Mikroqrafiya 1665 – Robert Hooke mikroskopla dünya tarixində iz qoyur
Bu məqalədə
1665-ci ilin yanvarında Londonda Kral Cəmiyyətinin icazəsi ilə kitab çap olundu: Micrographia. İçində birənin, bitin, milçək gözünün o günədək heç kimin görmədiyi miqyasda rəsmləri vardı — və mantar toxumasının kəsiyində kiçik otaqcıqlar. Robert Hooke həmin otaqcıqlara "hüceyrə" dedi. Üç yüz altmış il sonra xərçəng xəstəsinin hansı müalicəni alacağına hələ də kiminsə mikroskopa baxıb həmin hüceyrələrə nə dediyi qərar verir.
Bu məqalə iki işi görür. Birincisi, Micrographia haqqında türkcə mənbələrdə dolaşan altı yanlışı mənbəsi ilə düzəldir — Hookeun mikroskopunu kimin hazırlamasından Leeuwenhoek və Malpighinin hansı ardıcıllıqla nə tapmasına qədər. İkincisi və daha mühümü, həmin mikroskopun bu gün onkoloji patologiyada nə etdiyini izah edir: xərçəng diaqnozunun niyə hələ mikroskopla qoyulduğunu, dərəcələndirmə sistemlərinin necə işlədiyini və iki patoloqun eyni preparatı fərqli oxuduqda nə baş verdiyini.
Məqalənin mərkəzindəki ziddiyyət budur: mikroskop xərçəng diaqnozunun hələ də mübahisəsiz standartıdır. Amma eyni zamanda ölçdüyü şeyin bir hissəsi insanın şərhidir. Süd vəzi biopsiyalarında atipiya qiymətləndirilməsində patoloqların razılaşdırılmış diaqnozla uyğunluğu %48 — yəni yarıdan azdır. Eyni patoloqların invaziv karsinomada uyğunluğu isə %96. Mikroskop uclarda demək olar ki, qüsursuz, ortada isə həqiqətən qeyri-müəyyəndir. Bu, müasir onkologiyanın ən az danışılan problemlərindən biridir.
Əvvəlcə altı düzəliş
| Dolaşan ifadə | Doğrusu |
|---|---|
| "Robert Hookeun 1665-ci ildə hazırladığı mürəkkəb mikroskop" | Hooke mürəkkəb mikroskopu nə icad edib, nə də özü hazırlayıb. İstifadə etdiyi cihaz londonlu alət ustası Christopher Cock tərəfindən istehsal edilib. Hooke optik düzəni təsvir etdi — öz ifadəsi ilə “kiçik obyektiv şüşə, daha nazik göz şüşəsi və çox dərin bir şüşə” — və incə detallar üçün ortadakı linzanı çıxararaq işlədi. 1665 ixtiranın deyil, kitabın tarixidir. |
| "İlk mikroskoplar 16-cı əsrin sonunda Niderlandda meydana çıxdı" | Ümumən doğrudur, amma ixtiraçısı bilinmir və iddia mübahisəlidir. Zacharias Janssenə aid edilir, lakin bu iddia oğlu tərəfindən 35 il sonra irəli sürülüb və Zacharias yəqin ki, 1585-ci ildə doğulub. Atası Hans Martens və rəqibi Hans Lippershey də namizəddir. Sənədləşdirilmiş ən erkən mürəkkəb mikroskop Cornelis Drebbelinkidir, 1621; Galileo 1624-cü ildə gördükdən sonra təkmilləşdirilmiş versiyasını hazırladı. |
| "Hooke bitki toxumasındakı otaqcıqları gördü və hüceyrə adını verdi" | Natamamdır — və bu çatışmazlıq mühümdür. Hooke mantar (şüşə tıxacı) kəsiyinə baxdı və gördükləri canlı hüceyrələr deyil, ölü bitki hüceyrələrinin boş divarları idi. Böyütməsi daxili məzmunu görməyə yetmirdi və onları canlı strukturlar kimi tanımadı. Öz sözləri ilə toxuma "pətək kimi tamamilə dəlikli və məsaməli idi"; bunlara "bu məsamələr və ya hüceyrələr" dedi. |
