Uşaqlıq boynu xərçənginin sələfləri: CIN1, CIN2 və CIN3 nədir? Xərçəngə çevrilmənin qarşısını almaq olarmı?

Uşaqlıq boynu xərçəngi dünyada qadınlar arasında ən çox rast gəlinən xərçəng növlərindən biridir. Erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə edilə bilsə də, gec aşkarlandıqda ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Türkiyənin 2020-ci il xərçəng statistikasına görə, hər il təxminən 2532 qadına uşaqlıq boynu xərçəngi diaqnozu qoyulur və hər il 1245 qadın bu xəstəlikdən vəfat edir. Bu məlumatlara əsasən, uşaqlıq boynu xərçəngi Türkiyədə qadınlarda görülən ginekoloji xərçənglər arasında həm rastgəlmə, həm də ölüm göstəricisinə görə üçüncü yerdədir.

Uşaqlıq boynu xərçəngi xüsusilə insan papilloma virusu (HPV) infeksiyasının səbəb olduğu servikal (uşaqlıq boynu nahiyəsində yerləşən) hüceyrə dəyişiklikləri nəticəsində inkişaf edir. HPV infeksiyası olduqca geniş yayılıb və əksər hallarda immun sistemi vasitəsilə orqanizmdən təmizlənir; lakin virusun yaratdığı hüceyrə dəyişiklikləri zamanla nəzarətsiz hüceyrə artımına və xərçəngə səbəb ola bilər.

Erkən mərhələlərdə uşaqlıq boynu xərçəngi adətən əlamət vermir. Bu da müntəzəm xərçəng skrininqinin və erkən diaqnostikanın əhəmiyyətini artırır.

Uşaqlıq boynunda xərçəngönü dəyişikliklər hansılardır?

Uşaqlıq boynu xərçəngi inkişaf etməzdən əvvəl uşaqlıq boynunda atipik hüceyrə dəyişiklikləri yaranır. Bu vəziyyət uşaqlıq boynu xərçənginin sələfi hesab edilir və tibbi ədəbiyyatda adətən servikal intraepitelial neoplaziya (CIN) adlandırılır. Bu termin uşaqlıq boynu hüceyrələrindəki prekanseroz dəyişiklikləri bildirir.

CIN= Cervical Intraepithelial Neoplasia

Uşaqlıq boynunda atipik hüceyrələri olan hər kəsdə uşaqlıq boynu xərçəngi inkişaf etmir və bu hüceyrələr çox vaxt öz-özünə yox ola bilər. Bununla belə, bəzi hallarda həmin anormal hüceyrələr uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilə bilər.

Servikal intraepitelial neoplaziya (CIN) nədir?

Servikal intraepitelial neoplaziya (CIN) uşaqlıq boynunda prekanseroz atipik hüceyrə artımı formalarını təsvir edən termindir. Bu hüceyrə dəyişiklikləri xərçəng deyil, lakin müalicə edilməzsə uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilə bilər.

CIN hüceyrə anormallıqlarının ağırlığına görə CIN1, CIN2 və CIN3 kimi təsnif edilir:

• CIN1 (yüngül displaziya): Yüngül hüceyrə anormallıqlarını bildirir və əksər hallarda müalicə tələb etmir, çünki orqanizm bu yüngül dəyişiklikləri adətən özü aradan qaldıra bilir.
• CIN2 və CIN3 (orta və ağır displaziya): Daha ciddi hüceyrə anormallıqlarını göstərir. CIN2 və CIN3 irəliləyərsə və ya 1-2 il ərzində öz-özünə düzəlməzsə, müalicə lazım ola bilər. Xüsusilə CIN3 uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riski yüksək olduğundan çox vaxt müalicə edilir.

CIN1-2-3-ün uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riskləri nə qədərdir?

CIN-in uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riski CIN dərəcəsi yüksəldikcə artır.

• CIN1: Yüngül dərəcəli displaziya kimi də tanınır və adətən aşağı risk daşıyır. CIN1-in uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riski aşağıdır, adətən 1% ilə 5% arasında dəyişir. CIN1 hallarının çoxu öz-özünə düzəlir və irəliləmir.
• CIN2: Orta dərəcəli displaziya kimi təsvir olunur və daha yüksək çevrilmə riski daşıyır. Tədqiqatlara görə, CIN2-nin uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riski 5% ilə 10% arasında dəyişə bilər. CIN2 halları adətən daha yaxından izlənir və bəzi hallarda müalicə edilir.
• CIN3: Ağır displaziya və ya carcinoma in situ (CIS) adlandırılır və ən yüksək çevrilmə riskinə malikdir. CIN3-ün uşaqlıq boynu xərçənginə çevrilmə riski 30% ilə 50% arasında dəyişir və adətən aktiv müalicə tələb edir.

