mane olan dərmanlardan istifadədir. Rektum xərçəngində istifadə olunan bəzi kimyaterapiya dərmanları bunlardır:

5-FU (5-Fluorouracil), Leucovorin, Oxaliplatin, Capecitabine, irinotekan, Regorafenib, triflorudin tipirasil, Bevacizumab.

Kimyaterapiya dərmanları adətən kombinasiya şəklində istifadə olunur və bu, müalicə effektivliyini artıra bilər.

Rektum xərçəngində istifadə olunan kimyaterapiyaların yan təsirləri və onların idarə edilməsi

Kimyaterapiya ürəkbulanma, qusma, saç tökülməsi, immun sisteminin zəifləməsi və ağız yaraları kimi yan təsirlərə səbəb ola bilər. Bu yan təsirlər adətən idarə oluna bilir və müalicə zamanı dəstəkləyici müalicə üsulları ilə yüngülləşdirilə bilər.

• İmmunoterapiya: İmmunoterapiya xərçəng hüceyrələrini tanıyıb məhv etmək üçün immun sistemini stimullaşdırır. Xərçəng hüceyrələrinə xas anticisimlər və ya immun sistemini aktivləşdirən dərmanlardan istifadə edilərək tətbiq olunur. İmmunoterapiya xüsusilə dMMR və ya MSI-high kimi müəyyən genetik xüsusiyyətlərə malik lokal və ya lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçənglərində effektiv olur. Rektum xərçənginin müalicəsində müəyyən immunoterapevtik preparatların dMMR və/və ya MSI-high müsbət olan rektum xərçəngi xəstələrində olduqca effektiv olduğu tədqiqatlarla göstərilmişdir.
• Hədəfə yönəlmiş müalicələr (molekulyar hədəflər və dərmanlar): Hədəfə yönəlmiş müalicələr xərçəng hüceyrələrinin spesifik molekulyar hədəflərinə qarşı təsir göstərir. Rektum xərçəngində istifadə olunan hədəfə yönəlmiş müalicələr şişlərdə olan müəyyən genetik dəyişikliklərə və ya molekulyar hədəflərə yönələ bilər.

Fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmaları

Fərdiləşdirilmiş müalicə xəstənin genetik profilinə, şişin xüsusiyyətlərinə və digər fərdi amillərə uyğunlaşdırılmış müalicə strategiyalarını əhatə edir. Bu yanaşma müalicə effektivliyini artıra və yan təsirləri azalda bilər. Fərdiləşdirilmiş yanaşmalar genetik testlər və biomarkerlər vasitəsilə müəyyən olunan ən uyğun müalicə üsullarını əhatə edir.

Rektum xərçəngində neoadyuvant uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası (LCCRT)

Rektum xərçənginin müalicəsində istifadə olunan müalicə üsuludur. Bu müalicə şişi kiçiltmək və əməliyyata uyğun hala gətirmək məqsədilə tətbiq olunur. LCCRT həm şüa terapiyasını, həm də kimyaterapiyanı (dərman müalicəsini) əhatə edir.

Rektum xərçəngində uzunmüddətli şüa terapiyası planı

Şüa terapiyası: 5-6 həftə davam edən şüa terapiyası seansları aparılır. Ümumi doza 45-54 Gy arasında dəyişir və adətən həftədə 5 gün (iş günləri) 25-28 seans şəklində tətbiq olunur.

Rektum xərçəngində uzunmüddətli şüa terapiyası zamanı tətbiq olunan kimyaterapiya: kapesitabin adlı dərman istifadə olunur. Bu dərman həftənin beş günü, hər gün 825 mg/m² dozada tətbiq edilir.

Müalicənin məqsədi

Xərçəngli toxumanı kiçiltmək (mərhələsini aşağı salmaq) və əməliyyat zamanı şişin tamamilə çıxarılmasına (R0 rezeksiya) imkan yaratmaqdır. Bəzi xəstələr müalicədən sonra tam cavab ala bilər və bu halda "klinik tam cavab (cCR)" əldə oluna bilər.

Rektum xərçəngində neoadyuvant uzunmüddətli kimya-şüa terapiyası kimlər üçün uyğundur?

Ümumi sağlamlıq vəziyyəti (PS) 2 olan xəstələr: Ümumi sağlamlıq vəziyyəti daha zəif olan xəstələr üçün LCCRT üstün tutula bilər.

70 yaşdan yuxarı xəstələr: 70 yaşdan yuxarı xəstələrdə LCCRT tətbiq oluna bilər, lakin yaşla əlaqəli toksiklik və müalicəyə uyğunluq kimi amillər nəzərə alınmalıdır. Bu halda LCCRT tətbiq edilə və yenidən qiymətləndirmə aparıla bilər.

Bu müalicə əməliyyatdan əvvəl tətbiq oluna bildiyi kimi əməliyyatdan sonra adyuvant, yəni qoruyucu, xəstəliyin təkrarlanma riskini azaldan məqsədlə də tətbiq oluna bilər. Bu xəstə qrupu əməliyyatdan sonra xəstəliyin təkrarlanma riski yüksək olan (şiş həcmi böyük, limfa düyünləri müsbət və/və ya cərrahi sərhədi müsbət olan) xəstələrdir. Xəstədə yalnız CRM pozitivliyi (cərrahi sərhədin müsbət olması) varsa və digər mənfi radioloji və ya histoloji əlamətlər yoxdursa, LCCRT uyğun müalicə seçimi ola bilər.

Müalicə planı xəstənin vəziyyəti, yaşı, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və digər risk amillərindən asılı olaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən olunur. Komanda LCCRT-nin ən uyğun seçim olub-olmadığına qərar verir.

Rektum xərçəngində total neoadyuvant terapiya (TNT) nədir?

Total neoadyuvant terapiya rektum xərçənginin müalicəsində istifadə olunan yenilikçi üsuldur. TNT xəstəliyi cərrahi müdaxilədən əvvəl hərtərəfli müalicə edərək şişi kiçiltməyi və müalicə nəticələrini yaxşılaşdırmağı hədəfləyir. Bu yanaşma həm şüa terapiyası, həm də kimyaterapiyanın (dərman müalicəsinin) kombinasiyasını əhatə edir.

Rektum xərçəngində TNT müxtəlif səbəblərlə elmi və klinik baxımdan əhəmiyyət qazanmışdır: TNT rektum xərçənginin erkən mərhələlərində aqressiv müalicə təqdim edir. Bu müalicədə məqsəd şişi tamamilə məhv edərək xəstənin əməliyyatla itirəcəyi rektumunu, yəni anusunu qorumaqdır. Bunun mümkün olmadığı xəstələrdə şişin daha kiçik ölçüdə əməliyyat edilməsinə imkan yaratdığı halda, eyni zamanda şişin yaranması zamanı bədənə yayılmış, gözlə görünməyən mikrometastatik xəstəliyi məhv edərək sonradan xəstəliyin residiv riskini azalda bilər.

Rektum xərçəngində orqanın qorunması strategiyaları

TNT bəzi xəstələrdə orqanın qorunması strategiyalarını dəstəkləyə bilər. Məsələn, patoloji tam cavab (pCR) əldə edən xəstələrə cərrahiyyədən imtina etmək seçimi təqdim edərək lazımsız cərrahiyyənin qarşısını ala və orqanın qorunmasına kömək edə bilər. Bu, xəstələrin həyat keyfiyyətini artıra və əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaları azalda bilər.

Rektum xərçəngi olan yüksək riskli xəstələrdə effektivlik

TNT yüksək riskli rektum xərçəngi xəstələrində effektiv müalicə seçimi kimi önə çıxır. Böyük və distal yerləşən şişlərdə kimyaterapiya və şüa terapiyasının kombinasiyası xəstəliyin nəzarət altında saxlanmasına kömək edə bilər.

Rektum xərçənginin müalicəsində nəticələrin yaxşılaşdırılması

Klinik tədqiqatlarda TNT protokollarının uğurlu nəticələr verdiyi göstərilmişdir. Xüsusilə RAPIDO və PRODIGE-23 tədqiqatları TNT müalicəsinin xəstəliklə bağlı müalicə uğurunu artırdığını və uzaq metastaz faizlərini azaltdığını ortaya qoymuşdur. 

RAPIDO tədqiqatı

RAPIDO tədqiqatında yüksək riskli rektum xərçəngi xəstələrinə tətbiq olunan yeni müalicə üsulu standart müalicəyə nisbətən daha yaxşı nəticələr verdi. Bu yeni üsulla xəstələrin xəstəliyi ilə bağlı müalicə uğuru %23.7, uzaq metastaz riski isə %20 azaldı. Bundan əlavə, bu müalicə ilə şişlərin tamamilə yox olma faizi %28-ə yüksəldi, yəni bir çox xəstə müalicə nəticəsində şişdən tamamilə qurtula bildi.

PRODIGE-23 tədqiqatı

PRODIGE-23 tədqiqatında isə iki fərqli müalicə üsulu müqayisə edildi. Yeni müalicə üsulunun tətbiq olunduğu xəstələrdə standart müalicə alanlara nisbətən xəstəliksiz qalma faizi %75.7 olaraq müəyyən edildi. Standart müalicə alanlarda bu faiz %68.5 idi. Yəni yeni müalicə üsulu xəstələrin xəstəliksiz qalma şansını artırdı.

Yaranan sağlamlıq problemləri və sağalma prosesi

TNT əməliyyatdan sonrakı morbidliyi azaltmaq potensialına malikdir. Qismən və ya tam mezorektal eksiziyadan sonrakı yüksək morbidlik riski TNT-nin effektiv tətbiqi ilə azaldıla bilər. Bu, xəstələrin sağalma proseslərinə müsbət təsir edə bilər.

TNT rektum xərçənginin müalicəsində mühüm inkişaf hesab edilir. Bu hərtərəfli müalicə üsulu şişi kiçiltməyi, residiv riskini azaltmağı və orqanın qorunması strategiyalarını mümkün etməyi hədəfləyir. TNT-nin elmi baxımdan dəstəklənən uğurları onun rektum xərçənginin müalicəsində mühüm seçim kimi qiymətləndirilməsini təmin edir.

Rektum xərçəngində total neoadyuvant terapiya tətbiqləri

1. Klassik neoadyuvant protokol

Kimyaterapiya: Əvvəlcə 12 həftə ərzində FOLFOX (5-Fluorourasil, Leucovorin və Oxaliplatin) və ya FOLFIRINOX (5-Fluorourasil, Leucovorin, Oxaliplatin və Irinotecan) kimyaterapiyaları tətbiq edilir.

