კიბოს რევოლუციური წამალი ცისპლატინი და მისი გასაოცარი ისტორია

ზოგჯერ ვითარების განსხვავებული კუთხით დანახვამ შეიძლება საოცარი შედეგები გამოიღოს. ამის ერთ-ერთი საუკეთესო მაგალითი, ალბათ, ცისპლატინის აღმოჩენაა — პრეპარატისა, რომელმაც მრავალი ტიპის კიბოს მკურნალობაში რევოლუციური ცვლილებები შესაძლებელი გახადა. მოდით, ერთად გავეცნოთ ცისპლატინის აღმოჩენას.

ფუნდამენტური მეცნიერებებიდან კლინიკამდე = ბიოფიზიკიდან ონკოლოგიამდე

ცისპლატინის ისტორია იტალიელი ქიმიკოსით მიკელე პეირონეთი დაიწყო. მან 1844 წელს ლაბორატორიაში ცისპლატინის სინთეზირება შეძლო და მრავალი წლის განმავლობაში მას „პეირონეს ხსნარს“ უწოდებდნენ. იმ დროს მიაჩნდათ, რომ ცისპლატინს ბიოლოგიური აქტივობა არ ჰქონდა. 1965 წელს ბიოფიზიკოსმა ბარნეტ როზენბერგმა აღმოაჩინა მისი გამოყენების შესაძლებლობა კიბოს მკურნალობაში.

შემთხვევითობა მომზადებულ გონებას ირჩევს…

ბარნეტ როზენბერგი მაშინ ელექტრული ველის გავლენას იკვლევდა ბაქტერიების ზრდაზე. კვლევისას შენიშნა, რომ ელექტრული ველის ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ბაქტერიები არ მრავლდებოდა და მათი ზომაც კი 300-ჯერ მცირდებოდა. ელექტრული დენის გამორთვისას ბაქტერიები ჩვეულებრივ გამრავლებას აგრძელებდა. მან იფიქრა, რომ დენი უჯრედების გამრავლებას აკონტროლებდა. თანამშრომლებთან ერთად 2 წლის განმავლობაში ცდილობდა გაეგო კავშირი დენსა და უჯრედების გამრავლებას შორის. ანალიზის შედეგად მიხვდა, რომ ელექტრულ დენს უჯრედების გამრავლებაზე გავლენა არ ჰქონდა. უჯრედების გამრავლებას აჩერებდა არა ელექტრული ველი, არამედ ელექტროდებიდან გამოყოფილი პლატინის ნაერთი. მაშინვე შეუდგა ამ ნაერთის იდენტიფიცირებას. ხანგრძლივი კვლევის შედეგად ამ ნაერთს cisplatin უწოდა.

დოქტორმა როზენბერგმა იფიქრა, რომ უჯრედების გამრავლების დამთრგუნველი ნაერთი სიმსივნეების წინააღმდეგაც შეიძლება ეფექტიანი ყოფილიყო. თაგვის უჯრედებში კიბოს მოდელების შექმნით მან ცისპლატინის კიბოს საწინააღმდეგო მოქმედება გამოიკვლია. ექსპერიმენტის შედეგები დიდი აღმოჩენის პირველ ნიშნებს იძლეოდა. ცისპლატინი თაგვების სიმსივნეებს ეფექტიანად უტევდა და ამცირებდა. 6 თვის ბოლოს თაგვები ჯანმრთელები დარჩნენ და სიმსივნე არ განმეორებულა. მიუხედავად იმისა, რომ ცისპლატინი ძლიერ ტოქსიკური იყო, თაგვებმა დაბალი დოზების ატანა შეძლეს. დოქტორმა როზენბერგმა ეს შედეგები 1969 წელს პრესტიჟულ სამეცნიერო ჟურნალში Natureგამოაქვეყნა. იმ პერიოდში კიბოს მკვლევრები შედეგებს ეჭვით შეხვდნენ. მიზეზი იყო წარმოდგენა, რომ პლატინის მსგავსი მძიმე მეტალები „უაღრესად ტოქსიკურია“. მიუხედავად ამისა, ამერიკის კიბოს ეროვნულ ინსტიტუტზე როზენბერგის შედეგებმა შთაბეჭდილება მოახდინა და მან კვლევის მხარდაჭერა განაგრძო. ცისპლატინის კიბოს საწინააღმდეგო ეფექტი სხვა სიმსივნეებშიც წარმატებით დამტკიცდა.