| "1673-cü ildə Leeuwenhoek gölməçə suyunun bir damcısındakı mikroorqanizmləri təsvir etdi" | Tarix və məzmun uyğun gəlmir. 1673 tarixli ilk məktubunun mövzusu kif, arılar və bitlər idi. İlk dəfə 1674-cü ildə protistləri (“kiçik heyvancıqlar”) müşahidə etdi. İlk bakteriya müşahidəsi isə 1683, insan ağzından götürülmüş nümunədə idi. |
| "Leeuwenhoekun kapilyar müşahidələri Malpighi tərəfindən təsdiqləndi" | Ardıcıllıq tərsinədir. Kapilyarları ilk görən Marcello Malpighidir: 1661, qurbağa ağciyərində (De pulmonibus observationes anatomicae). Leeuwenhoek kapilyarlarda qan axınını görən ilklərdəndir, amma Malpighi və Swammerdam bu strukturları daha əvvəl müşahidə etmişdi. Leeuwenhoekun özünəməxsus töhfəsi oradakıların eritrosit olduğunu ilk dəfə tanımasıdır. |
| "Pap smear 1943 civarında geniş yayıldı; əvvəl uşaqlıq boynu xərçəngi ABŞ qadınlarında aparıcı ölüm səbəbi idi" | 1943 monoqrafiyanın nəşr tarixidir — yayılma tarixi deyil. Papanikolau işini ilk dəfə 1928-ci ildə təqdim etdi və şübhə və müqavimətlə qarşılandı. Üsul 1940-cı illərə qədər geniş qəbul olunmadı; əhatəli sınaq 1950-ci illərin əvvəlində aparıldı. "ABŞ qadınlarında aparıcı ölüm səbəbi" ifadəsi təsdiqlənməyib — ən yaxşı halda “aparıcı xərçəng ölümü səbəbi” kimi yazılmalıdır. |
Micrographia: kitab niyə bu qədər mühümdür
| Tam adı | Micrographia: or Some Physiological Descriptions of Minute Bodies made by Magnifying Glasses, with Observations and Inquiries thereupon |
|---|---|
| Müəllif | Robert Hooke, Kral Cəmiyyətinin üzvü |
| Nəşr | Yanvar 1665, London |
| Mətbəə | Jo. Martyn və Ja. Allestry — Kral Cəmiyyətinin çapçıları |
| İcazə | Kral Cəmiyyətinin icazəsi, 23 noyabr 1664 tarixli, Cəmiyyətin prezidenti Lord Brounckerin imzası ilə |
| Mikroskop | Christopher Cock (London) tərəfindən hazırlanıb; təxminən 50 dəfə böyütmə |
| Məşhur lövhələr | Birə, bit, ağcaqanad, milçəyin gözü. Bit qravürası kitabdan dörd dəfə böyük qatlanan lövhə kimi çap edildi. |
Kitab yalnız rəsmlərdən ibarət deyildi. Hooke orada işığın dalğa nəzəriyyəsini irəli sürdü — onu sınma tədqiqatlarından və şüşə lövhələrdə müşahidə etdiyi titrəyiş naxışlarından inkişaf etdirmişdi. Və bəlkə daha təəccüblüsü: fosillər.
Hookeun fosil arqumenti öz dövründən çox irəlidə idi. Dövrün hakim fikri fosillərin “təbiətin mineral oyunları” — daşda öz-özünə yaranmış formalar olması idi. Hooke isə daşlaşmış ağac və ammonit kimi fosilləşmiş obyektlərin bir vaxt yaşamış canlıların qalıqları olduğunu, mineral əvəzlənməsi ilə daşlaşdığını müdafiə etdi. Bu, təkamül nəzəriyyəsinə yol açan məntiqdir və Darwindən iki əsr əvvəl yazılıb.
Kitabın təsiri akademiya ilə məhdudlaşmadı. Samuel Pepys gündəliyində onu "həyatımda oxuduğum ən dahiyanə kitab" adlandırdı. Micrographiaelmin xalqa çatdığı ilk böyük hadisələrdən biri — və vizuallığın elmi inandırma gücünün kəşf edildiyi an idi.
Hooke kim idi — və niyə üzünü bilmirik?