Şüa terapiyası: kimyaterapiyadan sonra 5-6 həftə ərzində (25-28 seans) şüa terapiyası aparılır.

İstirahət: Şüa terapiyasından sonra xəstə 6-8 həftə istirahət edir.

Qiymətləndirmə: Müalicədən sonra tam cavab əldə olunubsa xəstə izlənir. Tam cavab alınmayıbsa cərrahi müdaxilə planlaşdırılır.

Sonrakı müalicə: Tam cavab əldə olunubsa izləmə davam edir; əks halda cərrahiyyədən sonra 6 ay ərzində sistemik müalicə (kimyaterapiya) tətbiq olunur.

2. Alternativ neoadyuvant protokol

Qısamüddətli şüa terapiyası: müalicəyə başlayarkən 5 gün ərzində yüksək dozalı və qısamüddətli şüa terapiyası tətbiq olunur.

Kimyaterapiya: şüa terapiyasından 11-18 gün sonra 18 həftə ərzində kimyaterapiya tətbiq olunur.

Qiymətləndirmə: kimyaterapiyanın bitməsindən 2-4 həftə sonra tam cavab əldə olunubsa xəstə izlənir. Tam cavab alınmayıbsa əlavə şüa terapiyası tətbiq olunur.

Total neoadyuvant müalicə xüsusilə böyük həcmli və distal yerləşən, dMMR (mismatch repair deficient) və MSI-high (yüksək mikrosatellit qeyri-sabitliyi) olmayan rektum xərçəngi xəstələrinin müalicəsində üstün tutulan yanaşmadır.

Rektum xərçəngində klassik kimya-şüa terapiyası kimlər üçün üstün tutulur?

Neoadyuvant müalicə seçimləri: total neoadyuvant terapiya (TNT) şişi kiçiltmək və müalicə nəticələrini yaxşılaşdırmaq məqsədilə geniş tətbiq olunan müalicə üsuludur. Lakin bəzi xəstə qruplarında TNT əvəzinə klassik kimya-şüa terapiyasına üstünlük verilə bilər. Bu qruplar aşağıdakılardır:

Ümumi sağlamlıq vəziyyəti daha pis olan xəstələr

Performans vəziyyəti (PS) 2 və ya daha yüksək

Ümumi sağlamlıq və ya performans vəziyyəti daha pis olan xəstələrdə klassik kimya-şüa terapiyasına üstünlük verilə bilər. Bu xəstələr daha aqressiv TNT protokollarına dözə bilməyə bilərlər.

Yaşlı xəstələr: 70 yaşdan yuxarı xəstələr

70 yaşdan yuxarı xəstələrdə yaşla əlaqədar müalicəyə bağlı yan təsirlər və dözümlülük problemləri yaşana bilər. Bu halda klassik kimya-şüa terapiyası daha az yan təsir riski və daha yaxşı dözümlülük profili təqdim edə bilər. Lakin yaş sərhədi qəti deyil və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.

CRM-müsbət xəstələr (yalnız bu risk amili olduqda)

CRM-müsbət (Circumferential Resection Margin), lakin digər mənfi xüsusiyyətlər yoxdur: CRM-müsbət xəstələrdə bəzən klassik kimya-şüa terapiyası uyğun ola bilər, xüsusilə başqa ciddi mənfi radioloji və ya histoloji xüsusiyyətlər mövcud deyilsə. Lakin CRM-müsbət xəstələrdə TNT tövsiyə oluna bilər; klassik kimya-şüa terapiyası bu xəstələr üçün alternativ seçim ola bilər.

Yan təsir riskləri və dözümlülük problemləri

TNT-nin intensiv və uzunmüddətli müalicə rejimləri bəzi xəstələrdə yüksək yan təsir riski daşıya bilər. Klassik kimya-şüa terapiyası yan təsirləri azaltmaq baxımından daha uyğun ola bilər.

Klassik kimya-şüa terapiyası total neoadyuvant terapiyanın tətbiq oluna bilmədiyi və ya üstün tutulmadığı xəstələrdə alternativ kimi istifadə olunur. Xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, yaşı, yan təsirlərə dözümlülüyü və xəstəliyə xas xüsusiyyətlər müalicə seçiminə təsir edən mühüm amillərdir. Hər xəstənin müalicə yanaşması multidissiplinar komanda tərəfindən qiymətləndirilərək müəyyən edilir.

Rektum xərçəngində rektumun qorunmasının əhəmiyyəti

Distal rektum xərçənglərində rektumun qorunması həm müalicə prosesi, həm də xəstənin həyat keyfiyyəti baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu, xəstənin qalan ömrü ərzində qarına torba taxılmadan normal yolla nəcis ifraz etmə qabiliyyətinin saxlanmasıdır. Bu mövzu ilə bağlı bəzi mühüm məqamlar aşağıdakılardır:

1. Həyat keyfiyyətinin qorunması: Rektumun qorunması xəstənin həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Xüsusilə aşağı rektumda yerləşən şişlərdə rektumun cərrahi çıxarılması xəstənin nəcis ifrazına nəzarətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər və kolostomaya (qarın divarına nəcis torbasının yerləşdirilməsinə) ehtiyac yarana bilər. Kolostoma xəstənin sosial və psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edə bilər, buna görə rektumun qorunması həyat keyfiyyətinin yüksək saxlanmasına töhfə verir.
2. Funksional nəticələr: Rektumun qorunması rektal və anal funksiyaların mümkün qədər saxlanmasını təmin edir. Rektum çıxarıldıqdan sonra anal sfinkter funksiyalarını qorumaq çətin ola bilər və bu, defekasiya problemlərinə səbəb ola bilər. Rektumun qorunması anal kontinensiyanın (anusun nəcisi saxlama funksiyasının) davam etməsini təmin edir və xəstələrin normal defekasiya vərdişlərini saxlamaq şansını artırır.
3. Onkoloji nəticələr: Rektumun qorunması onkoloji uğurla əlaqəlidir. Xüsusilə erkən mərhələli xərçənglərdə şişin kifayət qədər çıxarılması və rektumun qorunması xəstəliyin residiv riskini azalda və uzunmüddətli nəticələri yaxşılaşdıra bilər. Lakin şiş tam çıxarılmalı və xərçəngin yayılmasının qarşısı alınmalı olduğundan cərrahiyyənin əhatəsi və üsulları diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
4. Psixoloji və sosial təsirlər: Rektumun qorunması xəstənin psixoloji rifahı və sosial inteqrasiyası baxımından vacibdir. Kolostomaya ehtiyac və nəcis ifrazına nəzarət problemləri xəstələrin sosial həyatına və psixoloji vəziyyətinə təsir edə bilər. Rektumun qorunması belə mənfi təsirləri azalda və xəstələrin sosial və psixoloji rifahına müsbət təsir göstərə bilər.

Distal rektum (rektumun aşağı, anusa qonşu son hissəsi) xərçənglərində rektumun qorunması müalicə prosesində mühüm hədəfdir. Bu yanaşma həyat keyfiyyətini artırır, funksional nəticələri yaxşılaşdırır və xəstələrin psixoloji və sosial rifahını qoruyur. Müasir müalicə üsulları və cərrahi texnikalar rektumun qorunmasına imkan verdiyi halda onkoloji uğuru da təmin etməyi hədəfləyir.

Rektum xərçənginin kimya-şüa terapiyası prosesində xəstə nələrə diqqət etməlidir?

Rektum xərçənginin müalicəsində kimya-şüa terapiyası kimyaterapiya və şüa terapiyasının birlikdə tətbiqi deməkdir və xüsusilə lokal irəliləmiş rektum xərçənglərində tez-tez üstün tutulur. Bu müalicə prosesi xəstələr üçün fiziki və emosional baxımdan çətin ola bilər. Buna görə kimya-şüa terapiyası zamanı xəstələrin diqqət etməli olduğu bəzi mühüm məqamlar var.