Bu risk göstəriciləri ümumi əhali arasında aparılmış müşahidələrə əsaslanır və fərdi risk amilləri, HPV infeksiyasının mövcudluğu və müddəti, immun sisteminin vəziyyəti, digər ətraf mühit və ya genetik amillər kimi çoxsaylı dəyişənlərdən asılı olaraq fərqlənə bilər. Buna görə CIN diaqnozu alan qadınlar müntəzəm tibbi nəzarət və lazım gələrsə müalicə ilə izlənməlidir.

Uşaqlıq boynu xərçəngindən əvvəlki əlamətlər

Uşaqlıq boynu xərçəngindən əvvəl adətən nəzərəçarpan əlamətlər olmur. Lakin erkən mərhələ uşaqlıq boynu xərçənginin əlamətləri bunlar ola bilər:

• Anormal vaginal qanaxma
• Vaginal ifrazatın artması
• Cinsi əlaqə zamanı ağrı
• Menstruasiya dəyişiklikləri
• Çanaq ağrısı (qasıq nahiyəsində ağrı)

Bu əlamətlər yalnız uşaqlıq boynu xərçənginə xas deyil, endometrioz, miomalar və ya infeksiya kimi başqa vəziyyətlərin də əlaməti ola bilər. Buna görə həmin əlamətləri yaşayan şəxslərin əlavə qiymətləndirmə üçün səhiyyə mütəxəssisinə müraciət etməsi vacibdir.

Uşaqlıq boynu xərçəngi və xərçəngönü vəziyyətlər üçün risk amilləri

HPV (insan papilloma virusu) uşaqlıq boynu xərçəngi hallarının demək olar ki, hamısına səbəb olur. HPV cinsi yolla keçən ən geniş yayılmış infeksiyalardan biridir və dünyada yetkinlərin böyük hissəsi həyatının müəyyən dövründə HPV-yə yoluxur. HPV infeksiyasının yayılması yaş, cinsi aktivlik, cinsi partnyorların sayı və coğrafi mövqe kimi müxtəlif amillərdən asılıdır. Bəzi tədqiqatlar isə cinsi aktiv şəxslərin təxminən 80%-inin həyatlarının müəyyən dövründə HPV ilə qarşılaşdığını göstərir.

Yeniyetmələr və gənc yetkinlər üçün tövsiyə olunan HPV peyvəndi xərçəngə ən çox səbəb olan HPV növlərinə qarşı qoruyur.

Uşaqlıq boynu xərçəngi və xərçəngönü vəziyyətlərin yaranma riskini artıra bilən digər amillər:

• İmmun sisteminin zəif olması
• Siqaret çəkmək
• Müəyyən cinsi yolla keçən infeksiyaların (CYKİ) olması
• Ailədə uşaqlıq boynu xərçəngi tarixçəsi
• Bir neçə hamiləlik
• Uzunmüddətli oral kontraseptiv istifadəsi
• Bir neçə cinsi partnyor

Uşaqlıq boynunun xərçəngönü vəziyyətlərinin diaqnostikası və müalicəsi

Uşaqlıq boynunun xərçəngönü vəziyyətlərinin diaqnostikası: addım-addım proses

Uşaqlıq boynunun xərçəngönü vəziyyətlərini müasir tibbi üsullarla erkən mərhələlərdə aşkar etmək mümkündür. Pap smear və ya HPV testinin nəticələrində atipik tapıntılar aşkarlandıqda səhiyyə mütəxəssisləri daha ətraflı müayinə üçün kolposkopiya müayinəsini tövsiyə edir. Kolposkopiya uşaqlıq boynunun kolposkop adlı xüsusi mikroskopla ətraflı müayinəsinə imkan verir. Bu prosedur zamanı atipik görünüşlü nahiyələrdən götürülmüş servikal biopsiya nümunələri hüceyrə dəyişikliklərinin dərəcəsini və müalicə ehtiyacını müəyyənləşdirmək üçün araşdırılır.

CIN lezyonlarının xərçəngə çevrilməsinin qarşısını almaq olarmı? Müalicə

Bu məqsədlə aparılan elmi və klinik tədqiqatlar ilk növbədə CIN-in erkən diaqnostikasına, təsirli müalicə üsullarının hazırlanmasına və risk amillərinin azaldılmasına yönəlib.

