Serviks (Uşaqlıq Boynu) Xərçənginin Əlamətləri, Mərhələləri və Müalicəsi
Bu məqalədə
Serviks (Uşaqlıq Boynu) Xərçəngi Nədir?
Serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi, demək olar ki, bütün hallarda səbəbi məlum olan — davamlı yüksək riskli HPV (İnsan Papilloma Virusu) infeksiyası — nadir xərçəng növlərindən biridir. Bu, onu eyni zamanda qarşısının alınması ən çox mümkün olan xərçəng növlərindən biri edir: effektiv peyvənd və müntəzəm skrininq testləri ilə xəstəliyin böyük hissəsi hələ CIN (servikal intraepitelial neoplaziya) mərhələsində, yəni xərçəngə çevrilməzdən əvvəl aşkarlanıb müalicə oluna bilər. Müalicə sahəsində də son bir neçə ildə mühüm irəliləyişlər baş verib — ən diqqətçəkəni, yerli irəliləmiş xəstəlikdə standart kimyoradioterapiyaya immunoterapiyanın əlavə olunmasının artıq FDA təsdiqi almasıdır. Bu bələdçidə xəstəliyin səbəblərindən qorunma üsullarına, diaqnozundan ən yeni (2026 daxil olmaqla) müalicə seçimlərinə qədər bütün təfərrüatlar ətraflı nəzərdən keçirilir.
Qadın Reproduktiv Orqanlarının Anatomiyası
Qadınların daxili reproduktiv orqanlarına bunlar daxildir: uşaqlıqla vagina arasında kanal yaradan dar uclu serviks (uşaqlıq boynu); doğuş kanalı funksiyasını yerinə yetirən vagina; embrionun inkişaf etdiyi və hamiləliyin davam etdiyi uterus (uşaqlıq); yumurtalıqlarla uşaqlıq arasında əlaqə yaradan uşaqlıq boruları (fallop boruları); və hormon istehsalına və yumurta hüceyrəsinin inkişafına cavabdeh olan, uşaqlığın hər iki tərəfində yerləşən ovarilər (yumurtalıqlar).
Serviks iki fərqli hüceyrə növünün birləşdiyi "keçid bölgəsini" (transformasiya zonasını) ehtiva edir: vaginaya baxan xarici səthi örtən yastı (skuamoz) hüceyrələr və serviks kanalının daxili hissəsini döşəyən, selik istehsal edən vəz (glandulyar) hüceyrələri. HPV infeksiyasının davamlı zədələnməsi ən çox bu keçid bölgəsində başlayır — buna görə serviks xərçənginin iki əsas histoloji alt növü (yastı hüceyrəli karsinoma və adenokarsinoma) bu iki hüceyrə populyasiyasından yaranır.
Serviks Xərçənginin Növləri
| Alt Növ | Tezlik | Xüsusiyyətlər |
|---|---|---|
| Yastı hüceyrəli karsinoma | %70-80 | Serviksi döşəyən yastı hüceyrələrdən yaranır; ən çox rast gəlinən alt növdür və skrininq testləri ilə ən asan aşkarlanan növdür |
| Adenokarsinoma | %20-25 | Serviksdəki selik/maye istehsal edən vəz hüceyrələrindən yaranır; serviks kanalında daha dərində yerləşdiyi üçün Pap-smear ilə aşkarlanması nisbətən çətindir və son illərdə rastgəlmə tezliyi artmağa meyllidir |
| Digər epitelial şişlər | Nadir | Adenoskuamoz karsinoma, neyroendokrin şişlər və diferensiasiya olunmamış (anaplastik) karsinomalar kimi daha nadir alt növləri əhatə edir |
Nə Qədər Tez-Tez Rast Gəlinir? (Aktual Statistika)
Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) "Global cancer statistics 2024" hesabatına görə (Sung H və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 8 iyul 2026-da dərc olunub, DOI: 10.3322/caac.70090), 2024 məlumatlarına əsasən dünyada təxminən 661.021 yeni serviks xərçəngi halı (qadınlarda rastgəlmə tezliyinə görə 4-cü yerdə) və 348.874 serviks xərçəngi ilə bağlı ölüm bildirilib. Bu, serviks xərçəngini inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün qeyri-mütənasib yükə çevirir: ölümlərin təxminən %90-ı aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir — əsas səbəblər HPV skrininq proqramlarının yetərsizliyi və HPV peyvəndlənmə səviyyəsinin aşağı olmasıdır. Ən yüksək rastgəlmə tezliyi Şərqi, Cənubi, Mərkəzi və Qərbi Afrikada, eləcə də Melaneziyada; ən aşağı göstəricilər isə Avstraliya/Yeni Zelandiyada və Qərbi Asiyada müşahidə olunur.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin "Cancer Statistics, 2026" hesabatına görə (Siegel RL və həmkarları, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 13 yanvar 2026-da dərc olunub, DOI: 10.3322/caac.70043), 2026-da ABŞ-da təxminən 13.360 yeni serviks xərçəngi halı və 4.320 ölüm gözlənilir. Serviks xərçəngi skrininq proqramlarının yayılması ilə son 50 ildə rastgəlmə və ölüm tezliyi ən nəzərəçarpacaq dərəcədə azalan xərçənglərdən biri olub; lakin halların yarıdan çoxuna hələ də 45 yaşdan aşağı qadınlarda diaqnoz qoyulur — bu, xəstəliyin nisbətən gənc qadınları təsirləndirən xərçəng xüsusiyyətini qoruduğunu göstərir.