• Müalicə planına və görüş vaxtlarına əməl etmək: Kimya-şüa terapiyası adətən həftədə 5 gün şüa terapiyasından və müəyyən intervallarla kimyaterapiya seanslarından ibarətdir. Müalicə planına riayət etmək effektivlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xəstələr bütün görüşlərinə vaxtında getməli və müalicə proqramını tam şəkildə izləməlidirlər. Müalicə prosesində hər hansı dəyişiklik və ya gecikmə olduqda xəstələr müalicə komandası ilə davamlı əlaqədə qalmalıdırlar. Bu, mümkün yan təsirlərin idarə edilməsi və müalicə prosesinin lazım olduğu kimi davam etməsi üçün vacibdir.
• Yan təsirlərin idarə edilməsi: Kimya-şüa terapiyası həm kimyaterapiyanın, həm də şüa terapiyasının yan təsirlərinə səbəb ola bilər. Bu yan təsirlərin idarə edilməsi müalicə prosesinin daha rahat keçməsinə kömək edir.
• Dəri reaksiyaları: Şüa terapiyası sahəsində dəridə qızartı, qıcıqlanma və yanma hissi yarana bilər. Xəstələr dərilərini təmiz və quru saxlamalı, həkimin tövsiyə etdiyi dəriyə qulluq məhsullarını istifadə etməli və dərini qıcıqlandıran dar geyimlərdən çəkinməlidirlər.
• Mədə-bağırsaq (mədə, bağırsaq və qaraciyər) yan təsirləri: Kimyaterapiya və şüa terapiyası ishal, ürəkbulanma, qusma və rektal qıcıqlanmaya səbəb ola bilər. Xəstələr həkimin tövsiyə etdiyi pəhriz planına əməl etməli və bol su içməlidirlər. Az lifli, asan həzm olunan qidalar istehlak etmək mədə-bağırsaq yan təsirlərinin azalmasına kömək edə bilər.
• Yorğunluq: Müalicə zamanı bir çox xəstə yorğunluq hiss edir. Buna görə xəstələrin istirahətə diqqət etməsi, enerji səviyyələrini yüksək saxlamaq üçün kifayət qədər yatması və özlərini yorğun hiss etdikdə dincəlməsi vacibdir.
• Qan göstəriciləri: Kimyaterapiya qan hüceyrələrinə təsir edə bilər, bu da infeksiya və ya qanaxma riskini artıra bilər. Xəstələr müntəzəm qan testləri etdirməli və nəticələr barədə həkimləri ilə danışmalıdırlar. Xüsusilə qızdırma, qanaxma və ya infeksiya əlamətləri gördükdə dərhal həkimə müraciət etməlidirlər.
• Qidalanma və maye qəbulu: Müalicə zamanı sağlam və balanslı qidalanmaq bədənin sağalma prosesini dəstəkləyir. Zülalla zəngin qidalar (ət, balıq, yumurta, süd məhsulları) və tərəvəzlər istehlak etmək vacibdir. Eyni zamanda kifayət qədər kalori qəbuluna diqqət edilməli, qidalanma çatışmazlığı hallarında qida əlavələri nəzərdən keçirilməlidir. Bol su içmək bədənin toksinlərdən təmizlənməsinə kömək edir və müalicə zamanı yarana biləcək susuzlaşmanın qarşısını alır. Xəstələr gündə ən az 8-10 stəkan su içməli və susuzluq hiss etmədən su qəbul etməyə diqqət göstərməlidirlər.
• Fiziki aktivlik və məşq: Müntəzəm yüngül məşqlər (məsələn, gəzinti və ya yoqa) yorğunluqla mübarizəyə kömək edə və ümumi sağlamlıq vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər. Lakin xəstələr özlərini həddindən artıq yormamalı və məşq proqramlarını həkimləri ilə məsləhətləşərək müəyyən etməlidirlər.
• Psixoloji dəstək və psixi sağlamlıq: Kimya-şüa terapiyası prosesi həm fiziki, həm də emosional baxımdan çətin ola bilər. Bu prosesdə psixoloji dəstək almaq stress və narahatlığın idarə edilməsinə kömək edə bilər. Xəstələr terapevt və ya məsləhətçi ilə görüşməyi, dəstək qruplarına qoşulmağı və ya meditasiya kimi rahatladıcı fəaliyyətlərlə məşğul olmağı nəzərdən keçirə bilərlər.
• Ailə və dostların dəstəyi: Ailə və dostlardan alınan emosional dəstək xəstələrin əhvalını yüksək saxlamağa kömək edə bilər. Xəstələr yaxınları ilə duyğularını bölüşməkdən çəkinməməli və lazım gəldikdə dəstək istəməlidirlər.
• Reseptli dərmanlar və qida əlavələri: Müalicə müddətində həkimin təyin etdiyi dərmanlar müntəzəm istifadə olunmalıdır. Xəstələr kimyaterapiya və ya şüa terapiyası ilə qarşılıqlı təsirə girə bilən hər hansı vitamin, bitki mənşəli qida əlavəsi və ya reseptsiz dərman istifadə etməzdən əvvəl mütləq həkimlərinə müraciət etməlidirlər.
• Yan təsir əlamətlərinin izlənməsi və həkimə bildirilməsi: Kimya-şüa terapiyası zamanı yarana biləcək yan təsirləri izləmək və bu əlamətləri gündəlik qeyd etmək vacibdir. Bu, müalicə komandasına yan təsirlərin ağırlığını və müalicəyə cavabı qiymətləndirməkdə kömək edə bilər. Ciddi yan təsirlər və ya gözlənilməz simptomlar yarandıqda xəstələr dərhal həkimlərinə müraciət etməlidirlər. Erkən müdaxilə yan təsirlərin idarə edilməsini və xəstənin müalicəyə uyğunluğunu artıra bilər.
• Gigiyena və infeksiyanın qarşısının alınması: Müalicə zamanı immun sistemi zəifləyə biləcəyi üçün infeksiya riski artır. Xəstələr əllərini tez-tez yumalı, izdihamlı yerlərdən və infeksiyalı insanlarla təmasdan çəkinməlidirlər. Bundan əlavə, kəsik və yaralanmalardan qorunmaq üçün diqqətli olmaq lazımdır.

Rektum xərçənginin müalicəsində kimya-şüa terapiyası prosesi çətin ola bilər, lakin düzgün idarəetmə və diqqətlə bu prosesin yan təsirləri minimuma endirilə və müalicə effektivliyi artırıla bilər. Xəstələrin müalicə zamanı həkimləri ilə yaxın əlaqədə olması, qidalanmaya və maye qəbuluna diqqət etməsi, fiziki aktivliyi laqeyd qoymaması və emosional dəstək alması vacibdir. Bu tövsiyələr əsasında xəstələr kimya-şüa terapiyası prosesini daha rahat və effektiv keçirə bilərlər. Kimya-şüa terapiyası həm kimyaterapiyanın, həm də şüa terapiyasının yan təsirlərinə səbəb ola bilər. Bu yan təsirlərin erkən tanınması və düzgün idarə edilməsi müalicə prosesinin daha rahat keçməsinə kömək edir.

Lokal və ya lokal irəliləmiş mərhələli dMMR / MSI-High rektum xərçəngində neoadyuvant immunoterapiyanın rolu

dMMR (DNA Mismatch Repair çatışmazlığı) və yüksək MSI (mikrosatellit qeyri-sabitliyi) olan rektum xərçəngləri immunoterapiyalara yüksək cavab faizləri göstərir. dMMR / yüksək MSI (MSI-H) rektum xərçənglərində neoadyuvant immunoterapiyalar standart müalicə seçimləri kimi önə çıxır. Son tədqiqatlar bu sahədə ümidverici nəticələr göstərmişdir və müalicə yanaşmalarında mühüm dəyişiklikdən xəbər verir.

Cercek və həmkarlarının tədqiqatı

Prospektiv faza 2 tədqiqatında dMMR lokal irəliləmiş mərhələli rektum xərçəngi (LARC) xəstələri 9 sikl dostarlimab (anti-PD-1) ilə müalicə edildikdə bütün xəstələrdə tam klinik cavab (cCR) müşahidə edildi. Bu, kimyaterapiya, şüa terapiyası və cərrahiyyədən qaçınmağı mümkün etmişdir. İzləmə prosesində xəstələrin %100-ü klinik tam cavab göstərdi və 0 ilə 36 ay davam edən izləmədə residiv bildirilməmişdir. Bu nəticə dMMR/yüksək MSI rektum xərçənglərində immunoterapiyanın böyük müalicə potensialına malik olduğunu göstərir. 

NICHE tədqiqatı

Bu tədqiqatda dMMR/yüksək MSI kolon xərçəngi xəstələri ipilimumab (anti-CTLA-4) və nivolumab (anti-PD-1) kombinasiyası ilə müalicə edilmişdir. 20 xəstədən 19-u əsas patoloji cavab (MPR) göstərdiyi halda, 12 xəstə patoloji tam cavab (pCR) aldı. NICHE-2 tədqiqatında isə 112 xəstə üzərində aparılan müalicədə %67 patoloji tam cavab və %98 əsas patoloji cavab faizi əldə edildi və xəstələrin heç birində residiv müşahidə edilmədi.

dMMR / MSI rektum xərçənglərində neoadyuvant immunoterapiyalar

Tədqiqatlar immunoterapiyaların (dostarlimab, sintilimab və s.) dMMR / yüksək MSI rektum xərçənglərində effektiv olduğunu və bəzi xəstələrdə həyat keyfiyyətini artıraraq radikal cərrahiyyələri əvəz edə biləcəyini göstərmişdir.

Müalicə müddəti və kombinasiyalar

Neoadyuvant immunoterapiyanın effektiv olub-olmadığını müəyyən etmək üçün müalicə müddəti və kombinə edilmiş müalicələrin rolu müzakirə edilir. dMMR / yüksək MSI rektum xərçənglərində anti-PD-1 monoterapiyasının adətən kifayət etdiyi göründüyü halda, kolon xərçəngində daha çox məlumata ehtiyac var. İmmunoterapiyalara cavab verən xəstələrin cərrahiyyəyə ehtiyac qalmadan izlənməsi vacibdir. Lakin uzunmüddətli nəticələr hələ aydın deyil və lokal təkrarlanma riskləri nəzərə alınaraq ciddi izləmə lazımdır.

Biomarkerlərin rolu

İmmunoterapiyalara cavabı proqnozlaşdıra bilmək üçün biomarkerlərin müəyyən edilməsi xəstə seçimində və müalicə dəyişikliklərində mühüm rol oynayacaq. Neoadyuvant immunoterapiyalar dMMR / yüksək MSI rektum xərçənglərində mühüm dönüş yaradan nəticələr təqdim edir və potensial olaraq xəstələrin kimyaterapiya, şüa terapiyası və cərrahiyyədən qaçınmasını təmin edə bilir. Klinik praktikada bu müalicələrin effektivliyi və uzunmüddətli nəticələri haqqında daha çox məlumat toplamaq üçün tədqiqatlar davam edir.

Metastatik (dördüncü mərhələ) rektum xərçəngində müalicə

Metastatik rektum xərçəngi olan dMMR / MSI-high xəstə qrupu

Bu qrup üçün müalicə seçimləri arasında immunoterapiyalar önə çıxır. Bu müalicə yanaşmaları xəstəliyin molekulyar xüsusiyyətlərindən asılı olaraq daha effektiv ola bilər və xüsusilə bu qrupdakı xəstələr üçün ümidverici nəticələr verir.

Metastatik rektum xərçəngi olan dMMR / MSI-high xəstə qrupunda sistemik müalicə

Metastatik rektum xərçəngi xərçəngin rektumdan kənara yayıldığı vəziyyəti ifadə edir. dMMR (mismatch repair deficient) və ya MSI-high (microsatellite instability-high) kimi müəyyən edilən xəstələr genetik baxımdan daha fərqli profil göstərir və bu vəziyyət müalicə yanaşmalarına təsir edir. Bu xəstə qrupunda sistemik müalicə adətən immunoterapiyalara əsaslanır. dMMR / MSI-high xəstələrdə immunoterapiyalar standart müalicə seçimləri arasında önə çıxır. Bu müalicələr immun sisteminin xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizəsini təşviq edir.

PD-1/PD-L1 inhibitorları

Pembrolizumab (Keytruda) və nivolumab (Opdivo): Bu dərmanlar immun sisteminin şiş hüceyrələrini tanımasını və məhv etməsini təmin edir. dMMR / MSI-high xəstələrdə bu müalicələr adətən yüksək effektivlik göstərir. Pembrolizumab və nivolumab kimi PD-1 inhibitorları bu xəstə qrupunda yüksək cavab faizləri ilə əlaqəlidir.