Aşağıda CIN lezyonlarının xərçəngə çevrilməsinin qarşısını almağa yönəlmiş vacib strategiyalar və bu mövzudakı tədqiqatlar təqdim olunur:

1. HPV peyvəndlənməsi

• HPV peyvəndi tədqiqatları: HPV infeksiyasının, xüsusilə yüksək riskli HPV növlərinin CIN-in və nəticədə uşaqlıq boynu xərçənginin əsas səbəbi olduğu məlumdur. HPV peyvəndləri (məsələn, Gardasil və Cervarix) bu yüksək riskli HPV növlərinə qarşı qoruma təmin edərək CIN və uşaqlıq boynu xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Müxtəlif beynəlxalq tədqiqatlar və klinik sınaqlar HPV peyvəndinin uşaqlıq boynu xərçənginin sələflərinin və xərçəng hallarının qarşısını almaqda təsirli olduğunu göstərmişdir. Yəni CIN yarandıqdan sonra belə peyvəndlər vurula və təsirli ola bilər.

2. Müntəzəm skrininq və kolposkopiya

• Pap smear və HPV testi: Müntəzəm servikal skrininqlər (Pap smear testləri) və HPV testləri CIN lezyonlarının erkən aşkarlanmasında həyati rol oynayır. Erkən mərhələ CIN lezyonlarının tapılması lazımi müdaxilələrin aparılmasına və xərçəngə irəliləmənin qarşısının alınmasına imkan verir.
• Kolposkopiya və biopsiya: Pap smear və ya HPV testinin nəticələri anormal olan xəstələrdə kolposkopiya və lazım gəldikdə biopsiya aparılması CIN dərəcəsini müəyyənləşdirmək və uyğun müalicə strategiyasını planlaşdırmaq üçün vacibdir.

3. Cərrahi müdaxilələr və müalicələr

• LEEP və konizasiya: CIN2 və CIN3 kimi daha yüksək dərəcəli lezyonların müalicəsində ilgəklə elektrocərrahi eksiziya proseduru (LEEP) və ya konizasiya kimi cərrahi müdaxilələr geniş istifadə olunur. Bu üsullar anormal hüceyrələri səmərəli şəkildə çıxararaq xərçəngə irəliləmənin qarşısını almağa kömək edir. Bundan başqa, krioterapiya (soyuqla müalicə) və konus biopsiyası (servikal konizasiya) da müalicə seçimləri arasındadır. Bu üsullar anormal hüceyrələri səmərəli məhv edərək uşaqlıq boynu xərçənginin qarşısını almağa kömək edir. Hər iki yanaşma uşaqlıq boynundakı prekanseroz hüceyrə dəyişikliklərinin erkən müdaxilə ilə müalicəsinə imkan verərək xərçəng yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

4. Həyat tərzi dəyişiklikləri və risk amillərinin azaldılması

• Siqaret çəkməmək və sağlam həyat tərzi: Siqaret çəkməyin CIN və uşaqlıq boynu xərçəngi riskini artırdığı məlumdur. Sağlam həyat tərzi seçmək və siqaretdən uzaq durmaq riski azalda bilər.

5. Elmi tədqiqatlar və klinik sınaqlar

• Yeni müalicə üsulları: CIN müalicəsində istifadə oluna biləcək yeni üsul və dərmanlarla bağlı tədqiqatlar davam edir. Məsələn, immunoterapiya və HPV-yə qarşı antiviral müalicələr kimi yeni strategiyalar klinik sınaqların və tədqiqat layihələrinin mövzusudur.

CIN lezyonlarının xərçəngə çevrilməsinin qarşısını almaq hərtərəfli yanaşma tələb edir. HPV peyvəndlənməsi, müntəzəm skrininq, erkən diaqnostika, təsirli müalicə üsulları və həyat tərzi dəyişiklikləri bu prosesin vacib hissələridir. Son illərdə bu sahədəki irəliləyişlər, uşaqlıq boynu xərçənginin qarşısını alma strategiyaları.

Xülasə

Anormal Pap smear və ya HPV test nəticələri insanda uşaqlıq boynunun xərçəngönü dəyişikliklərinin ola biləcəyini göstərir. Bu, əlavə izləmə müayinələrinə və mümkün müalicəyə ehtiyac olduğunu bildirir. Erkən diaqnostika və müalicə uşaqlıq boynunun xərçəngönü vəziyyətlərinin idarə edilməsində və ümumi sağlamlığın yaxşılaşdırılmasında böyük əhəmiyyət daşıyır.