GLOBOCAN 2024 məlumatlarına görə, Türkiyədə serviks (uşaqlıq boynu) xərçənginin yaşa görə standartlaşdırılmış rastgəlmə tezliyi 100.000 qadında təxminən 4,8-dir; bu göstərici Türkiyəni qlobal ortalamadan xeyli aşağı yerləşdirir. Bu aşağı göstərici qismən Türkiyənin 2014-dən bəri həyata keçirdiyi milli HPV-DNA əsaslı skrininq proqramının (aşağıya baxın) uğurunu əks etdirə bilər. Bununla belə, Türkiyənin HPV peyvəndini hələ milli peyvənd təqviminə daxil etməməsi (aşağıdakı "Türkiyədə Vəziyyət" bölməsinə baxın) mütəxəssislər arasında müzakirə olunur.
Səbəbləri: HPV İnfeksiyası
Serviks xərçənginin böyük əksəriyyətinin (təxminən %99-unun) əsas səbəbi yüksək riskli HPV (İnsan Papilloma Virusu) infeksiyasının davamlı hala gəlməsidir. HPV son dərəcə geniş yayılıb və cinsi aktiv şəxslərin böyük əksəriyyəti həyatı boyu bu virusla ən azı bir dəfə qarşılaşır; infeksiyaların çoxu immun sistemi tərəfindən heç bir xəstəlik yaratmadan 1-2 il ərzində öz-özünə aradan qaldırılır. Lakin HPV 16 və HPV 18 kimi bəzi yüksək riskli alt növlər infeksiya davamlı hala gəldikdə serviks hüceyrələrində mərhələli genetik dəyişikliklərə səbəb olaraq xərçəngə qədər irəliləyə bilər — bu iki alt növ təkbaşına serviks xərçənglərinin təxminən %70-inə cavabdehdir.
| Riski Artıran Amillər | Riski Azaldan Amillər |
|---|---|
| Yüksək riskli HPV ilə davamlı infeksiya | HPV peyvəndi ilə immunizasiya |
| HIV/AIDS və ya immun sistemini zəiflədən digər hallar | Prezervativ kimi baryer üsulları ilə qorunma |
| Siqaret istifadəsi | Müntəzəm servikal skrininq (Pap-smear və ya HPV DNA testi) |
| Uzunmüddətli kontraseptiv həb istifadəsi | — |
| Çox sayda doğuş keçirmiş olmaq | — |
| Ailədə serviks xərçəngi tarixçəsi | — |
Bu risk amillərinə malik olmaq mütləq xərçəng yaranacağı demək deyil; eyni şəkildə heç bir risk amili daşımamaq da %100 qorunma təmin etmir — lakin yüksək riskli HPV-nin davamlı infeksiyası demək olar ki, bütün halların ortaq xüsusiyyətidir.
HPV Peyvəndi: Qarşısını Almada İnqilab
Hazırda istifadə olunan HPV peyvəndləri (ən geniş yayılanı Gardasil 9), ən azı HPV 16 və HPV 18 daxil olmaqla bir neçə yüksək riskli alt növə qarşı immunitet yaradır. Peyvəndin tətbiq olunduğu ölkələrdə aparılan genişmiqyaslı tədqiqatlar yüksək dərəcəli servikal zədələnmələrdə və HPV daşıyıcılığında kəskin azalma göstərib; bəzi ölkələrdə tam peyvəndlənmiş kohortlarda serviks xərçəngi hallarının demək olar ki, sıfıra endiyi bildirilib. HPV peyvəndi haqqında ayrıca yazımızda peyvəndin mexanizmi və təhlükəsizliyi ətraflı nəzərdən keçirilir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), 20 dekabr 2022-də rəsmi təlimat yeniləməsi ilə 9-20 yaşlı şəxslər üçün bir doza (və ya iki doza) HPV peyvənd sxemini, 21 yaş və yuxarı şəxslər üçün isə 6 ay fasilə ilə iki dozanı yetərli qəbul etməyə başlayıb (immun sistemi zəifləmiş/HIV-müsbət şəxslərdə ən azı 2, üstünlük verilərək 3 doza tövsiyə olunur). Bu dəyişiklik 2026 etibarilə hələ də qüvvədə olan ÜST siyasətidir və dünyada 57-dən çox ölkə birdozalı sxemi qəbul edib; 4 oktyabr 2024-də ÜST birdozalı istifadə üçün təsdiqlədiyi peyvəndlərin sayını da (Cecolin daxil olmaqla) artırıb. Bundan əlavə, Gardasil 9, 5 oktyabr 2018-dən bəri 9-45 yaş aralığında istifadə təsdiqinə malikdir.
Serviks Xərçənginin Skrininqi
Servikal skrininq serviksdən götürülən hüceyrə nümunələrində anormal hüceyrə dəyişikliklərinin və ya HPV-nin mövcudluğunun araşdırılmasıdır və serviks xərçənginin qarşısının alınmasında peyvənd qədər mühüm rol oynayır. Uzun illər Pap-smear testi standart üsul olub və xərçəng tezliyini %60-90, ölüm tezliyini isə %90-a qədər azaldıb. Daha sonra hazırlanmış HPV DNA testi, yüksək dərəcəli zədələnmələrin aşkarlanmasında Pap testindən daha həssasdır.
ABŞ-da FDA, 14 may 2024-də HPV testləri üçün səhiyyə müəssisəsində (klinika, aptek, mobil bölmə) pasiyentin özünün vaginal nümunə götürməsini təsdiqləyib; 9 may 2025-də isə Teal Wand adlı cihazla ilk dəfə evdə özünün nümunə götürməsi üsulunu təsdiqləyib. Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin 4 dekabr 2025-də dərc olunan aktual skrininq təlimatı skrininqə 25 yaşda başlanmasını, 65 yaşa qədər davam etdirilməsini və ilkin HPV testinin (5 ildən bir) üstünlük verilən üsul olmasını, şəxsin özünün götürdüyü nümunələrin də (klinisyen tərəfindən götürülən nümunəyə üstünlük verilsə də) qəbul edilə biləcəyini bildirir.