შთამბეჭდავი შედეგების გამო ამერიკის კიბოს ეროვნულმა ინსტიტუტმა ცისპლატინის კლინიკური კვლევების მხარდაჭერა გადაწყვიტა. 1972 წელს დაიწყო პირველი კლინიკური კვლევები შორსწასული (მეტასტაზური) სათესლე ჯირკვლის კიბოს მქონე პაციენტებში. 1978 წელს FDA-მ ის სათესლე ჯირკვლის კიბოს სამკურნალოდ დაამტკიცა. მას შემდეგ ამ კიბოში ცისპლატინის ქიმიოთერაპიის რუტინული გამოყენებით აშშ-ში ყოველწლიურად დაახლოებით 1000 პაციენტის სიცოცხლე გადარჩება. თუ გავითვალისწინებთ, რომ 2017 წელს აშშ-ში სათესლე ჯირკვლის კიბოს 9000 ახალი დიაგნოზი იყო მოსალოდნელი, გასაგებია, რამდენად ფასეულია ეს რიცხვი. ამ კიბოს დროს ცისპლატინით გამოწვეული სიკვდილი თითქმის არ გვხვდება. სათესლე ჯირკვლის კიბოს მქონე პაციენტებში მიღებული საოცარი შედეგების შემდეგ ამერიკის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) ცისპლატინი შორსწასული სათესლე ჯირკვლის, საკვერცხისა და შარდის ბუშტის კიბოს სამკურნალოდ დაამტკიცა.

რატომ არის ცისპლატინი ასეთი მნიშვნელოვანი კიბოს მკურნალობისთვის?

• ცისპლატინის აღმოჩენამ შესაძლებელი გახადა პლატინაზე დაფუძნებული სხვა ონკოლოგიური პრეპარატების განვითარება და შეიქმნა ცისპლატინის მსგავსი წამლები. ახალი პრეპარატების შემუშავების მიზანი ნაკლები ტოქსიკურობა და კიბოში წამლისადმი რეზისტენტობის დაძლევა იყო.
• ცისპლატინმა რევოლუციური ცვლილება განსაკუთრებით სათესლე ჯირკვლის კიბოში მოახდინა. ამავე დროს ის კვლავ გამოიყენება სხვა ტიპის კიბოშიც, მაგალითად ფილტვის, შარდის ბუშტის, საშვილოსნოსა და საკვერცხის კიბოში.
• ამერიკის კიბოს ინსტიტუტის უახლესი მონაცემებით, კიბოს ყველა პაციენტის პროცენტულად 10-20-ში მკურნალობის რომელიმე ეტაპზე ცისპლატინი გამოიყენება.
• მსოფლიოში კიბოს მრავალი კვლევითი ცენტრი გენეტიკასა და ნანოტექნოლოგიასთან კოორდინირებულად მუშაობს, რათა კიბოს უჯრედები ცისპლატინის მიმართ უფრო მგრძნობიარე გახადოს.

ცისპლატინი ფუნდამენტურ მეცნიერებებსა და ონკოლოგიას შორის შესანიშნავი ურთიერთქმედების ერთ-ერთი საუკეთესო მაგალითია. მეცნიერებაში „შემთხვევითი“ აღმოჩენების მრავალი ისტორია არსებობს. უნდა აღინიშნოს, რომ მეცნიერებაში შემთხვევითობას უყვარს როზენბერგის მსგავსი, კვლევისა და აზროვნებისთვის გახსნილი, მომზადებული გონება.

შეხვედრამდე კიდევ ერთ, კვირის სამეცნიერო ისტორიაშიშეხვედრის სურვილით…