CTLA-4 inhibitorları

Ipilimumab (Yervoy): Bu dərman immun sisteminin aktivliyini artıraraq xərçəng hüceyrələrinə qarşı effektiv cavab yaradır. Çox vaxt PD-1/PD-L1 inhibitorları ilə birlikdə istifadə olunur.

KEYNOTE-177 tədqiqatı: Pembrolizumabın dMMR / MSI-high rektum xərçəngi xəstələrində kimyaterapiya ilə müqayisədə daha yüksək cavab faizi və daha uzun proqressiyasız sağqalım təmin etdiyini göstərmişdir.

CheckMate 142 tədqiqatı: Nivolumab və ipilimumab kombinasiyasının dMMR / MSI-high xəstələrdə yüksək faizlə obyektiv cavab təmin etdiyi və müalicəyə yaxşı cavab verən xəstə qrupunda effektivliyini artırdığı bildirilmişdir.

Kimyaterapiyalar, xüsusilə başlanğıc müalicədə dMMR / MSI-high xəstələrdə immunoterapiyalara nisbətən daha az effektiv ola bilər. Lakin bəzi xəstələrdə immunoterapiyanın effektiv olmadığı hallarda kimyaterapiya istifadə oluna bilər. FOLFOX və ya FOLFIRI kimi kimyaterapiya rejimləri xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə üstün tutula bilər.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr şişin xüsusi genetik və ya molekulyar xüsusiyyətlərinə yönələrək tətbiq olunur. Lakin dMMR / MSI-high xəstələrdə immunoterapiyalar adətən daha effektiv olduğundan hədəfə yönəlmiş müalicənin istifadəsi məhduddur.

Metastatik rektum xərçəngi və dMMR / MSI-high profili olan xəstələrdə sistemik müalicə adətən immunoterapiyalara əsaslanır. PD-1/PD-L1 inhibitorları bu xəstələrdə yüksək effektivlik göstərə bildiyi halda, kimyaterapiya və hədəfə yönəlmiş müalicə adətən immunoterapiyalara əlavə olaraq və ya lazım gəldikdə istifadə olunur. NGS testləri müalicə planının fərdiləşdirilməsində və ən uyğun müalicə seçimlərinin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır. Müalicə prosesində xəstələrin və ailələrin müalicə seçimləri və gözləntilər barədə həkimləri ilə açıq əlaqə qurması vacibdir.

Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR / MSI-stabil xəstə qrupu

Bu qrup müalicə yanaşmaları baxımından daha ətraflı araşdırılmalıdır. pMMR/MSI-stabil xəstələr aşağıdakı altqruplara bölünə bilər:

Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR/MSI-stabil, potensial rezeksiya edilə bilən (oliqometastatik) xəstə qrupu

• Məhdud qaraciyər metastazı olan xəstə qrupu: Qaraciyərdə məhdud sayda metastaz var və cərrahi müdaxilə ilə şişlərin çıxarılması mümkündür. Bu xəstələr adətən cərrahi müalicə və əlavə adyuvant kimyaterapiya və ya şüa terapiyası seçimləri ilə sağaldıla bilər.
• Məhdud, rezeksiya edilə bilən ağciyər metastazı olan xəstə qrupu: Ağciyərində məhdud sayda metastazı olan və bunların cərrahi müdaxilə ilə çıxarılması mümkün olan xəstələr. Cərrahi müdaxilə və ardınca sistemik müalicə tövsiyə olunur.
• Məhdud peritoneal (qarın pərdəsi) metastazı olan xəstə qrupu: Peritonda məhdud sayda metastazı olan xəstələr. Cərrahi müdaxilə və əlavə müalicə seçimləri qiymətləndirilir.

Təsvir edilmiş bütün bu xəstə qruplarında elmi məlumatlar əsasında əməliyyatdan əvvəl və/və ya sonra kimyaterapiya və hədəfə yönəlmiş müalicələr elmi məlumatlara və həkimin seçiminə uyğun tətbiq olunur.

Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR/MSI-stabil, qaraciyər metastazları rezeksiya edilə bilməyən, lakin qaraciyər transplantasiyasına uyğun xəstə qrupu

Bu xəstə qrupunda qaraciyərdəki metastazlar cərrahi çıxarıla bilməsə də, qaraciyər transplantasiyasına uyğunluq qiymətləndirilir. Bu xəstələrdə tələb olunan ən mühüm şərt qaraciyərdən kənar orqanlarda metastazın olmaması və transplantasiyadan əvvəl sistemik müalicədən əhəmiyyətli fayda görməsidir.

TRANSMET tədqiqatı kimyaterapiya və qaraciyər transplantasiyası kombinasiyasının bu xəstələr üzərində təsirlərini qiymətləndirmişdir.

Bu tədqiqatda FOLFOX və FOLFIRI kimi kimyaterapiya rejimləri metastazları kiçiltmək və xəstəliyin proqressiyasını nəzarət altında saxlamaq məqsədilə istifadə edilmişdir. Transplantasiyadan əvvəl xəstələr adətən kimyaterapiya alır. Transplantasiyadan sonra da davam edən kimyaterapiya ilə metastazlara nəzarət təmin olunur.

TRANSMET tədqiqatının nəticələri

Ümumi sağqalım (OS): Qaraciyər transplantasiyası ilə müalicə olunan xəstələrin 5 illik ümumi sağqalım faizi %57 olduğu halda, yalnız kimyaterapiya alan xəstələrin faizi %13-dür.

Proqressiyasız sağqalım (PFS): Qaraciyər transplantasiyası aparılan xəstələrdə 3 illik PFS faizi %33, 5 illik PFS faizi isə %20 olmuşdur. Yalnız kimyaterapiya ilə müalicə olunan xəstələrdə bu faizlər %4 və %0 olaraq müşahidə edilmişdir.

TRANSMET tədqiqatı kimyaterapiyaya qaraciyər transplantasiyasının əlavə edilməsinin metastatik rektum xərçəngi xəstələrində ömür müddətinə və xəstəliyə nəzarətə müsbət təsir etdiyini göstərmişdir. Qaraciyər transplantasiyası metastazların kiçilməsini və uzunmüddətli sağqalımın yaxşılaşmasını dəstəkləyir. Lakin xəstə seçimi mütləq multidissiplinar komanda tərəfindən aparılmalı, xəstələr müalicə zamanı diqqətlə izlənməlidir. 

Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR/MSI-stabil, sağaldıla bilməyən (heç bir halda cərrahiyyəyə uyğun olmayan) xəstə qrupu

Bu qrup cərrahi müdaxiləyə uyğun olmayan, geniş metastazları və ya irəliləmiş mərhələli xəstəliyi olan xəstələrdən ibarətdir. Müalicə adətən sistemik müalicə və dəstəkləyici qayğı ilə məhduddur. Bu xəstələr üçün hədəfli müalicə və kimyaterapiya seçimləri qiymətləndirilir.

Sistemik müalicə nədir və necə tətbiq olunur?

Metastatik rektum xərçəngi olan və cərrahi müdaxiləyə uyğun olmayan xəstələrdə müalicə adətən sistemik müalicə ilə aparılır. Bu müalicə bütün bədəndə xərçəng hüceyrələrini hədəfləyərək effektiv olmağa çalışır. Sistemik müalicə aşağıdakı kimidir:

Kimyaterapiya

Kimyaterapiya dərmanları xərçəng hüceyrələrini öldürmək və ya onların böyüməsini dayandırmaq məqsədilə istifadə olunur. Adətən vena daxilinə (intravenoz) tətbiq edilir və bir neçə həftə davam edən kurslar şəklində aparılır. Ən geniş istifadə olunan kimyaterapiya rejimləri: 5FU, oksaliplatin və leykovorindən ibarət FOLFOX; 5FU, irinotekan və leykovorindən ibarət FOLFIRI; 5FU, irinotekan, oksaliplatin və leykovorindən ibarət FOLFIRINOX; kapesitabin və oksaliplatindən ibarət CAPOX; triflorudin tipirasil və kapesitabin monoterapiyası rejimləridir.

Hədəfə yönəlmiş müalicə: Bu müalicə xərçəng hüceyrələrinin müəyyən xüsusiyyətlərini hədəfləyir. Xərçəngin genetik quruluşuna görə seçilən dərmanlar xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə mane olmağa çalışır. Bu müalicə adətən tablet şəklində və ya vena daxilinə tətbiq olunur.

NGS (Next Generation Sequencing) nədir? Metastatik rektum xərçəngində istifadə sahəsi nədir?

NGS xərçəng hüceyrələrinin genetik materialını təhlil edən testdir. Bu test şişin genetik dəyişikliklərini ətraflı araşdıraraq hansı müalicə seçimlərinin daha effektiv ola biləcəyini müəyyən etməyə kömək edir. NGS aşağıdakı hallarda aparılmalıdır: diaqnozdan sonra mümkün qədər qısa müddətdə xərçəngin genetik quruluşunu anlamaq və ən uyğun müalicə seçimini müəyyən etmək üçün aparılır.

NGS nəticələri şişinizin genetik quruluşunu və xüsusiyyətlərini müəyyən edir. NGS nəticələrinə görə şişdə olan xüsusi genetik dəyişikliklər hədəfə yönəlmiş müalicə seçimlərini müəyyənləşdirir. Məsələn, müəyyən gen mutasiyalarına malik şişlər üçün xüsusi dərmanlar istifadə oluna bilər. NGS nəticələrinə görə mövcud müalicə rejimləri dəyişdirilə və ya yeni müalicə seçimləri əlavə oluna bilər. Məsələn, müəyyən genetik dəyişikliklər immunoterapiyalarla daha yaxşı müalicə edilə bilər. Fərdiləşdirilmiş müalicə planının hazırlanmasında həlledicidir. NGS məlumatları hansı müalicələrin sizin xüsusi vəziyyətinizə ən uyğun olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.

Sağaldıla bilməyən rektum xərçəngi xəstələrində müalicə adətən sistemik müalicə üsulları ilə aparılır. NGS testləri xərçəngin genetik quruluşunu müəyyən edərək müalicəyə istiqamət verir və fərdiləşdirilmiş müalicə planlarının hazırlanmasını təmin edir. Bu prosesdə həkiminizlə ətraflı danışaraq ən uyğun müalicə planını müəyyən etmək vacibdir.