Türkiyə 2014-dən bəri Pap-smear əsaslı skrininqdən HPV-DNA əsaslı milli skrininq proqramına keçib: 30-65 yaşlı qadınlara KETEM (Xərçəngin Erkən Diaqnostikası, Skrininq və Təlim Mərkəzi) və Ailə Sağlamlığı Mərkəzləri vasitəsilə 5 ildən bir pulsuz HPV-DNA testi təklif olunur. Proqramın iştirak səviyyəsi yaxşıdır və Türkiyədə serviks xərçənginin nisbətən aşağı rastgəlmə tezliyinin mühüm səbəbi kimi qiymətləndirilir.
Əlamətləri
Serviks xərçəngi erkən mərhələlərdə adətən əlamət vermir və çox vaxt skrininq testləri ilə və ya CIN mərhələsində aşkarlanır. İrəliləmiş xəstəlikdə aşağıdakı əlamətlər görünə bilər:
- Menstruasiyalar arasında, cinsi əlaqə zamanı/sonrasında və ya məşq zamanı anormal vaginal qanaxma
- Çanaq ağrısı
- Anormal vaginal ifrazat
- Cinsi əlaqə zamanı ağrı və ya narahatlıq (dispareuniya)
Bu əlamətlər serviks xərçəngindən başqa bir çox xoşxassəli səbəbdən də yarana bilər; lakin belə şikayətlər mütləq həkimə müraciət etməyi tələb edir.
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Klinik müayinə: Həkim uşaqlıq boynunu və vaginanı müşahidə edir, lazım gəldikdə əl ilə çanaq müayinəsi aparır. Kolposkopiya: anormal skrininq nəticəsi və ya şübhəli əlamətlər varsa, uşaqlıq boynu böyüdücü cihazla ətraflı müayinə olunur və lazım gəldikdə biopsiya götürülür; bəzi hallarda müalicə kolposkopiya zamanı da tətbiq edilə bilər. Konizasiya (konus biopsiyası): həm diaqnostika, həm müalicə məqsədilə uşaqlıq boynundan konusşəkilli toxumanın çıxarılması prosedurudur; ümumi anesteziya altında aparılır.
Molekulyar və Biomarker Testləri
| Biomarker | Klinik Əhəmiyyəti |
|---|---|
| PD-L1 CPS (22C3 pharmDx testi) | Metastatik/təkrarlayan xəstəlikdə pembrolizumab kombinasiyalarına uyğunluğu müəyyən edir (CPS≥1 həddi); serviks xərçənglərinin böyük əksəriyyəti bu həddə uyğundur |
| MSI-H / dMMR | Serviks xərçəngində nadir müşahidə olunur (aşağı birrəqəmli faizlərdə); aşkarlananda şiş növündən asılı olmayan pembrolizumab müalicəsinə fövqəladə cavab ehtimalı yaradır |
| Toxuma Faktoru (Tissue Factor) | Tisotumab vedotinin hədəfidir, lakin serviks xərçəngində demək olar ki, universal şəkildə ifadə olunduğundan bu preparatın istifadəsi üçün ayrıca biomarker testi lazım deyil |
Mərhələləndirmə: FIGO və TNM Sistemi
Serviks xərçəngində bir-birini tamamlayan iki mərhələləndirmə sistemi istifadə olunur: FIGO sistemi, mərhələləri I-dən IV-ə qədər Roma rəqəmləri ilə ifadə edir və klinik praktikada ən çox istifadə olunan sistemdir; TNM sistemi isə şiş ölçüsünü (T), limfa düyünlərinə yayılmanı (N) və uzaq metastazın mövcudluğunu (M) ayrı-ayrılıqda müəyyən edir. Aktual FIGO 2018 reviziyasının ən mühüm yeniliyi, görüntüləmə və ya patoloji qiymətləndirmə ilə aşkarlanan limfa düyünü tutulmasının da mərhələləndirməyə (Mərhələ IIIC alt kateqoriyası kimi) birbaşa daxil edilməsidir — əvvəlki sistemlərdə mərhələləndirmə yalnız klinik müayinəyə əsaslanırdı.
Mərhələ I: Xərçəng Yalnız Serviksdə Məhduddur
Mərhələ IA1: Serviks toxumalarında yalnız mikroskopla görünən çox kiçik xərçəng ocağı; ətraf toxumaya ən dərin invaziya 3 mm və ya daha azdır. Mərhələ IA2: Yenə mikroskopla aşkarlanan kiçik ocaq; ən dərin invaziya 3 mm-dən çoxdur, lakin 5 mm-i keçmir.
Şiş ölçülərini aşağıdakı şəkillərlə daha yaxşı anlaya bilərsiniz:
Mərhələ IB şişin ölçüsünə və ən dərin invaziya dərəcəsinə görə alt mərhələlərə bölünür. Mərhələ IB1: Şiş 2 cm və ya daha kiçikdir, ən dərin invaziya 5 mm-dən çoxdur.
Mərhələ IB2: Şiş 2 cm-dən böyükdür, lakin 4 cm-i keçmir. Mərhələ IB3: Şiş 4 cm-dən böyükdür.
Mərhələ II: Uşaqlıqdan Kənara Yayılma, Lakin Məhdud
Mərhələ II-də xərçəng vaginanın yuxarı üçdə iki hissəsinə və ya uşaqlıq ətrafındakı toxumalara yayılıb. Mərhələ IIA: xərçəng vaginanın yuxarı üçdə iki hissəsinə yayılıb, lakin parametrium (uşaqlıqətrafı toxuma) tutulması yoxdur (şiş ölçüsünə görə IIA1/IIA2 kimi alt kateqoriyalara bölünür). Mərhələ IIB: xərçəng parametriuma yayılıb.
