سیس‌پلاتین؛ داروی تحول‌آفرین سرطان و داستان شگفت‌انگیزش

گاهی نگاه کردن به یک وضعیت از زاویه‌های متفاوت، نتایجی معجزه‌آسا به همراه دارد. شاید یکی از بهترین نمونه‌ها، کشف دارویی به نام سیس‌پلاتین باشد که درمان‌های تحول‌آفرین بسیاری از سرطان‌ها را ممکن کرد. بیایید با هم شاهد کشف سیس‌پلاتین باشیم.

از علوم پایه تا بالین = از زیست‌فیزیک تا علم سرطان

داستان سیس‌پلاتین با شیمی‌دان ایتالیایی Michele Peyrone آغاز شد. او در سال 1844 توانست سیس‌پلاتین را در آزمایشگاه بسازد و سال‌های طولانی این ماده «محلول Peyrone» نامیده می‌شد. آن زمان تصور می‌شد سیس‌پلاتین هیچ فعالیت زیستی ندارد. در سال 1965 متخصص زیست‌فیزیک Barnett Rosenberg کشف خود درباره کاربرد سیس‌پلاتین در درمان سرطان را انجام داد.

تصادف‌ها ذهن‌های آماده را ترجیح می‌دهند…

Barnett Rosenberg در آن زمان درباره اثر میدان الکتریکی بر رشد باکتری‌ها تحقیق می‌کرد. او هنگام پژوهش متوجه شد باکتری‌های در معرض میدان الکتریکی تکثیر نمی‌شوند و حتی اندازه‌شان 300 برابر کاهش می‌یابد. وقتی جریان برق را خاموش می‌کرد، باکتری‌ها تکثیر طبیعی خود را ادامه می‌دادند. او فکر کرد جریان برق تکثیر سلول را کنترل می‌کند. همراه همکارانش 2 سال تلاش کرد ارتباط جریان برق و تکثیر سلولی را بفهمد. در پایان تحلیل‌ها دریافت که جریان برق هیچ اثری بر تکثیر سلول ندارد. آنچه تکثیر سلولی را متوقف می‌کرد، میدان الکتریکی نبود؛ بلکه ترکیبی از پلاتین بود که از الکترودها آزاد می‌شد. بلافاصله کوشید این ترکیب را شناسایی کند. پس از پژوهش‌های طولانی، این ترکیب را سیس‌پلاتین نامید.

دکتر Rosenberg فکر کرد ترکیبی که تکثیر سلول را مهار می‌کند، ممکن است روی تومورها نیز مؤثر باشد. او با ساخت مدل‌های سرطان در سلول‌های موش، اثر ضدسرطان سیس‌پلاتین را بررسی کرد. نتایج آزمایش در واقع نخستین نشانه‌های یک کشف بزرگ بودند. سیس‌پلاتین به‌طور مؤثر به تومورهای موش حمله و آن‌ها را کوچک کرده بود. در پایان 6 ماه، موش‌ها سالم مانده و تومور عود نکرده بود. اگرچه سیس‌پلاتین بسیار سمی بود، موش‌ها توانستند آن را در دوزهای پایین تحمل کنند. دکتر Rosenberg نتایج خود را در سال 1969 در مجله علمی معتبر Natureمنتشر کرد. آن زمان، پژوهشگران سرطان با تردید به این نتایج نگاه کردند؛ زیرا فلزات سنگینی مانند پلاتین «بسیار سمی» تصور می‌شدند. با وجود همه این‌ها، مؤسسه ملی سرطان آمریکا تحت تأثیر یافته‌های Rosenberg قرار گرفت و به پشتیبانی از پژوهش ادامه داد. اثر ضدسرطان سیس‌پلاتین در تومورهای دیگر نیز با موفقیت اثبات شد.

نتایج چشمگیر باعث شد مؤسسه ملی سرطان آمریکا تصمیم به حمایت از مطالعات بالینی سیس‌پلاتین بگیرد. در سال 1972 نخستین مطالعات بالینی در بیماران سرطان بیضه پیشرفته (متاستاتیک) آغاز شد. در سال 1978، FDA آن را برای درمان سرطان بیضه تأیید کرد. از آن زمان، استفاده معمول از شیمی‌درمانی سیس‌پلاتین در سرطان بیضه باعث نجات جان نزدیک به 1000 بیمار سرطان بیضه در سال در آمریکا می‌شود. با توجه به پیش‌بینی تشخیص 9000 مورد جدید سرطان بیضه در آمریکا در سال 2017، ارزش این رقم روشن می‌شود. مرگ‌های ناشی از سیس‌پلاتین در سرطان بیضه تقریباً ناچیزند. همراه با نتایج معجزه‌آسای بیماران سرطان بیضه، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، سیس‌پلاتین را برای درمان سرطان پیشرفته بیضه، تخمدان و مثانه تأیید کرد.

چرا سیس‌پلاتین برای درمان سرطان این‌قدر مهم است؟

• کشف سیس‌پلاتین زمینه ساخت داروهای سرطان دیگر بر پایه پلاتین را فراهم کرد و داروهای مشابه سیس‌پلاتین ساخته شدند. داروهای جدید با هدف سمیت کمتر و غلبه بر مقاومت دارویی سرطان توسعه یافتند.
• سیس‌پلاتین به‌ویژه در سرطان بیضه تحول ایجاد کرد. همچنین هنوز در انواع دیگر سرطان مانند ریه، مثانه، رحم و تخمدان استفاده می‌شود.
• بر اساس آخرین داده‌های مؤسسه سرطان آمریکا، در 10-20 درصد همه بیماران سرطان، در مرحله‌ای از درمان سیس‌پلاتین استفاده می‌شود.
• مراکز پژوهش سرطان بسیاری در جهان، هماهنگ با رشته‌هایی مانند ژنتیک و نانوفناوری تلاش می‌کنند سیس‌پلاتین را نسبت به سلول‌های سرطانی حساس‌تر کنند.

سیس‌پلاتین یکی از بهترین نمونه‌های تعامل شگفت‌انگیز علوم پایه و انکولوژی است. داستان کشف‌های «تصادفی» در علم بسیار است. باید تأکید کرد که تصادف‌های علمی، ذهن‌های آماده و پذیرای پژوهش و تفکر مانند Rosenberg را دوست دارند.

به امید دیدار در یکی دیگر از داستان‌های علمی هفته…