Robert Hooke (18 iyul 1635, Freshwater, Wight adası – 3 mart 1703, London) Kral Cəmiyyətinin Təcrübə kuratoruidi: 11 yanvar 1665-ci ildə ömürlük, ildə 80 funt müqabilində təyin edilmişdi. Vəzifəsi hər həftə Cəmiyyətin toplantılarına yeni təcrübələr hazırlamaq idi — elm tarixinin ən yorucu işlərindən biri.
Hookeun təsdiqlənmiş heç bir portreti yoxdur. Mary Bealenin çəkdiyi portret mövcud olmuş ola bilər; bu portret Newtonun 1710-cu ildə Kral Cəmiyyətinin mərkəzini köçürməsi zamanı itib. Bealenin kimliyi bilinməyən riyaziyyatçını təsvir edən tablosunun Hooke olması barədə son təkliflər mübahisəlidir.
Lakin diqqət: "Newton portreti qəsdən məhv etdirdi" hekayəsi yayılmışdır və mənbələrlə dəstəklənmir — sənədləşdirilmiş yeganə şey portretin köç zamanı itməsidir. Newton ilə Hooke arasında həqiqi ədavət vardı: cazibə qanununun tərs kvadrat formasında prioritet mübahisəsi. Hooke anlayışın ona aid olduğunu müdafiə etdi; Newton riyazi sübutu müstəqil inkişaf etdirdiyini, həqiqəti sezməklə onu dəqiq sübut etmək arasında fərq olduğunu dedi. Ədavət həqiqidir, portretin qətli isə təsdiqlənməyib — bunları ayırmaq lazımdır.
Mantar kəsiyi: elm tarixinin ən məhsuldar anlaşılmazlığı
Hooke şüşə mantarından nazik dilim kəsib mikroskopa qoydu. Gördüyü nizamlı pətək toxuması idi. Öz ifadəsi ilə: "tamamilə dəlikli və məsaməli olduğunu son dərəcə aydın görə bildim, pətək kimi, lakin məsamələri nizamlı deyildi." Bu strukturlar monastırdakı rahib otaqcıqlarını xatırlatdığı üçün latınca “kiçik otaq” mənalı cellulasözündən törədərək "hüceyrə" adını verdi.
Amma Hooke canlı hüceyrə görmədi. Mantar ölü bitki toxumasıdır; gördükləri boş qalmış hüceyrə divarları idi. Böyütməsi hüceyrənin içini görməyə yetmirdi və bu strukturları həyatın əsas vahidi kimi də tanımadı — onun gördüyü materialın məsaməli quruluşu idi. Yəni biologiyanın ən əsas anlayışının adı boşluğa baxılaraq qoyulub.
Bu, qüsur deyil, elmin necə irəlilədiyinin təsviridir: düzgün adı yanlış səbəbdən qoymaq, sonra iki əsr həmin adın nə ifadə etdiyini tapmaq. Hüceyrənin həyat vahidi olması fikri Hookedan 174 il sonra gələcəkdi.
Optika paradoksu: təkmil alət niyə geri qaldı?
Elm tarixinin ən öyrədici ironiyalarından biri buradadır. Hookeun əlindəki mürəkkəb mikroskop — obyektiv və okulyar linzalı, yəni “təkmil” olan — təxminən 50 dəfə böyüdürdü. Delftdə parça taciri olan Antonie van Leeuwenhoekun öz əlləri ilə hazırladığı təklinzalı sadə mikroskoplar isə günümüzə çatmış nümunələrdə ölçüldükdə 275 dəfəyə qədər çatırdı.
| Hookeun mürəkkəb mikroskopu | Leeuwenhoekun sadə mikroskopu | |
|---|---|---|
| Linza sayı | Üç (incə detallarda ikiyə endirilirdi) | Tək |
| Böyütmə | ~50 dəfə | 275 dəfəyə qədər |
| İstifadə | Nisbətən asan, geniş görmə sahəsi | Zəhmətli; gözə dayayıb sabit saxlamaq lazım idi |
| Yayılma | Kitabla birlikdə sürətlə yayıldı | Leeuwenhoek hazırlama sirrini paylaşmadı |
Bu rəqəm hər şeyi deyir: mürəkkəb mikroskopların Leeuwenhoekun tək linza ilə əldə etdiyi görüntü keyfiyyətinə çatması təxminən 150 il çəkdi. Həll 1830-cu ildə gəldi: Joseph Jackson ListerKral Cəmiyyətinə təqdim etdiyi “Axromatik mürəkkəb mikroskopların təkmilləşdirilməsi haqqında” işində linza elementləri arasındakı məsafəni dəyişərək həm rəng sapmasını (xromatik aberrasiya) daha yaxşı düzəldən, həm də sferik sapmanı minimuma endirən düzən tapdı — aplanatik fokuslar qanunu.