Mərhələ III: Çanaq Divarı, Vaginanın Aşağı Hissəsi və ya Limfa Düyünü Tutulması
Mərhələ III-də xərçəng vaginanın aşağı üçdə bir hissəsinə və/və ya çanaq divarına yayılıb, böyrək funksiyalarına təsir edərək hidronefroza səbəb olub və/və ya limfa düyünlərinə yayılıb. Mərhələ IIIA: vaginanın aşağı üçdə bir hissəsinə yayılıb, lakin çanaq divarının tutulması yoxdur.
Mərhələ IIIB: çanaq divarına yayılıb və/və ya sidik axarlarını tutaraq hidronefroza/böyrək çatışmazlığına səbəb olub. Mərhələ IIIC: FIGO 2018-in ən mühüm yeniliyi olan bu alt kateqoriya limfa düyünü tutulmasına görə iki yerə ayrılır — IIIC1 (yalnız çanaq limfa düyünlərinin tutulması) və IIIC2 (para-aortal limfa düyünlərinin tutulması, şiş ölçüsündən/yerli yayılmasından asılı olmayaraq).
Mərhələ IV: Çanaqdan Kənara Yayılma və ya Uzaq Metastaz
Mərhələ IVA: xərçəng sidik kisəsi və ya düz bağırsaq kimi qonşu çanaq orqanlarının selikli qişasına invaziya edib.
Mərhələ IVB: xərçəng qaraciyər, ağciyər, sümük kimi bədənin uzaq bölgələrinə və ya uzaq limfa düyünlərinə metastaz verib — bu mərhələ metastatik xərçəng də adlandırılır.
Servikal intraepitelial neoplaziya (CIN), serviksin yastı hüceyrələrindəki anormal dəyişikliklər üçün istifadə olunan termindir və hələ xərçəng deyil. CIN 1-də anormal hüceyrələr epitelin ən çox 1/3-də görünür və adətən öz-özünə geriləyir. CIN 2-də epitelin 1/3-2/3 hissəsi, CIN 3-də isə epitelin tamamı təsirlənib — bu yüksək dərəcəli zədələnmələr xərçəngin yaranmasının qarşısını almaq üçün adətən müalicə edilir (aşağıya baxın).
CIN-in İdarə Olunması
CIN 1 irəliləmə riskinin aşağı olması səbəbilə adətən müalicə tələb etmir və müntəzəm müşahidə ilə izlənilir. CIN 2 və CIN 3 kimi yüksək dərəcəli zədələnmələrdə isə anormal toxumanın çıxarılması tövsiyə olunur — ən çox istifadə olunan üsul nazik elektrik cərəyanlı tel halqa ilə anormal hüceyrələrin çıxarıldığı LEEP (Loop Electrosurgical Excision Procedure)-dir; alternativ olaraq konizasiya da aparıla bilər. Bəzi mərkəzlərdə servikal krioterapiya (dondurma müalicəsi) da seçim kimi istifadə oluna bilər.
Erkən Mərhələli Xəstəlikdə Cərrahi Müalicə
Erkən mərhələli serviks xərçəngi (Mərhələ IA-IIA) əsasən cərrahi üsulla müalicə edilir. Mərhələ IA1-də limfovaskulyar invaziya yoxdursa, sadə histerektomiya adətən kifayətdir; limfovaskulyar invaziya varsa, çanaq limfa düyünlərinin disseksiyası əlavə olunur. Daha irəliləmiş erkən mərhələli xəstəlikdə (IA2, IB, IIA) ənənəvi yanaşma radikal histerektomiya (uşaqlıq, uşaqlıq boynu, ətraf dəstək toxumaları, vaginanın yuxarı hissəsi və çanaq limfa düyünlərinin çıxarılması) olub.
SHAPE tədqiqatına görə (New England Journal of Medicine, 2024;390:819-829), şişi ≤2 cm və məhdud stromal invaziyası olan aşağı riskli erkən mərhələli pasiyentlərdə sadə histerektomiya, 3 illik çanaq residivi baxımından radikal histerektomiyadan geri qalmayan (non-inferior) nəticə göstərib; həmçinin sidik ləngiməsi/inkontinensiya kimi yan təsirlər sadə histerektomiya qrupunda xeyli az müşahidə olunub. Nəticə diqqətlə seçilmiş aşağı riskli pasiyentlərdə parametrial rezeksiyanın fəsadlarından qaçmağa imkan verən və praktikanı dəyişən tapıntı kimi qiymətləndirilir (bəzi analiz fərqlərinə görə bəzi mərkəzlər bu dəyişikliyi ehtiyatla qəbul edir). Sadə və radikal histerektomiyanın müqayisəsi haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı nəzərdən keçirilir.
SENTIX tədqiqatına görə (Nature Cancer, iyul 2025), indosianin yaşılı (ICG) ilə aparılan yalnız gözətçi limfa düyünü (SLN) biopsiyası (tam çanaq limfadenektomiyası aparılmadan), erkən mərhələli xəstəlikdə 2 illik residiv baxımından geri qalmayan nəticə göstərib; SLN-lərin ətraflı araşdırılması (ultrastaging), standart düyün qiymətləndirməsinin qaçıra biləcəyi düyün-müsbət halların təxminən %44-ünü aşkarlayıb. Bu yanaşma aktual NCCN təlimatlarında erkən mərhələli xəstəlikdə dəstəklənən seçim kimi yer alır və tam limfadenektomiyanın limfödem kimi yan təsirlərindən qaçmağa imkan verə bilər.