Metastatik kolorektal xərçəng xəstələrində fərdi müalicə seçimi

Metastatik kolorektal xərçəngin müalicəsində fərdi yanaşmalar mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müalicənin planlaşdırılmasında istifadə olunan genetik və molekulyar təhlillər xəstələrin cavab vermə ehtimallarını və müalicəyə uyğunluğunu müəyyən etməkdə mühüm rol oynayır.

Yeni nəsil şiş genetik sekvenslənməsi (NGS)

NGS xərçəng hüceyrələrindəki genetik dəyişiklikləri (mutasiyaları) müəyyən etmək üçün istifadə olunan üsuldur. Xüsusilə KRAS, NRAS və BRAF kimi genlərdəki mutasiyalar rektum xərçənginin müalicəsində müəyyən hədəfə yönəlmiş müalicələrə cavabı proqnozlaşdırmaq üçün test edilir. Bu genetik dəyişikliklərin aşkarlanması müalicə prosesinin fərdiləşdirilməsinə və xəstənin müəyyən müalicələrə cavab verib-verməyəcəyinin proqnozlaşdırılmasına kömək edə bilər.

Rektum xərçənginə dair elmi məlumatlar çox vaxt kolon və rektum xərçənglərinin birlikdə daxil edildiyi tədqiqatlardan əldə olunur. Kolorektal xərçəngin (KRK) müalicəsində KRAS, NRAS və BRAF mutasiyaları ilə yanaşı yeni nəsil şiş genetik sekvenslənmə üsulları sayəsində fərqli genetik hədəflər də müəyyən edilmişdir. Bu genetik dəyişikliklər xəstələrə daha fərdiləşdirilmiş və effektiv müalicə seçimləri təqdim edir. Aşağıda kolorektal xərçənglərdən əldə olunmuş elmi məlumatlar əsasında rektum xərçəngində hədəflənə bilən digər mühüm genetik dəyişikliklər və onlara yönəlmiş müalicə yanaşmaları elmi məlumatlarla birlikdə izah olunur. 

RAS paneli, BRAF və NGS məlumatları

RAS mutasiyaları

RAS genləri (KRAS və NRAS) xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini və çoxalmasını tənzimləyən mühüm genlərdir. Kolorektal xərçəngdə RAS mutasiyaları müalicəyə cavaba təsir edə bilər. Xüsusilə KRAS və NRAS mutasiyaları anti-EGFR (epidermal böyümə faktoru reseptoru) müalicələrinə cavabı azaldır. Buna görə RAS genlərində mutasiyanın mövcudluğu xəstələrin anti-EGFR müalicəsinə uyğunluğunu müəyyən etmək üçün istifadə olunur. RAS mutasiyası müsbət olan xəstələrdə anti-EGFR müalicələri (məsələn, setuksimab və ya panitumumab) tövsiyə olunmur. Bunun əvəzinə digər hədəfə yönəlmiş müalicə seçimlərindən olan antiangiogen dərmanlar (bevasizumab, Aflibercept) FOLFOX və ya FOLFIRI kimi müalicə sxemlərinə əlavə olunur. Bundan əlavə, RAS mutasiyaları mənfi olan xəstələrdə anti-EGFR müalicələri (setuksimab, panitimumab) istifadə edilərək daha yaxşı cavablar əldə oluna bilər.

BRAF V600E

BRAF mutasiyası kolorektal xərçəngdə pis proqnozla əlaqəlidir və müalicəyə cavaba təsir edir. BRAF V600E mutasiyası olan xəstələr adətən daha mənfi proqnoz göstərirlər və müalicə planları bu mutasiyanın mövcudluğuna görə formalaşdırılır. BRAF mutasiyası müsbət olan xəstələrdə BRAF inhibitorları kimi hədəfə yönəlmiş müalicələr istifadə oluna bilər. Bundan əlavə, BRAF mutasiyası olan xəstələr adətən daha intensiv müalicə yanaşmalarına ehtiyac duyurlar və çox vaxt kombinə edilmiş müalicələrə üstünlük verilir.

NGS nəticələrində HER2 amplifikasiyası kimi əlavə biomarkerlər aşkarlananda süd vəzi xərçənginin müalicəsində olduğu kimi HER2-hədəfli müalicələr əlavə oluna bilər. Bundan əlavə, digər mutasiyalar üçün uyğun hədəfə yönəlmiş müalicələr müəyyən edilə bilər.

Metastatik kolorektal xərçəngin müalicəsində RAS paneli, BRAF mutasiyaları və NGS məlumatları fərdi müalicə yanaşmalarının müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır. Bu genetik və molekulyar testlər müalicə seçimlərini optimallaşdıraraq xəstələrin müalicəyə cavabını artıra və proqnozu yaxşılaşdıra bilər. Hər xəstənin genetik profilinə uyğunlaşdırılmış müalicə planı müalicə prosesinin effektivliyini və xəstənin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

HER2-nin həddindən artıq ekspressiyası

ER2 (ERBB2) reseptorunun həddindən artıq ekspressiyası kolon və rektum xərçənglərinin təxminən %2-3-ündə müşahidə olunur.

• Trastuzumab: Süd vəzi xərçənginin müalicəsində istifadə olunan bu monoklonal anticisim HER2-müsbət KRK xəstələrində də effektivlik göstərmişdir.
• Pertuzumab: Trastuzumab ilə birlikdə istifadə edildikdə effektivliyi artırır.
• Lapatinib və tukatinib: Kiçik molekullu tirozin kinaza inhibitorları kimi HER2 siqnal yolunu hədəfləyirlər.
• Trastuzumab derukstecan: HER2-ni hədəfləyən anticisim-dərman konjuqatıdır (ADC). Trastuzumaba bağlanmış topoizomeraza I inhibitorundan ibarət kimyaterapevtik preparat ehtiva edir. HER2-müsbət hüceyrələrə bağlanaraq bu kimyaterapiya preparatını hüceyrənin daxilinə daşıyır və hədəf hüceyrədə DNA zədələnməsi yaradaraq hüceyrənin ölümünü təmin edir. DESTINY-CRC01 adlı faza II tədqiqatında trastuzumab derukstecan HER2-müsbət, əvvəllər müalicə almış metastatik kolorektal xərçəng xəstələrində %45 obyektiv cavab faizi göstərmişdir. Bu, HER2-hədəfli müalicələrin kolorektal xərçəng xəstələrində effektiv ola biləcəyini və trastuzumab derukstecanın bu sahədəki potensialını ortaya qoyur.

NTRK füzyonları: NTRK gen füzyonları nadir olsa da, müxtəlif solid şişlərdə olduğu kimi KRK-də də müşahidə olunur.

• Larotrektinib və entrektinib: NTRK gen füzyonlarını hədəfləyən və şiş növündən asılı olmayaraq təsdiqlənmiş dərmanlardır. Müxtəlif faza I və II tədqiqatlarında bu dərmanların yüksək cavab faizləri və uzunmüddətli cavablar təmin etdiyi göstərilmişdir. NTRK füzyonları nadirdir və bütün xəstələrin %0.2-0.4-ündə ortaya çıxır. NTRK füzyonlu KRK xəstələrində larotrektinib ilə aparılan tədqiqatlarda obyektiv cavab faizi təxminən %30-50 arasında dəyişmişdir. Bu faiz şiş növündən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər.

PIK3CA mutasiyaları: PIK3CA gen mutasiyaları kolorektal xərçəng xəstələrinin təxminən %10-20-sində müşahidə olunur və PI3K/AKT/mTOR yolunun aktivləşməsinə səbəb olur.

• Alpelisib: Kolorektal xərçəngdə PIK3CA mutasiyalarının xəstələrin təxminən %10-20-sində müşahidə olunduğunu bilirik. Bu mutasiyalar PI3K yoluna təsir edərək şiş hüceyrələrinin böyüməsinə töhfə verir. Alpelisib bu mutasiyaları hədəfləyən PI3K inhibitoru kimi diqqət çəkir. Müxtəlif klinik tədqiqatlarda alpelisibin effektivliyi araşdırıldı. Məsələn, FAIRLANE tədqiqatında PIK3CA mutasiyalı xəstələrdə alpelisib və panitumumab kombinasiyası %16 cavab faizi təmin etdi və median proqressiyasız sağqalım müddəti 5.3 ay olaraq bildirildi. CESAR tədqiqatında isə alpelisib və setuksimab kombinasiyası %13.3 cavab faizi və 3.7 aylıq proqressiyasız sağqalım müddəti göstərdi. Bundan əlavə, ProSpect Trial-da alpelisib və irinotekan kombinasiyası %18.5 cavab faizi təmin etdi və proqressiyasız sağqalım müddəti 4.1 ay olaraq bildirildi.

Bu nəticələr ümidverici olsa da, cavab faizlərinin hələ aşağı olduğunu və daha çox tədqiqat lazım olduğunu vurğulamaq vacibdir. Gələcək tədqiqatlar bu mutasiyaların daha effektiv şəkildə hədəflənməsi üçün bizə yol göstərəcək. mTOR inhibitorları: everolimus kimi dərmanlar bu yolun inhibisiyasında istifadə olunur. Erkən faza tədqiqatlarında PI3K və mTOR inhibitorlarının məhdud, lakin nəzərəçarpacaq effektivlik göstərdiyi bildirilmişdir.

MET, ALK və ROS amplifikasiyası və mutasiyaları

MET protoonkogenindəki amplifikasiya, mutasiyalar və füzyonlar şiş hüceyrələrinin nəzarətsiz böyüməsi və metastazı ilə əlaqəlidir. Kolorektal xərçəngdə nadir müşahidə olunan bəzi genetik dəyişikliklər, xüsusilə MET amplifikasiyası və ROS1/ALK füzyonları müalicəyə rezistent ola bilən xəstələrdə yeni hədəflər təqdim edir. Krizotinib və kabozantinib bu hədəflərə yönəlmiş müalicələr kimi araşdırılmışdır.