Dərs budur: daha mürəkkəb alət avtomatik olaraq daha yaxşı nəticə vermir. Hər linza xəta mənbəyidir; xətaları düzəltməyi öyrənmədən linza əlavə etmək görüntünü yaxşılaşdırmır. Bu prinsip onkologiyada daha çox test istəmək meylinə də aiddir.
Leeuwenhoek və Malpighi: düzgün ardıcıllıq
| İl | Kim | Nə |
|---|---|---|
| 1661 | Marcello Malpighi (1628–1694) | Kapilyar damarlar, qurbağa ağciyərində. Harveyin dövran nəzəriyyəsinin çatışmayan halqasını tamamladı. 1660-cı ildə qoyunda sınamış, strukturlar çox kiçik olduğundan bacarmamışdı. |
| 1665 | Robert Hooke (1635–1703) | Micrographia; mantar kəsiyində “hüceyrə” |
| 1673 | Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723) | Kral Cəmiyyətinə ilk məktub: kif, arılar, bitlər |
| 1674 | Leeuwenhoek | İlk protist müşahidələri — hərəkət edən obyektlərin “kiçik heyvancıqlar” olduğu nəticəsi |
| 1683 | Leeuwenhoek | İlk sənədləşdirilmiş bakteriya: insan ağzından alınmış nümunədəki böyük selenomonadlar |
| — | Leeuwenhoek | Kapilyarlarda qan axınını görən ilklərdəndir; lakin əsas özünəməxsus töhfəsi oradakıların eritrosit olduğunu tanımasıdır. Kapilyarları təsdiqlədiyi dəqiq il təsdiqlənməyib. |
Bir ad düzəlişi də: Türkcə mənbələrdə tez-tez işlənən “Anton Philips van Leeuwenhoek” düzgün yazılış deyil. Doğrusu Antonie van Leeuwenhoekdur; atasının adından gələn “Philips” ara adı ixtiyaridir və adətən istifadə edilmir. Özü də 1685-ci ildən sonra “Antonie van Leeuwenhoek” yazılışında qərarlaşmışdır.
Hüceyrədən hüceyrə patologiyasına: onkologiyaya gedən zəncir
Hooke ad qoydu. O adın mənası iki əsr sonra anlaşıldı — və anlaşılan kimi tibb dəyişdi.
1863-cü ildəki həmin fərziyyə yüz altmış il sonra hələ onkologiyanın ən məhsuldar tədqiqat istiqamətlərindən biridir. Xroniki iltihabın xərçəng riskini artırması — hepatitdən qaraciyər xərçənginə, Helicobacter pyloridən mədə xərçənginə, xoralı kolitdən kolorektal xərçəngə — bu gün qəbul olunmuş məlumatdır. Şiş mikromühiti və immun əsaslı müalicələr də eyni kökdən çıxır. Virchowun əlindəki tək alət mikroskop idi; hüceyrələri sayaraq fərziyyə qurdu və fərziyyə doğruldu. Hooke ad qoydu, Virchow həmin ada xəstəlik anlayışını bağladı — və patologiya yarandı.
Bu gün: mikroskop xərçəng klinikasında nə edir?
Molekulyar testlər, görüntüləmə və süni intellekt dövründə sual yaranır: xərçəng diaqnozu hələ mikroskopla qoyulurmu? Milli Xərçəng İnstitutunun cavabı bir cümlədir: "Patologiya hesabatı dəqiq xərçəng diaqnozunu təmin edir."
| Xəstənin kimlik məlumatları və biopsiya tarixi |
| Nümunənin bədənin harasından və necə götürülməsi |
| Makroskopik təsvir — “nümunənin adi gözlə görünüşünün vizual təsviri” |
| Mikroskopik təsvir |
| Dəqiq diaqnoz |
| Patoloqun şərh bölməsi |
| Şiş dərəcəsi — “hüceyrələrin nə qədər anormal görünməsi” |
| Süd vəzi xərçəngi şübhəsində estrogen və progesteron reseptoru ilə HER2/neu nəticələri |
| Molekulyar və genetik testlər (flüoressent in situ hibridləşmə daxil) |
NCI-yə görə patoloq hesabatı adətən biopsiya və ya əməliyyatdan sonrakı 10 gün ərzində həkimə göndərir. Diaqnoz anlayışlarının təfərrüatı üçün karsinoma nədir məqaləmizə baxa bilərsiniz.