Fertilliyin Qorunması
Serviks xərçəngi tez-tez reproduktiv yaşdakı qadınlara təsir etdiyindən, seçilmiş erkən mərhələli pasiyentlərdə (xüsusilə kiçik şişli Mərhələ IA-IB1) traxelektomiya (yalnız serviksin çıxarılması və uşaqlığın qorunması) kimi fertilliyi qoruyan cərrahi seçimlər nəzərdən keçirilə bilər. Yanaşma yalnız hamilə qalmaq istəyi güclü olan, diqqətlə seçilmiş pasiyentlərdə tətbiq olunur və üstünlüklərin/risklərin həkimlə ətraflı müzakirəsini tələb edir.
Yerli İrəliləmiş Xəstəlikdə Müalicə
Yerli irəliləmiş (təxminən Mərhələ IB3-IVA) serviks xərçəngində standart və qızıl standart müalicə sisplatin əsaslı radiosensitizasiyaedici kimyaterapiya ilə eyni vaxtda aparılan kimyoradioterapiyadır — həm xaricdən tətbiq olunan radioterapiya (eksternal), həm də daxildən tətbiq olunan braxiterapiya eyni müalicə protokolunun hissəsidir və braxiterapiya komponenti serviks xərçəngi kimyoradioterapiyasının əvəzolunmaz elementi sayılır.
KEYNOTE-A18/ENGOT-cx11/GOG-3047 tədqiqatına əsasən, FIGO 2014 Mərhələ III-IVA pasiyentlərdə standart kimyoradioterapiyaya pembrolizumabın əlavə olunması 12 yanvar 2024-də FDA təsdiqi alıb (sxem: pembrolizumab 200mg IV hər 3 həftədən bir 5 kurs, eyni vaxtda həftəlik sisplatin 40mg/m²+xarici radioterapiya/braxiterapiya, sonra pembrolizumab 400mg IV hər 6 həftədən bir 15 kurs). ESMO 2024-də (14 sentyabr 2024) təqdim edilən və The Lancet-də (13 sentyabr 2024) dərc olunan yekun ümumi sağqalım nəticələri kimyoradioterapiyaya pembrolizumabın əlavə olunmasının ölüm riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə azaltdığını göstərib (36 aylıq ümumi sağqalım %82,6-ya qarşı %74,8; HR 0,67; p=0,0040). Bu, yerli irəliləmiş serviks xərçənginin müalicəsində onilliklər ərzində ilk böyük paradiqma dəyişikliyidir.
Metastatik/Təkrarlayan Xəstəlikdə Müalicə
Metastatik və ya təkrarlayan serviks xərçəngində tam sağalma adətən mümkün olmasa da, müalicə seçimləri simptomları yüngülləşdirə və sağqalımı xeyli uzada bilər. Bu sahə son on ildə serviks xərçəngi müalicəsində ən sürətlə inkişaf edən sahə olub:
GOG-240 tədqiqatına görə, VEGF inhibitoru bevacizumabın paklitaksel+sisplatin və ya paklitaksel+topotekan kimyaterapiyasına əlavə olunması tək kimyaterapiya ilə müqayisədə ümumi sağqalımı uzadıb (16,8 aya qarşı 12,9 ay) və 14 avqust 2014-də davamlı/təkrarlayan/metastatik serviks xərçəngində FDA təsdiqi alıb — bu, xəstəlikdə ilk hədəflənmiş müalicə təsdiqi olub. Bevacizumab haqqında ayrıca yazımızda bu preparat ətraflı nəzərdən keçirilir.
Pembrolizumab əvvəlcə PD-L1 CPS≥1 olan və kimyaterapiyadan sonra irəliləmə göstərən pasiyentlərdə KEYNOTE-158 tədqiqatına əsasən 12 iyun 2018-də ikinci xətt (sürətləndirilmiş) təsdiqi alıb. Sonra KEYNOTE-826 tədqiqatına əsasən kimyaterapiya ± bevacizumab kombinasiyasına əlavə olunaraq 13 oktyabr 2021-də birinci xətt üzrə tam təsdiqə genişləndirilib (PD-L1 CPS≥1 pasiyentlərdə). Pembrolizumabın serviks xərçəngində FDA təsdiqi haqqında ayrıca yazımızda bu mövzu ətraflı nəzərdən keçirilir.
Tisotumab vedotin (Tivdak) əvvəlcə innovaTV 204 tədqiqatına əsasən 20 sentyabr 2021-də sürətləndirilmiş təsdiq alıb; sonra innovaTV 301 təsdiqləyici faza 3 tədqiqatında kimyaterapiyaya qarşı ümumi sağqalım üstünlüyü göstərərək (11,5 aya qarşı 9,5 ay; HR 0,70; p=0,0038) — təkrarlayan/metastatik serviks xərçəngində ümumi sağqalım üstünlüyü göstərən ilk antikor–dərman konjuqatı olaraq — 29 aprel 2024-də tam təsdiqə keçirilib. Tisotumab vedotin haqqında ayrıca yazımızda bu preparat ətraflı nəzərdən keçirilir.
Cemiplimab (Libtayo) EMPOWER-Cervical 1/GOG-3016 tədqiqatında ölüm riskini xeyli azaltmasına (yastı hüceyrəli karsinoma alt qrupunda HR 0,69) baxmayaraq, istehsalçı şirkət FDA ilə təsdiqdən sonrakı tədqiqat şərtlərində razılaşa bilmədikdə müraciətini geri götürüb və cemiplimab serviks xərçəngində heç vaxt FDA təsdiqi almayıb. Bununla belə, Avropa Komissiyası eyni məlumatlara əsasən 22 noyabr 2022-də təsdiq verib — bu, preparatın bir bölgədə təsdiqlənib digərində təsdiqlənməməsinin maraqlı nümunəsidir.