• Krizotinib: MET amplifikasiyası və ya ROS1/NTRK füzyonları olan kolorektal xərçəng xəstələrində krizotinibin effektivliyi araşdırıldı. Məsələn, müxtəlif faza II tədqiqatlarında MET amplifikasiyası olan xəstələrdə krizotinibin obyektiv cavab faizi %10-20 arasında dəyişmişdir. ROS1 və ya NTRK füzyonları olan xəstələrdə də ümidverici nəticələr əldə edilmişdir, lakin bu mutasiyalar kolorektal xərçəngdə nadir olduğu üçün genişmiqyaslı məlumatlar məhduddur.
• Kabozantinib: MET amplifikasiyası və ya RET/NTRK füzyonları olan kolorektal xərçəng xəstələrində cabozantinib araşdırılmışdır. Xüsusilə MET amplifikasiyası olan xəstələrdə kabozantinibin cavab faizləri %15-25 arasında bildirilmişdir. Bundan əlavə, RET füzyonları olan xəstələrdə də oxşar cavablar müşahidə olunmuşdur.

Hər iki dərman müəyyən altqruplarda effektivlik göstərsə də, cavab faizlərinin hələ məhdud olduğunu və daha çox tədqiqata ehtiyac olduğunu vurğulamaq vacibdir. Bu müalicələr irəliləmiş mərhələli kolorektal xərçəngdə spesifik hədəflərə yönəlmiş fərdiləşdirilmiş müalicə seçimləri təqdim edir.

• BRAF V600E mutasiyası: Xəstələrin təxminən %8-10-unda müşahidə olunan və adətən pis proqnozla əlaqələndirilən genetik dəyişiklikdir. Bu mutasiya hüceyrədaxili siqnal yollarını aktivləşdirərək şiş hüceyrələrinin nəzarətsiz böyüməsinə səbəb olur.
• BRAF inhibitorları: BRAF V600E mutasiyalı kolorektal xərçəng xəstələrində BRAF inhibitorları, xüsusilə enkorafenib effektiv ola bilər. Lakin təkbaşına istifadə edildikdə adətən məhdud cavab verir, çünki şiş hüceyrələri alternativ yollarla müalicəyə rezistentlik inkişaf etdirə bilər.
• Kombinə edilmiş müalicələr: Aparılan tədqiqatlar BRAF inhibitorlarının MEK inhibitorları və anti-EGFR müalicələri ilə birlikdə istifadə edildikdə daha effektiv olduğunu göstərmişdir. Məsələn, BEACON CRC tədqiqatında enkorafenib, binimetinib və setuksimab kombinasiyası %26 cavab faizi təmin etdi və proqressiyasız sağqalım müddəti orta hesabla 4.3 ay olaraq bildirildi. Ümumi sağqalım müddəti isə 9.3 ay olaraq ölçüldü.

FGFR dəyişiklikləri: Fibroblast böyümə faktoru reseptoru (FGFR) genindəki mutasiyalar və füzyonlar KRK-də nadir müşahidə olunur. Bu tədqiqatda kolorektal xərçəng xəstələrində FGFR2 və FGFR3 mutasiyalarının tezliyi araşdırılmışdır. FGFR2 mutasiyaları kolorektal xərçənglərdə təxminən %5-10 tezlikdə, FGFR3 mutasiyaları isə daha aşağı tezlikdə müşahidə olunur.

• Erdafitinib və pemigatinib: Tədqiqat FGFR inhibitorlarının bəzi xəstələrdə cavab faizlərini artıra biləcəyini, lakin müalicəyə cavabın adətən qısamüddətli ola biləcəyini vurğulayır. FGFR-hədəfli müalicə strategiyalarının kombinə edilmiş müalicələr və fərdiləşdirilmiş yanaşmalarla daha effektiv edilə biləcəyi irəli sürülür.

RET füzyonları: RET gen füzyonları nadir olsa da, aşkarlananda hədəflənə bilər.

• Selperkatinib və pralsetinib: RET inhibitorları kimi istifadə olunur. RET füzyonlu solid şişlərdə bu dərmanların effektivliyi göstərilmişdir, lakin kolorektal xərçəngə xas məlumatlar məhduddur.

Yeni nəsil şiş genetik sekvenslənməsi kolorektal xərçəngin müalicəsində fərdiləşdirilmiş yanaşmaların inkişafına mühüm töhfə verir. Xəstələrin şiş profillərinin ətraflı təhlili uyğun hədəfli müalicələrin seçilməsini və beləliklə müalicə effektivliyinin artırılmasını mümkün edir. Klinik praktikada hərtərəfli genetik testlərin müntəzəm hala gətirilməsi və aktual klinik bələdçilərin izlənməsi xəstələrin ən yaxşı müalicə seçimlərinə çıxışını təmin edəcək.

Qeyd: bu məlumatlar 2023-cü ilin oktyabr ayına qədər olan elmi məlumatlar və klinik tədqiqatlar əsasında hazırlanmışdır. Müalicə seçimində həmişə multidissiplinar yanaşmanın və aktual klinik bələdçilərin nəzərə alınması vacibdir.

Metastatik rektum xərçəngi olan pMMR/MSI-stabil, sağaldıla bilməyən xəstə qrupunda sistemik müalicənin məqsədi və gözləntilər

Sistemik müalicə bütün bədəndə xərçəng hüceyrələrini hədəfləyərək effektiv olmağa çalışan müalicə üsuludur. Bu müalicə xərçəngin yayılmasını dayandırmağı, mövcud şişləri kiçiltməyi və xəstəliyin proqressiyasını yavaşlatmağı hədəfləyir.

Sistemik müalicə şişlərin böyüməsini və yayılmasını nəzarət altına almağa kömək edir. Bu, xəstəliyin proqressiyasını yavaşlada və xəstənin həyat keyfiyyətini artıra bilər.

Xərçəng müxtəlif simptomlara səbəb ola bilər. Sistemik müalicə bu simptomları yüngülləşdirməyə kömək edərək xəstənin rahatlamasını təmin edir. Məsələn, ağrı, qanaxma və ya həzm problemləri kimi çətinlikləri azalda bilər.

Müalicə xərçəngin proqressiyasını dayandıraraq və ya yavaşladaraq ömür müddətini uzatmağı hədəfləyir. Bu, xəstənin daha uzun müddət müalicə almasını və ailəsi ilə daha çox vaxt keçirməsini təmin edir.

Sistemik müalicə müalicəyə cavab verilib-verilmədiyini izləmək üçün müntəzəm intervallarla aparılan testlərlə qiymətləndirilir. Bu, lazım gəldikdə müalicə planını dəyişdirməyə imkan verir.

Sistemik müalicələrin müəyyən yan təsirləri ola bilər, lakin bunlar adətən müvəqqəti və müalicə oluna biləndir. Yan təsirlər haqqında məlumat almaq və onlarla mübarizə aparmaq üçün həkiminizlə əlaqədə qalmaq vacibdir.

Müalicə planı və dərman seçimi xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, şişin xüsusiyyətləri və müalicəyə cavab kimi amillərə görə fərdiləşdirilir. Müalicə prosesində həkiminiz xəstəliyin gedişatını izləyərək planı lazım gəldikdə yeniləyə bilər.

Sistemik müalicə metastatik rektum xərçəngi olan və cərrahiyyəyə uyğun olmayan xəstələr üçün mühüm müalicə seçimidir. Müalicə xərçəngin nəzarət altına alınmasına, simptomların yüngülləşdirilməsinə və ömür müddətinin uzadılmasına kömək edə bilər. Xəstə və ailəsinin müalicə prosesi haqqında açıq əlaqə qurması ilə müalicə prosesinin idarə edilməsi və mümkün yan təsirlərlə mübarizə təmin oluna bilər.

Rektum xərçəngi xəstələrində cərrahiyyə, şüa terapiyası və kimyaterapiya ilə əlaqəli cinsi problemlər

Rektum xərçənginin müalicəsi

Cərrahiyyə, şüa terapiyası və kimyaterapiya kimi müxtəlif yanaşmaları əhatə edir. Bu müalicə üsulları xəstəliyin nəzarət altına alınmasında və müalicəsində mühüm rol oynasa da, xəstələrin həyat keyfiyyətinə təsir edə bilən bəzi yan təsirlərə səbəb ola bilər. Cinsi funksiya pozuntuları rektum xərçənginin müalicəsindən sonra tez-tez rast gəlinən və xəstələrin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edə bilən vəziyyətlərdəndir.

Cərrahi müalicə və cinsi problemlər

Rektum xərçənginin cərrahi müalicəsi şişin yerindən və ölçüsündən asılı olaraq dəyişir. Rektumun hamısının və ya bir hissəsinin çıxarılmasını tələb edən əməliyyatlar (məsələn, abdominoperineal rezeksiya və ya total mezorektal eksiziya) xüsusilə kişilərdə cinsi funksiya pozuntularına səbəb ola bilər.

Erektil disfunksiya (ED)

Cərrahiyyə zamanı çanaq nahiyəsindəki sinirlər və damarlar zədələnə bilər. Kişilərdə bu, erektil disfunksiyaya (ereksiya probleminə) səbəb ola bilər. Xüsusilə abdominoperineal rezeksiya kimi daha invaziv əməliyyatlarda penisə gedən sinirlərin zədələnmə ehtimalı daha yüksəkdir.

Eyakulyasiya problemləri və orqazm dəyişiklikləri

Kişi xəstələrdə cərrahiyyədən sonra eyakulyasiya çətinlikləri və orqazm hissinin azalması yaşana bilər. Rektum xərçəngi cərrahiyyəsindən sonra bəzi kişilər orqazm zamanı daha az məmnunluq hiss edə bilərlər.

Qadınlarda cinsi funksiya pozuntuları

Qadınlarda rektum çıxarıldıqdan sonra çanaq orqanları arasında yarana biləcək bitişmələr (adeziyalar) cinsi əlaqə zamanı ağrıya (dispareuniyaya) səbəb ola bilər. Bundan əlavə, cərrahiyyədən sonra çanaq sinirlərinin zədələnməsi vaginal quruluğa və orqazm çətinliklərinə gətirib çıxara bilər.

Şüa terapiyası və cinsi problemlər

Rektum xərçənginə lokal nəzarətdə şüa terapiyası tez-tez istifadə olunur. Lakin çanaq nahiyəsinə tətbiq olunan şüa terapiyası həm kişilərdə, həm də qadınlarda cinsi funksiya pozuntularına səbəb ola bilər.

Kişilərdə şüa terapiyası

Çanaq nahiyəsinə tətbiq olunan şüa terapiyası erektil disfunksiya riskini artırır. Şüalanma penisin damar və sinir strukturlarını zədələyə bilər və bu, zamanla ereksiyanın itirilməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, şüa terapiyasından sonra eyakulyasiya zamanı ağrı və eyakulyat həcminin azalması kimi problemlər də müşahidə oluna bilər.