Əməliyyatxanada: frozen section
Cərrah əməliyyat zamanı cavab gözləyirsə, toxuma dondurularaq kəsilir və dərhal boyanır. NCI-nin tərifinə görə frozen section “toxuma nümunəsi haqqında təcili cavab lazım olduqda” hazırlanır və cərraha xəstə əməliyyat masasındaykən sürətli diaqnoz verir. Müddət təxminən 15–20 dəqiqədir. Üsul 1905-ci ildə Louis B. Wilson tərəfindən William Mayonun istəyi ilə Mayo Clinic-də hazırlanmışdır.
| İstifadə | Məhdudiyyət |
|---|---|
| Cərrahi sərhəd qiymətləndirilməsi — çıxarılmış toxumanın kənarında şiş qalıbmı? | Dondurulmuş kəsiklərin görüntü keyfiyyəti formalinlə fiksasiya edilib parafinə yerləşdirilmiş toxumadan daha aşağıdır. Dəqiq diaqnoz əməliyyat zamanı nadir verilir. 2016-cı il Cochrane icmalı aşkar xoşxassəli və ya bədxassəli şişlərdə dəqiqliyin yaxşı, lakin sərhəd (borderline) şişlərdə daha aşağı olduğunu və onların təxminən beşdə birinin sonradan xərçəng kimi təsdiqləndiyini bildirmişdir. |
| Sentinel limfa düyünü — müsbətdirsə əlavə limfa düyünü disseksiyasına keçilir, xoşxassəlidirsə bu müdaxilədən qaçılır | |
| Sürətli istiqamətverici diaqnoz |
Dərəcələndirmə sistemləri: mikroskopa baxmağın qaydaya çevrilmiş forması
Onkologiyada ən çox istifadə edilən proqnoz vasitələrinin demək olar ki, hamısı əslində insanın mikroskopda gördüyünün rəqəmə çevrilmiş formasıdır.
| Sistem | Kim, nə vaxt | Nəyi ölçür | Aralıq |
|---|---|---|---|
| Gleason balı prostat xərçəngi |
Donald Gleason və həmkarları, Minneapolis Veteranlar Xəstəxanası, 1960-cı illər | Hüceyrə görünüşündən çox vəzi arxitekturası naxışları | 2–10; 2014 ISUP Dərəcə Qrupları ilə 1–5aralığına çevrildi |
| Nottingham (Bloom-Richardson) dərəcəsi süd vəzi xərçəngi |
Scarff-Bloom-Richardson 1957; Elston-Ellis Nottingham düzəlişi 1991 | Üç komponent, hər biri 1–3 bal: tubul yaranması, nüvə pleomorfizmi, mitoz sayı | Cəmi 3–9: 3–5 Dərəcə I, 6–7 Dərəcə II, 8–9 Dərəcə III |
| Breslow qalınlığı melanoma |
Alexander Breslow, George Washington Universiteti, 1970 | Epidermisin dənəvər təbəqəsindən invaziyanın ən dərin nöqtəsinə qədər, millimetr ilə | AJCC mərhələləndirməsində hədlər: 1 mm, 2 mm, 4 mm |
| DSÖ MSS şişləri 2021 qlioblastoma |
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, 5-ci nəşr (CNS5) | Morfologiya və molekulyar dəyişikliklər | Roma rəqəmləri tərk edildi; 1–4 ərəb rəqəmləri |
Breslow qalınlığı tək mikroskopik ölçmənin nə qədər güclü ola bildiyinin ən aydın nümunəsidir. Okulyar mikrometrlə dəriyə perpendikulyar ölçülən millimetr dəyəri beşillik sağqalım ilə sıx əlaqəlidir: 1 mm-dən aşağı %95–100, 1–2 mm arasında %80–96, 2,1–4 mm arasında %60–75, 4 mm-dən yuxarı təxminən %50. Eyni ölçmə limfa düyünü metastazı riskini də proqnozlaşdırır və bu gün hələ melanoma TNM mərhələləndirməsinin təməl daşlarındandır. Bir xətkeş, bir mikroskop və bir patoloq.