2026 ASCO toplantısında (31 may 2026) təqdim edilən erkən faza məlumatlarına görə, Nectin-4 hədəfli yeni antikor–dərman konjuqatı CRB-701 irəliləmiş/təkrarlayan serviks xərçəngində ümidverici erkən cavab tezliyi (doza səviyyəsinə görə %22,2-%37,5) göstərib. Bu, hələ təsdiqlənməmiş erkən faza tapıntısıdır və serviks xərçəngi müalicə imkanlarının gələcək illərdə daha da genişlənə biləcəyinə işarə edir.
Müalicənin Yan Təsirləri
| Müalicə | Tez-Tez Görülən Yan Təsirlər |
|---|---|
| Cərrahiyyə (histerektomiya/traxelektomiya) | Sidiyə çıxma çətinliyi (müvəqqəti kateter lazım ola bilər), çanaq dibi zəifliyi/sidik qaçırma, limfa düyünləri çıxarılıbsa ayaqlarda limfödem riski |
| Radioterapiya (eksternal + braxiterapiya) | Yorğunluq, dəridə qıcıqlanma, sidik kisəsinin iltihabı, ishal, vaginal quruluq/daralma, daimi erkən menopauza (yumurtalıqlar şüalanma sahəsindədirsə) |
| Sisplatin əsaslı kimyaterapiya | Böyrək funksiyalarında pozulma, eşitmə itkisi/qulaqda küy, periferik neyropatiya, ürəkbulanma/qusma, sümük iliyinin zəifləməsi |
| Bevacizumab | Hipertenziya, qanaxma riski, yaraların sağalmasında gecikmə, nadir hallarda mədə-bağırsaq perforasiyası |
| Pembrolizumab (immunoterapiya) | İmmunla əlaqəli yan təsirlər: kolit, hepatit, pnevmonit, qalxanabənzər vəz/hipofiz kimi endokrin vəzilərin iltihabı, dəri səpgisi |
| Tisotumab vedotin | Konyunktivit və digər göz səthi pozuntuları (xüsusi izləmə protokolu tələb edir), periferik neyropatiya, qanaxma |
Dəstəkləyici Müalicələr və Reabilitasiya
Serviks xərçənginin müalicələri (cərrahiyyə, radioterapiya, kimyaterapiya) çanaq dibi funksiyalarına, cinsi sağlamlığa və ümumi həyat keyfiyyətinə davamlı təsir göstərə bilər; buna görə dəstəkləyici qayğı müalicə planının ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Çanaq Dibi Reabilitasiyası və Limfödemin İdarə Olunması
Sidik qaçırma və çanaq dibi zəifliyi Kegel məşqləri, bioloji əks-əlaqə təlimi və lazım gəldikdə çanaq dibi fizioterapevtinin iştirakı ilə idarə oluna bilər. Limfa düyünü disseksiyası və ya radioterapiyadan sonra yarana bilən limfödem, kompressiya geyimləri, əl ilə limfa drenajı və müntəzəm məşqlərlə nəzarətdə saxlanıla bilər.
Cinsi Sağlamlıq və Fertillik
Radioterapiyadan sonrakı vaginal daralma/quruluq vaginal dilatator təlimi və lubrikantlarla idarə oluna bilər; bu proqramlara cərrahiyyədən/radioterapiyadan sonrakı ilk həftələrdə başlanması tövsiyə olunur. Fertilliyini qorumaq istəyən pasiyentlərdə müalicədən əvvəl reproduktiv tibb mütəxəssisi ilə görüşmək və uyğun pasiyentlərdə fertilliyi qoruyan cərrahi seçimləri (yuxarıya baxın) nəzərdən keçirmək vacibdir.
Palliativ Qayğı və Psixososial Dəstək
İrəliləmiş xəstəlikdə ağrı, vaginal ifrazat/qanaxma və qidalanma problemlərinin idarə olunması üçün palliativ qayğı komandasının erkən cəlb edilməsi tövsiyə olunur. Diaqnoz və müalicə prosesinin yaratdığı narahatlıq, depressiya və bədən qavrayışındakı dəyişikliklər üçün psixoloji dəstək və dəstək qruplarına yönləndirmə bütöv qayğının mühüm hissəsidir.
Qlobal Təsdiq və Sübut Tarixçəsi
Bevacizumabın FDA TəsdiqiMühüm mərhələ
GOG-240 tədqiqatına əsasən; serviks xərçəngində ilk hədəflənmiş müalicə təsdiqi.
Pembrolizumabın FDA Təsdiqi (2-ci Xətt)
KEYNOTE-158 tədqiqatına əsasən, PD-L1 CPS≥1 pasiyentlərdə.
Tisotumab Vedotinin FDA Təsdiqi (Sürətləndirilmiş)
innovaTV 204 tədqiqatına əsasən.
Pembrolizumabın FDA Təsdiqi (1-ci Xətt)Mühüm mərhələ
KEYNOTE-826 tədqiqatına əsasən; kimyaterapiya ± bevacizumab kombinasiyasına əlavə olunaraq.
Cemiplimabın Avropa Təsdiqi
EMPOWER-Cervical 1 tədqiqatına əsasən (ABŞ-da heç vaxt təsdiqlənməyib).
Pembrolizumab + Kimyoradioterapiyanın FDA TəsdiqiMühüm mərhələ
KEYNOTE-A18 tədqiqatına əsasən; yerli irəliləmiş xəstəlikdə onilliklər ərzində ilk paradiqma dəyişikliyi.