Qadınlarda şüa terapiyası

Qadınlarda çanaq şüa terapiyası vaginal quruluğa, vaginal daralmaya (stenoza) və cinsi əlaqə zamanı ağrıya (dispareuniyaya) səbəb ola bilər. Vaginal toxumalardakı fibroz və elastikliyin itirilməsi bu simptomların əsas səbəblərindəndir. Bundan əlavə, şüa terapiyasından sonra erkən menopauza yarana bilər və bu da libidonun itirilməsinə və vaginal atrofiyaya səbəb ola bilər.

Kimyaterapiya və cinsi problemlər

Kimyaterapiya rektum xərçənginin müalicəsində tez-tez istifadə olunan başqa bir üsuldur. Kimyaterapiyanın cinsi funksiyaya təsirləri adətən daha sistemikdir və həm kişilərdə, həm də qadınlarda oxşar şəkildə müşahidə oluna bilər.

Libidonun itirilməsi

Kimyaterapiya zamanı geniş şəkildə bildirilən yan təsir cinsi istəyin (libidonun) azalmasıdır. Bu vəziyyət müalicənin fiziki və psixoloji yan təsirləri ilə əlaqədar yarana bilər.

Yorğunluq və enerjinin azalması

Kimyaterapiyadan sonrakı yorğunluq cinsi aktivliyi məhdudlaşdıra bilən başqa bir amildir. Fiziki enerji azaldıqca cinsi aktivliyə istək də azala bilər.

Hormonal dəyişikliklər

Kimyaterapiya hormon səviyyələrinə təsir edə bilər. Kişilərdə testosteron səviyyələrinin azalması, qadınlarda isə estrogen səviyyələrinin dəyişməsi müşahidə oluna bilər. Bu hormonal dəyişikliklər cinsi istəyə və performansa mənfi təsir edə bilər.

Cinsi problemlərlə mübarizə və müalicə üsulları

Rektum xərçənginin müalicəsindən sonra yaranan cinsi problemlərlə mübarizə üçün multidissiplinar yanaşma lazımdır. Xəstələr cinsi sağlamlıq mütəxəssislərindən, psixoloqlardan və fizioterapevtlərdən dəstək ala bilərlər. Cinsi funksiya pozuntularının müalicəsində PDE5 inhibitorları (məsələn, sildenafil), vaginal nəmləndiricilər, dilatator müalicəsi və hormon əvəzetmə müalicəsi kimi müxtəlif üsullar istifadə oluna bilər. Bundan əlavə, çanaq dibi fizioterapiyası cinsi problemlərin azalmasında effektiv ola bilər.

Rektum xərçənginin müalicəsi cərrahiyyə, şüa terapiyası və kimyaterapiya kimi üsullarla xərçəngə nəzarətdə mühüm rol oynayır. Lakin bu müalicələr cinsi funksiyaya müxtəlif mənfi təsirlər göstərə bilər. Buna görə xəstələrin müalicədən əvvəl və sonra cinsi sağlamlıqları haqqında məlumatlandırılması və lazım gəldikdə mütəxəssislərdən dəstək alması böyük əhəmiyyət daşıyır. Xəstələr müalicədən əvvəl cinsi problemlər barədə mütləq məlumatlandırılmalı, səhiyyə komandası bu problemlə bağlı xəstələri çətinliklərini komanda ilə bölüşməyə təşviq etməli və həll tapmaq üçün səy göstərməlidir.

Erkən mərhələli və metastatik rektum xərçəngi xəstəsində fiziki məşq və qidalanma

Rektum xərçəngi müxtəlif müalicə strategiyaları tələb edən xəstəlikdir. Erkən mərhələli və metastatik rektum xərçəngi xəstələrində fiziki məşq və qidalanmanın təsirləri müalicə prosesinin bir hissəsi kimi getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır.

Fiziki aktivlik

Erkən mərhələli rektum xərçəngi xəstələrində fiziki məşq müalicədən sonrakı sağalma prosesini sürətləndirə, ümumi sağlamlığı yaxşılaşdıra və həyat keyfiyyətini artıra bilər. Fiziki məşq cərrahiyyədən sonra əzələ kütləsinin qorunmasına və ürək-damar sağlamlığının dəstəklənməsinə kömək edə bilər.

Məşq növləri

Gəzinti, yüngül qaçış, üzgüçülük və müqavimət məşqləri kimi aerob və güc məşqləri tövsiyə olunur. Həftədə ən az 150 dəqiqə orta intensivlikli məşq etmək məsləhət görülür.

Balanslı pəhriz

Erkən mərhələli xəstələrdə balanslı və qida dəyəri yüksək pəhriz vacibdir. Liflə zəngin qidalar (tərəvəzlər, meyvələr, tam taxıllar) həzm sistemini dəstəkləyir və qəbizlik kimi problemlərin qarşısını alır.

Zülal və kalori

Kifayət qədər zülal və kalori qəbulu sağalma prosesini dəstəkləyir və enerji verir. Xüsusilə cərrahiyyədən sonra zülal ehtiyacı arta bilər.

Metastatik olmayan erkən mərhələli rektum xərçəngi olan artıq çəkili və ya obez xəstələr üçün qidalanma tövsiyələri

Erkən mərhələli rektum xərçəngi diaqnozu qoyulmuş artıq çəkili və obez xəstələrdə qidalanmanın idarə edilməsi müalicə prosesinin mühüm hissəsidir. Çəkiyə nəzarət və sağlam qidalanma həm müalicə nəticələrini yaxşılaşdırmaq, həm də xərçəngin residiv riskini azaltmaq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Residiv riskinin azaldılması

Artıq çəkili və obez xəstələrdə bədən kütlə indeksi (BKİ) ilə xərçəngin residivi arasında əlaqə aşkarlanmışdır. Tədqiqatlar yüksək BKİ-nin xərçəngin residiv riskini artıra və müalicə nəticələrinə mənfi təsir edə biləcəyini göstərir. Məsələn, 2022-də aparılan tədqiqat obezlik ilə kolorektal xərçəngin residivi arasında güclü əlaqə aşkarlamışdır.

Metabolik sağlamlıq

Obezlik insulin rezistentliyi və iltihab kimi metabolik problemlərlə əlaqəlidir. Bu vəziyyətlər xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dəstəkləyə və müalicəyə cavaba təsir edə bilər. Çəki vermək metabolik sağlamlığı yaxşılaşdıra və residiv riskini azalda bilər.

Aşağı kalorili və yüksək qida dəyəri olan pəhriz

Xərçəng xəstələrində sağlam pəhriz çəkiyə nəzarəti dəstəkləyir və ümumi sağlamlıq vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər. Liflə zəngin, aşağı kalorili qidalar (tərəvəzlər, meyvələr, tam taxıllar) həzm sistemini dəstəkləyir və çəki itkisinə kömək edə bilər.

İltihab əleyhinə qidalar

Güclü iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malik qidalar (zeytun yağı, omega-3 yağ turşuları olan balıq, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər) xərçənglə əlaqəli iltihabı azalda və müalicə prosesini dəstəkləyə bilər.

Kalori məhdudlaşdırılması

Gündəlik kalori qəbulunun azaldılması çəki verməyə kömək edə bilər. Kalorinin məhdudlaşdırılması artıq çəkili və obez xəstələr üçün uyğun strategiya kimi tövsiyə edilir. Kalorinin azaldılması yağ kütləsinin azalmasına və sağlam çəkinin qorunmasına kömək edə bilər.

Lif və zülal

Liflə zəngin qidalar həzm sağlamlığını dəstəkləyir və uzun müddət toxluq hissi verir. Kifayət qədər zülal qəbulu isə əzələ kütləsini qoruyur və sağalma prosesini dəstəkləyir.

Şəkər və emal edilmiş qidaların məhdudlaşdırılması

Şəkər və emal edilmiş qidaların məhdudlaşdırılması çəkiyə nəzarəti dəstəkləyir və metabolik sağlamlığa müsbət təsir göstərir. Emal edilmiş qidalar adətən yüksək kalorili və aşağı qida dəyərli olur.

Müntəzəm fiziki məşq

Fiziki məşq çəki vermə prosesini dəstəkləyir və maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır. Həftədə ən az 150 dəqiqə orta intensivlikli məşq etmək çəkiyə nəzarəti dəstəkləyə və ümumi sağlamlıq vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Erkən mərhələli rektum xərçəngi olan artıq çəkili və obez xəstələrdə çəkiyə nəzarət və sağlam qidalanma müalicə zamanı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çəki vermək və sağlam pəhrizə əməl etmək xərçəngin residiv riskini azalda, müalicə nəticələrini yaxşılaşdıra və ümumi sağlamlığı dəstəkləyə bilər. Qidalanma planları fərdi şəkildə hazırlanmalı və müalicə komandası tərəfindən dəstəklənməlidir.

Metastatik rektum xərçəngi xəstəsində fiziki məşq və qidalanma

Fiziki məşqin faydaları

Metastatik rektum xərçəngi xəstələrində fiziki məşq fiziki funksiyanı artıra, yorğunluğu azalda və müalicənin yan təsirləri ilə mübarizəyə kömək edə bilər. Fiziki məşq psixoloji rifaha da müsbət təsir göstərə bilər. Metastatik xəstələrdə məşq proqramları fərdiləşdirilməlidir. Az yüklənmə yaradan məşqlər, məsələn, yüngül gəzintilər və dartınma hərəkətləri adətən tövsiyə olunur. Məşqlər xəstənin ümumi vəziyyətinə və müalicənin yan təsirlərinə uyğunlaşdırılmalıdır.

Xüsusi qidalanma ehtiyacları

Metastatik xəstələrdə qidalanma strategiyaları adətən müalicəyə bağlı yan təsirlərə və xəstəliyin gedişatına görə tənzimlənməlidir. Məsələn, iştahasızlıq, ürəkbulanma və ya ishal kimi yan təsirlər qidalanma planına təsir edə bilər.

Yüksək kalorili və zülallı qidalar

Metastatik xəstələrdə çəki itkisinin qarşısını almaq və qida çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq məqsədilə yüksək kalorili və zülallı qidalar tövsiyə olunur. Tez-tez kiçik porsiyalar qəbul etmək və maye əlavələrindən istifadə etmək faydalı ola bilər.

