İnqilab yaradan xərçəng dərmanı Sisplatin və təəccüblü hekayəsi

Bəzən vəziyyətə fərqli baxış bucaqlarından baxmaq möcüzəvi nəticələr verə bilər. Bəlkə də buna ən yaxşı nümunələrdən biri bir çox xərçəng növündə inqilabi müalicələrə imkan verən sisplatin adlı dərmanın kəşfidir. Gəlin birlikdə sisplatinin kəşfinə şahid olaq.

Əsas elmlərdən klinikaya = Biofizikadan xərçəng elminə

Sisplatinin hekayəsi italyan kimyaçı Michele Peyrone ilə başlayıb. O, 1844-cü ildə laboratoriyada sisplatini sintez etməyə nail olub və sisplatin uzun illər “Peyrone məhlulu” adlandırılıb. O vaxt sisplatinin heç bir bioloji aktivliyi olmadığı düşünülürdü. 1965-ci ildə biofizika mütəxəssisi Barnett Rosenberg sisplatinin xərçəng müalicəsində istifadəsinə dair kəşfini edib.

Təsadüflər hazır beyinlərə üstünlük verir…

Barnett Rosenberg o dövrdə elektrik sahəsinin bakteriya böyüməsinə təsirini araşdırırdı. Araşdırmalarında elektrik sahəsinə məruz qalan bakteriyaların çoxalmadığını, hətta ölçülərinin 300 dəfə azaldığını fərq etdi. Elektrik cərəyanını söndürəndə bakteriyalar normal çoxalmağa davam edirdi. Elektrik cərəyanının hüceyrə çoxalmasına nəzarət etdiyini düşündü. Komandası ilə birlikdə 2 il elektrik cərəyanı ilə hüceyrə çoxalması arasındakı əlaqəni anlamağa çalışdı. Analizləri nəticəsində elektrik cərəyanının hüceyrə çoxalmasına heç bir təsiri olmadığını anladı. Hüceyrə çoxalmasını dayandıran elektrik sahəsi deyil, elektrodlardan ayrılan platin birləşməsi idi. Dərhal bu birləşməni müəyyənləşdirməyə çalışdı. Uzun araşdırmalardan sonra bu birləşməyə cisplatin adını verdi.

Dr. Rosenberg hüceyrə çoxalmasını basdıran birləşmənin şişlərdə də işə yaraya biləcəyini düşündü. Siçan hüceyrələrində xərçəng modelləri yaradaraq sisplatinin xərçəngəleyhinə təsirini araşdırdı. Təcrübə nəticələri əslində böyük kəşfin ilk siqnallarını verirdi. Sisplatin siçanlardakı şişlərə təsirli hücum etmiş və kiçilmələrini təmin etmişdi. 6 ayın sonunda siçanlar sağlam qalmış, şiş təkrarlanmamışdı. Cisplatin çox toksik olsa da, siçanlar aşağı dozalara dözə bilmişdilər. Dr. Rosenberg bu nəticələrini 1969-cu ildə nüfuzlu elm jurnalı Nature-da dərc etdi. O dövrdə xərçəng tədqiqatçıları bu nəticələrə şübhə ilə yanaşdılar. Bunun səbəbi platin kimi ağır metalların “yüksək dərəcədə toksik” sayılması idi. Buna baxmayaraq Amerika Milli Xərçəng İnstitutu Rosenbergin tapıntılarından təsirləndi və araşdırmanı dəstəkləməyə davam etdi. Sisplatinin xərçəngəleyhinə təsiri digər şişlərdə də uğurla sübut edildi.

Təsirli nəticələr Amerika Milli Xərçəng İnstitutunun sisplatin üçün klinik tədqiqatları dəstəkləmək qərarı verməsinə səbəb oldu. 1972-ci ildə irəliləmiş mərhələli (metastatik) xaya xərçəngli xəstələrdə ilk klinik tədqiqatlar başladı. 1978-ci ildə FDA tərəfindən xaya xərçənginin müalicəsi üçün təsdiqləndi. Həmin tarixdən sisplatin adlı kimyaterapiyanın xaya xərçəngində rutin istifadəsi nəticəsində ABŞ-da ildə təxminən 1000 xaya xərçəngi xəstəsinin həyatı qurtulur. 2017-ci ildə ABŞ-da 9000 yeni xaya xərçəngi diaqnozu qoyulmuş xəstənin aşkarlanacağı düşünülsə, bu rəqəmin nə qədər dəyərli olduğu anlaşılar. Xaya xərçəngində sisplatinə bağlı ölümlər isə demək olar ki, yox dərəcəsində azdır. Xaya xərçəngli xəstələrdə alınmış möcüzəvi nəticələrlə birlikdə Amerika Qida və Dərman İdarəsi (FDA) sisplatini irəliləmiş mərhələli xaya, over (qadın yumurtalığı) və sidik kisəsi xərçənglərinin müalicəsi üçün təsdiqlədi.

Bəs sisplatin xərçəng müalicəsi üçün niyə bu qədər vacibdir?

• Sisplatinin kəşfi digər platin əsaslı xərçəng dərmanlarının inkişafına imkan verdi və sisplatinə bənzər dərmanlar hazırlandı. Yeni dərmanlar daha az toksik və xərçəngdə dərman müqavimətini aşacaq şəkildə hədəfləndi.
• Sisplatin xüsusilə xaya xərçənglərində inqilab yaratdı. Eyni zamanda ağciyər, sidik kisəsi, uşaqlıq və yumurtalıq xərçəngi kimi müxtəlif xərçəng növlərində də hələ istifadə edilir.
• Amerika Xərçəng İnstitutunun son məlumatlarına görə bütün xərçəng xəstələrinin 10-20 faizində müalicənin müəyyən dövründə sisplatin istifadə edilir.
• Dünyada bir çox xərçəng araşdırma mərkəzi sisplatini xərçəng hüceyrələrinə daha həssas etmək üçün genetika, nanotexnologiya kimi elm sahələri ilə əlaqəli şəkildə çalışır.

Sisplatin əsas elmlərlə onkologiya arasındakı möhtəşəm qarşılıqlı təsirin ən yaxşı nümunələrindəndir. Elmdə “təsadüfi” kəşflərin hekayələri çoxdur. Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, elmdə təsadüflər Rosenberg kimi araşdırmağa və düşünməyə açıq, hazır beyinləri sevir.

Başqa bir həftənin elm hekayəsində görüşmək diləyi ilə…