Klinik Şəraitdə Şəxsin Özünün HPV Nümunəsi Götürməsinin FDA Təsdiqi
BD Onclarity və Roche cobas HPV testləri üçün.
Tisotumab Vedotin Tam Təsdiqə Keçirildi
innovaTV 301 tədqiqatına əsasən; ümumi sağqalım üstünlüyü göstərən ilk ADC.
Evdə Şəxsin Özünün HPV Nümunəsi Götürməsinin FDA Təsdiqi (Teal Wand)
İlk dəfə evdə tətbiq edilə bilən skrininq seçimi.
Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin Aktual Skrininq Təlimatı
Skrininqə 25 yaşda başlanması və ilkin HPV testinə üstünlük verilməsi.
Türkiyədə Vəziyyət: TİTCK Qeydiyyatı və SGK Ödənişi
Sisplatin və karboplatin Türkiyədə uzun illərdir yerli generik kimi mövcuddur və SGK tərəfindən heç bir məhdudiyyət olmadan ödənilir.
Paklitaksel və topotekan Türkiyədə qeydiyyatlıdır, lakin rəsmi türkcə Qısa Məhsul Məlumatı (KÜB) sənədlərində serviks xərçəngi təsdiqlənmiş göstəriş kimi yer almır (paklitaksel: yumurtalıq/süd vəzi/ağciyər xərçəngi; topotekan: yumurtalıq xərçəngi/kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi). Beynəlxalq təlimatlarda (GOG-240) standart olan paklitaksel+sisplatin/topotekan kombinasiyası Türkiyədə praktikada serviks xərçəngində göstərişdən kənar (off-label) istifadə olunur; bu halda ödəniş adətən yanaşı bevacizumab hesabatına əsaslanır.
Türkiyədə qeydiyyatlı bevacizumab məhsullarından BEVAX-ın Qısa Məhsul Məlumatı "yerli müalicələrə uyğun olmayan davamlı, təkrarlayan və ya metastatik serviks xərçəngi" göstərişini (paklitaksel+sisplatin və ya paklitaksel+topotekanla kombinasiya şəklində) açıq şəkildə ehtiva edir — yəni GOG-240 sxemi Türkiyədə rəsmi qeydiyyatlıdır. Lakin SGK ödənişinin bu göstərişə hansı həcmdə tətbiq olunduğu bu araşdırmada dəqiq təsdiqlənməyib; bəzi hüquqi mənbələr bevacizumabın ümumən SGK tərəfindən "əksər hallarda qarşılanmadığını" və bu mövzuda aktiv məhkəmə prosesləri aparıldığını bildirir. Pasiyentlər aktual vəziyyəti SGK/TİTCK mənbələrindən dəqiqləşdirməlidir.
SGK-nın pembrolizumabı ödədiyi adı göstərilmiş göstərişlər arasında serviks xərçəngi (nə KEYNOTE-158, nə KEYNOTE-826, nə də KEYNOTE-A18 göstərişi) yoxdur — bu, layihədə əvvəl müşahidə olunan (qida borusu, nazofarenks kimi) nümunəyə uyğundur. Oxşar ginekoloji xərçəngi (endometrium/uşaqlıq cismi) olan pasiyentin SGK pembrolizumab ödənişindən imtina etdikdən sonra məhkəməyə müraciət edib işi qazandığı sənədləşdirilib — bu, serviks göstərişində də oxşar məhkəmə prosesinin lazım ola biləcəyini göstərir.
Bu araşdırmada nə tisotumab vedotinin (Tivdak), nə də cemiplimabın (Libtayo) Türkiyədə TİTCK qeydiyyatlı olduğunu göstərən sübut aşkarlanıb (tisotumab vedotin xaricdən dərman təchizatı xidmətləri vasitəsilə əlçatan görünür). Bu, qəti "qeydiyyatsız" nəticəsi deyil, təsdiqləmə çatışmazlığıdır; aktual vəziyyət TİTCK mənbələrindən dəqiqləşdirilməlidir.
Türkiyə bu bələdçinin yazıldığı tarix (avqust 2026) etibarilə HPV peyvəndini milli (pulsuz) peyvənd təqviminə daxil etməyib — bir çox ölkədən fərqli olaraq. 2022-dən bəri bir neçə dəfə rəsmi vəd verilsə də (ən son iyun 2025-də, 2025 sonuna qədər əlavə olunacağı barədə), yanvar 2026 etibarilə hər hansı tətbiq planının olmadığı təsdiqlənib və avqust 2026 etibarilə peyvənd hələ milli təqvimə əlavə edilməyib; məsələ "Elmi Şura" qiymətləndirməsini gözləyir. Buna görə Türkiyədə HPV peyvəndi şəxsi qaydada (doza başına təxminən 5.000-9.000 TL aralığında, aktual qiymət aptekdə dəqiqləşdirilməlidir) satın alınmalıdır. Bəzi bələdiyyələr (İstanbul, Ankara və digərləri) vaxtaşırı yerli pulsuz kampaniyalar aparsa da, bu, milli proqram deyil.
HPV peyvəndi ilə bağlı nəticədən fərqli olaraq Türkiyənin milli serviks xərçəngi skrininq proqramı güclü və pulsuzdur: 2014-dən bəri 30-65 yaşlı qadınlara KETEM və Ailə Sağlamlığı Mərkəzləri vasitəsilə 5 ildən bir pulsuz HPV-DNA testi təklif olunur və iştirak səviyyəsi yüksəkdir (2024 məlumatlarına görə təxminən %89,4). Bu, peyvənd əhatəsindəki çatışmazlığı qismən tarazlaşdırır, lakin ilkin qorunma (peyvənd) ilə ikincili qorunmanın (skrininq) bir-birini tamamladığı unudulmamalıdır.