İmmunohistokimya: mikroskopa molekulyar məlumat əlavə etmək
İmmunohistokimya (İHK) hələ mikroskopiyadır — lakin toxumaya anticisim bağlanıb rəngləndirilərək sadə morfologiyanın görə bilmədiyi zülallar görünür edilir. Onkologiyada müalicəni birbaşa müəyyən edən bir neçə nümunə:
| Marker | Necə oxunur | Klinik nəticəsi |
|---|---|---|
| HER2 | 0, 1+, 2+, 3+ — hüceyrə membranında boyanmanın intensivliyinə və tamlığına görə | 3+ müsbət sayılır. 2+ isə “şübhəli”dir və refleks olaraq in situ hibridləşmə (FISH) aparılır — çünki 2+ balının proqnostik dəyəri aşağıdır və müşahidəçilərarası dəyişkənliyi aydındır. |
| ER / PR | Estrogen və progesteron reseptoru boyanması | Endokrin müalicə qərarının əsası; NCI-yə görə süd vəzi patologiya hesabatının standart hissəsi |
| PD-L1 | TPS: boyanan canlı şiş hüceyrələrinin faizi. CPS: boyanan şiş hüceyrəsi + limfosit + makrofaq sayının canlı şiş hüceyrəsi sayına bölünüb 100-ə vurulması | Ağciyərdə TPS (≥%1 və ≥%50 hədləri); serviks, urotelial, baş-boyun, qida borusu və üçlü mənfi süd vəzisində CPS. 22C3 klonu pembrolizumabın FDA tərəfindən təsdiqlənmiş müşayiətedici diaqnostik testidir. |
HER2 üçün faiz hədləri zamanla dəyişdirilmişdir (ASCO/CAP yeniləmələri); aktual hədlərin dəqiq mətni bu yazı üçün təsdiqlənə bilmədiyindən cədvəldə faiz verilməmişdir. Ki-67 haqqında təsdiqlənmiş məlumat əldə edilmədiyindən bu markerə yer verilməmişdir.
HER2-aşağı hekayəsi mikroskopun bugünkü gücünü təkbaşına izah edir. 5 avqust 2022-ci ildə FDA trastuzumab deruxtecanı (Enhertu) HER2-aşağı süd vəzi xərçəngi üçün təsdiqlədi. HER2-aşağı tərifi belədir: İHK 1+ və ya İHK 2+/ISH mənfi — yəni əvvəllər “HER2-mənfi” adı ilə bir qrupa daxil edilən xəstələrin bir hissəsi.
DESTINY-Breast04 tədqiqatında (557 xəstə), HR-müsbət kohortda median proqressiyasız sağqalma 10,1 ay, müqayisədə 5,4 ay (HR 0,51), ümumi sağqalma 23,9 ay, müqayisədə 17,5 ay (HR 0,64) olmuşdur. Yəni bir patoloqun İHK şüşəsinə baxaraq “0”, yoxsa “1+” deməsi xəstənin bu dərmanı qəbul edib-etməyəcəyini müəyyən edir. H&E-də bir-birinin eynisi görünən iki şiş bir boyanma balının tək pilləsi səbəbindən fərqli müalicə yollarına ayrılır. HER2-yə yönəlmiş müalicələrin genişlənən sahəsini HER2-mutant ağciyər xərçəngi və anbenitamab yazılarımızda müzakirə etdik.
Az danışılan problem: iki patoloq eyni şüşəni fərqli oxuyarsa?
Mikroskop ölçmə aləti deyil, bir görmə alətidir. Ölçdüyünün bir hissəsi insanın şərhidir — bu şərhin nə qədər ardıcıl olduğunu isə ölçmək mümkündür. Bu, ölçülmüşdür də.