Aparılmış tədqiqatlarda fiziki məşqin xərçəng xəstələrinə müsbət təsirləri göstərilmişdir. Məsələn, 2021-də yayımlanan meta-analiz fiziki məşqin xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırdığını və müalicəyə bağlı yan təsirləri azaltdığını göstərmişdir. Fiziki məşqin xərçənglə bağlı yorğunluğun azalmasında və ümumi fiziki performansın artırılmasında effektiv olduğu müəyyən edilmişdir.

Qidalanma ilə bağlı tədqiqatlar xüsusilə yüksək zülallı və kalorili pəhrizlərin xərçəng xəstələrinin sağalma prosesini dəstəkləyə biləcəyini göstərir. 2022-də aparılmış tədqiqatda erkən mərhələli və metastatik xərçəng xəstələrində qidalanma müdaxilələrinin ümumi sağlamlığı yaxşılaşdırdığı və müalicə nəticələrinə müsbət təsir etdiyi müəyyən edilmişdir.

Erkən mərhələli və metastatik rektum xərçəngi xəstələrində fiziki məşq və qidalanma müalicə prosesinin mühüm hissəsidir. Fiziki məşq fiziki və psixoloji rifaha müsbət təsir göstərdiyi halda uyğun qidalanma xəstəliyin gedişatını dəstəkləyə və müalicənin yan təsirlərini idarə edə bilər. Hər iki strategiya fərdi şəkildə tətbiq olunmalı və müalicə komandası tərəfindən müntəzəm qiymətləndirilməlidir.

Kolorektal xərçəngdə vitaminlər və qida əlavələri

Kolorektal xərçəngin müalicəsində qidalanma və vitamin əlavələri xəstələrin ümumi sağlamlıq vəziyyətini dəstəkləyə və müalicə proseslərinə töhfə verə bilər. Xüsusilə müəyyən vitamin və qida əlavələrinin xərçəngin müalicəsində və qarşısının alınmasında rol oynayıb-oynamadığını anlamaq vacibdir.

D vitamininin rolu: D vitamini immun sisteminin funksiyalarını dəstəkləyərək və hüceyrə böyüməsini tənzimləyərək xərçəng riskini azalda bilər. Kolorektal xərçəng tədqiqatlarında aşağı D vitamini səviyyələri ilə daha yüksək xərçəng riski arasında əlaqə aşkarlanmışdır. Aparılmış tədqiqatlar kifayət qədər D vitamini səviyyələrinin kolorektal xərçəng riskini azalda və xəstələrin proqnozunu yaxşılaşdıra biləcəyini göstərir.

Fol turşusunun rolu

Fol turşusu DNA sintezində və hüceyrə təmirində mühüm rol oynayır. Kolorektal xərçəng riskinin azaldılmasında effektiv ola bilər. Bununla belə, yüksək dozalı fol turşusunun bəzi risklər daşıya biləcəyi və bu mövzuda diqqətli olmaq lazım olduğu bildirilir.

C və E vitaminlərinin rolu

C və E vitaminləri antioksidant xüsusiyyətlərə malikdir və hüceyrələri sərbəst radikalların zərərli təsirlərindən qoruyur. Lakin kolorektal xərçəngin müalicəsində C və E vitaminlərinin təsirləri barədə ziddiyyətli nəticələr var. Bu vitaminlərin yüksək dozalarının müalicəyə təsiri haqqında daha çox tədqiqat aparılmalıdır.

Omega-3 yağ turşularının rolu

Omega-3 yağ turşuları iltihab əleyhinə xüsusiyyətləri sayəsində xərçəng riskini azalda və müalicə zamanı faydalı ola bilər. Omega-3 əlavələri kolorektal xərçəng xəstələrində iltihabı azaldaraq ümumi sağlamlığı dəstəkləyə bilər, lakin tədqiqatlarda faydası aydın şəkildə göstərilə bilməmişdir.

Kolorektal xərçəngin müalicəsində vitamin və qida əlavələrinin rolu xəstələrin ümumi sağlamlıq vəziyyətini dəstəkləyə və müalicə prosesinə töhfə verə bilər. Xüsusilə D vitamini xərçəng riskini azaltmaq və müalicə zamanı yaxşılaşdırıcı təsirlər göstərmək potensialına malikdir. Digər vitamin və qida əlavələrinin təsirləri barədə isə daha çox tədqiqata ehtiyac var. Xəstələr vitamin və qida əlavələrindən istifadəni həkimləri ilə müzakirə etməli və fərdi tövsiyələrə uyğun hərəkət etməlidirlər.

Rektum xərçəngi riskini azaltma yolları

• ⁠Bitki mənşəli qidalarla zəngin sağlam pəhrizə əməl edin. Qırmızı əti və emal edilmiş qidaları məhdudlaşdırın. Qida maddələrini əsl qidalardan alın, yalnız qida əlavələrinə güvənməyin.
• ⁠Alkoqolu çox az qəbul edin və ya ümumiyyətlə qəbul etməyin.
• ⁠Daha çox hərəkət edin, daha az istirahət edin.
• ⁠Sağlam çəkinizi qoruyun. Çəkinizi, pəhrizinizi, kalorilərinizi və aktivlik səviyyələrinizi izləmək məqsədlərinizə çatmağa kömək edə bilər.
• ⁠Tütündən istifadəni dayandırın. Müalicə komandanızdan tərgitmə seçimləri barədə məsləhət alın. Məsləhət xidməti və dərmanlar adətən seçimlər arasındadır.
• ⁠D vitaminini qızılbalıq, tuna balığı, skumbriya və yumurta sarısı kimi qidalardan qəbul edin. Dəriniz günəş işığına məruz qaldıqda da D vitamini istehsal edə bilər, lakin uzun müddət açıq havada olduğunuz zaman günəşdən qoruyucu krem istifadə etməyi unutmayın.

Rektum xərçəngində psixoloji dəstək və həyat keyfiyyətinin əhəmiyyəti

Rektum xərçəngi diaqnozu qoyulması xəstələr və yaxınları üçün ciddi emosional yük yaradır. Bu proses yalnız fiziki müalicə ilə məhdudlaşmayan, psixoloji və sosial tərəfləri ilə də nəzərdən keçirilməli olan vəziyyətdir. Müalicə zamanı yaşanan fiziki çətinliklər psixoloji dəstəyin və həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş strategiyaların əhəmiyyətini ortaya qoyur.

Psixoloji dəstək ehtiyacı

Xərçəng diaqnozu xəstələrdə güclü narahatlıq, qorxu, depressiya və çarəsizlik hisslərinə səbəb ola bilər. Rektum xərçəngi xəstələri xüsusilə cərrahi müdaxilələrin nəticəsində ostoma kimi həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən vəziyyətlərlə qarşılaşa bilərlər. Belə fiziki nəticələr xəstələrin psixoloji vəziyyətinə dərindən təsir edə və sosial təcrid riskini artıra bilər.

Xəstələr diaqnoz qoyulduqdan dərhal sonra psixoloji dəstəyə ehtiyac duyurlar. Psixososial dəstək şəxslərin xəstəliklə mübarizə aparmasına və müalicəyə uyğunlaşmasına kömək edir. Psixoterapiya xəstələrin narahatlıq və depressiya səviyyələrini azalda, psixi sağlamlığını gücləndirə və müalicə prosesində daha müsbət münasibət göstərməsinə töhfə verə bilər. Psixoloji dəstəyin erkən dövrdə təqdim edilməsi xəstələrin bu çətin prosesi daha rahat keçirməsinə kömək edir.

Həyat keyfiyyətinin qorunması

Rektum xərçənginin müalicəsi cərrahiyyə, kimyaterapiya və şüa terapiyası kimi intensiv müalicə üsullarını əhatə edə bilər. Bu müalicələr fiziki baxımdan olduğu qədər emosional baxımdan da çətindir və xəstələrin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir edə bilər. Cərrahi müdaxilələrdən sonra ostoma yaradılması kimi nəticələr xəstələrin bədən qavrayışına və özünə inamına mənfi təsir edə bilər. Bu, xəstələrdə sosial həyatdan uzaqlaşma, təcrid və depressiyaya səbəb ola bilər.

Həyat keyfiyyətini qorumaq üçün multidissiplinar yanaşma lazımdır. Psixoloji dəstək fiziki reabilitasiya və sosial dəstək şəbəkələri ilə birlikdə xəstələrin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Fiziki reabilitasiya proqramları və dəstək qrupları xəstələrin həm fiziki, həm də emosional sağalma proseslərinə töhfə verir.

Ailə və yaxınların dəstəyi

Xərçəng xəstəliyi yalnız xəstəyə deyil, ailəsinə və sevdiklərinə də dərindən təsir edir. Ailələrin bu prosesdə xəstəyə fiziki və emosional dəstək verməsi müalicə prosesinə uyğunlaşma baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Ailəyə əsaslanan psixoloji dəstək xəstənin tənhalıq və çarəsizlik hissləri ilə mübarizəsinə kömək edə bilər. Bu prosesdə ailə üzvlərinin psixoloji məsləhət xidmətlərindən faydalanması xəstənin sağalma prosesinə müsbət töhfə verəcək.

Müalicəyə psixoloji uyğunlaşma

Psixoloji dəstəyin ən mühüm rollarından biri xəstələrin müalicəyə uyğunlaşmasına kömək etməkdir. Xəstələrin müalicə prosesinə daha müsbət baxışla yanaşması müalicəyə cavablarına da müsbət təsir göstərə bilər. Psixologiya sahəsində çalışan mütəxəssislər xərçəng xəstələrinə yönəlmiş psixoterapiya, rahatlama məşqləri və koqnitiv-davranış terapiyası kimi müxtəlif üsullardan istifadə edərək xəstələrin stress və narahatlıq səviyyələrini idarə etməsinə kömək edirlər.

Palliativ qayğı və psixoloji dəstək

İrəliləmiş mərhələli xərçəng xəstələrində həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş palliativ qayğı olduqca vacibdir. Palliativ qayğı yalnız ağrını və digər fiziki simptomları yüngülləşdirmir, həm də xəstənin emosional və mənəvi sağlamlığını dəstəkləməyi hədəfləyir. Psixoloji dəstək palliativ qayğının ayrılmaz hissəsidir. Psixososial dəstək xəstənin və ailəsinin xəstəliklə mübarizə prosesində böyük köməkdir.