Tez-Tez Verilən Suallar
- Serviks xərçəngindən tam qorunmaq mümkündürmü?
- HPV peyvəndi və müntəzəm skrininq testləri ilə serviks xərçəngi hallarının böyük əksəriyyətinin qarşısı alına bilər; lakin heç bir üsul %100 qorunma təmin etmir, buna görə peyvəndlənmiş qadınların da müntəzəm skrininqi davam etdirməsi tövsiyə olunur.
- HPV-müsbət nəticə xərçəng olduğum deməkdir?
- Xeyr. HPV infeksiyalarının böyük əksəriyyəti immun sistemi tərəfindən 1-2 il ərzində öz-özünə aradan qaldırılır; yalnız kiçik hissəsi davamlı hala gəlib zamanla hüceyrə dəyişikliklərinə səbəb olur.
- CIN 1 diaqnozu almışam, müalicə olunmalıyam?
- Adətən xeyr — CIN 1 aşağı irəliləmə riski daşıyır və əksər hallarda öz-özünə geriləyir; müntəzəm müşahidə kifayətdir. CIN 2 və CIN 3 kimi yüksək dərəcəli zədələnmələrdə müalicə (LEEP/konizasiya) adətən tövsiyə olunur.
- SHAPE tədqiqatı nə deməkdir, artıq hər kəsə sadə histerektomiya aparılacaq?
- Xeyr — SHAPE tədqiqatı yalnız diqqətlə seçilmiş, kiçik şişli (≤2 cm) və aşağı riskli erkən mərhələli pasiyentlərdə sadə histerektomiyanın kifayət edə biləcəyini göstərib; daha böyük və ya yüksək riskli şişlərdə radikal histerektomiya standart yanaşma olaraq qalır.
- KEYNOTE-A18 təsdiqi niyə vacib sayılır?
- Bu təsdiq yerli irəliləmiş serviks xərçəngində onilliklərdir standart olan kimyoradioterapiyaya immunoterapiyanın əlavə olunmasının ümumi sağqalımı xeyli uzatdığını göstərib — bu, sahədə uzun müddətdir gözlənilən ilk böyük paradiqma dəyişikliyidir.
Ədəbiyyat:
- Sung H və həmkarları. Global cancer statistics 2024. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70090.
- Siegel RL və həmkarları. Cancer Statistics, 2026. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70043.
- WHO. Updated recommendations on HPV vaccination schedule. 20 dekabr 2022.
- Perkins RB və həmkarları. Updated cervical cancer screening guidelines. CA Cancer J Clin. 2026. DOI: 10.3322/caac.70041.
- Tewari KS və həmkarları. Bevacizumab for advanced cervical cancer (GOG-240). N Engl J Med. 2014.
- Chung HC və həmkarları. Pembrolizumab in advanced cervical cancer (KEYNOTE-158). J Clin Oncol. 2019.
- Colombo N və həmkarları. Pembrolizumab for persistent, recurrent, or metastatic cervical cancer (KEYNOTE-826). N Engl J Med. 2021.
- Coleman RL və həmkarları. Tisotumab vedotin in recurrent or metastatic cervical cancer (innovaTV 204). Lancet Oncol. 2021.
- Vergote I və həmkarları. Tisotumab vedotin versus chemotherapy (innovaTV 301). N Engl J Med. 2024.
- Tewari KS və həmkarları. Cemiplimab in recurrent or metastatic cervical cancer (EMPOWER-Cervical 1). N Engl J Med. 2022.
- Lorusso D və həmkarları. Pembrolizumab plus chemoradiotherapy for locally advanced cervical cancer (KEYNOTE-A18). Lancet. 2024.
- Plante M və həmkarları. Simple versus radical hysterectomy in low-risk cervical cancer (SHAPE). N Engl J Med. 2024.
- Cibula D və həmkarları. Sentinel lymph node biopsy in cervical cancer (SENTIX). Nature Cancer. 2025.
- FDA təsdiq bildirişləri: özünün HPV nümunəsi götürməsi (2024, 2025), CRB-701 erkən faza məlumatları (ASCO 2026).
- Türkiyə Səhiyyə Tətbiqi Təlimatının (SUT) müvafiq maddələri, TİTCK dərman qeydiyyatı siyahıları.
Mənbələr
Available from: https://www.esmo.org/content/download/6675/115556/1/EN-Cervical-Cancer-Guide-for-Patients.pdf
2. ESMO Clinical Practice Guidelines – Cervical Cancer, 2024
3. American Physical Therapy Association (APTA) – Oncology Section Guidelines
Pereira et al. (2021) – Pelvic Floor Muscle Training in Women Treated for Cervical Cancer: A Systematic Review
4. Stout Gergich et al. (2008) – Lymphedema and Physical Therapy Interventions in Cancer Survivors
5. Yoo et al. (2019) – Exercise Intervention in Cervical Cancer Survivors: Effects on Quality of Life
6. Türkiye Fizyoterapistler Derneği – Onkolojik Rehabilitasyon Rehberi, 2022
7. ESMO Patient Guide – Cervical Cancer, 2024
8. National Cancer Institute (NCI) – Nutrition in Cancer Care
9. American Institute for Cancer Research (AICR) – Diet & Cancer
10. Cancer.Net – Nutrition Recommendations During Cancer Treatment
11. Arends J et al. ESPEN Guidelines on Nutrition in Cancer Patients. Clin Nutr. 2017
12. Clinical Nutrition in Oncology – Aksoy & Demirel, 2021
13. Onkolog Diyetisyenler Derneği – Serviks Kanserinde Beslenme Rehberi, 2022
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