Süd vəzi biopsiyaları: B-Path tədqiqatı
JAMAjurnalında 2015-ci ildə dərc olunmuş tədqiqatda 115 patoloq, 240 süd vəzi biopsiyası halını qiymətləndirdi; ümumilikdə 6.900 şərh verildi. Hər şərh mütəxəssislərin konsensus diaqnozu ilə müqayisə edildi.
| Diaqnoz kateqoriyası | Uyğunluq | Artıq şərh etmə | Əskik şərh etmə |
|---|---|---|---|
| İnvaziv karsinoma | %96 (94–97) | — | %4 |
| Atipiyasız xoşxassəli | %87 (85–89) | %13 | — |
| DCIS | %84 (82–86) | %3 | %13 |
| Atipiya | %48 (44–52) | %17 | %35 |
| Ümumi | %75,3 (73,4–77,0) | — | |
Melanoma: səkkiz dermatopatoloq, 792 lezyon
Nature Communicationsjurnalında 17 yanvar 2025-ci ildə dərc olunmuş prospektiv çoxmərkəzli tədqiqatda səkkiz Almaniya universitet xəstəxanasından səkkiz sertifikatlı dermatopatoloq, melanomadan şübhələnilən 792 lezyonu bir-birindən müstəqil qiymətləndirdi.
| Səkkizinin hamısının həmfikir olduğu hal | %53,5 (424/792) |
|---|---|
| Əksəriyyətin (ən azı beşinin) razılaşdığı hal | %90,9 (720/792) |
| Ümumi Fleiss kappa | 0,701 (0,693–0,710) |
| Nevuslar üçün kappa | 0,742 |
| İnvaziv melanomalar üçün kappa | 0,725 |
| Qeyri-invaziv melanomalar üçün kappa | 0,428 (0,415–0,441) |
| Mütəxəssis panelinin yerli patoloqla razılaşmadığı hal | %14,9 (118/792) |
| Mütəxəssis panelinin klinisist dermatoloqun təəssüratı ilə razılaşmadığı hal | %33,3 (264/792) |
İki tədqiqatın dediyi eynidir və xəstəyə izah edilməyə dəyər: mikroskop uclarda demək olar ki, qüsursuzdur — invaziv karsinomada %96 uyğunluq, invaziv melanomada kappa 0,725. Ortada isə həqiqətən qeyri-müəyyəndir — atipiyada %48, qeyri-invaziv melanomada kappa 0,428.
Bunun praktik qarşılığı belədir: sərhədi patoloji nəticə olduqda ikinci rəy istəmək etimadsızlıq deyil, məlumatlara əsaslanan tələbdir. “Atipiya”, “şübhəli”, “fərqləndirilə bilmədi” kimi ifadələr olan hesabatda ikinci patoloqun baxması statistik baxımdan nəticəni dəyişdirmək ehtimalı yüksək bir addımdır. Bunun müqabilində “invaziv karsinoma” deyən hesabatda ikinci rəy eyni dərəcədə məlumat vermir. İkinci rəy hər hesabatda deyil, uyğun hesabatda istənməlidir.
Rəqəmsal patologiya və süni intellekt
| Tarix | Məhsul | Nə edir? |
|---|---|---|
| 12 aprel 2017 | Philips IntelliSite Pathology Solution | FDA-nın ilkin diaqnoz üçün bütün slaydın görüntülənməsinə icazə verdiyi ilk sistemdir. Patoloqların şüşəni mikroskopda deyil, ekranda oxumasına imkan verir. Təxminən 2.000 cərrahi patologiya halında rəqəmsal şərhlərin şüşə slaydla aparılanlara bənzər olduğu göstərilmişdir. |
| 21 sentyabr 2021 | Paige Prostate (Paige.AI) | De Novo yolu ilə icazə verilmişdir. Prostat biopsiyası görüntüsündə xərçəng ehtiva etmə ehtimalı ən yüksək sahəni işarələyir, patoloq da oraya baxır. |
| 10 fevral 2025 | Ibex Prostate Detect | 510(k) təsdiqi. Patoloqun gözdən qaçırmış ola biləcəyi şişləri işarələyir; hal və slayd səviyyəsində xəbərdarlıqla istilik xəritəsi verir. |
Buradakı ən mühüm təfərrüat FDA-nın öz ifadələrində gizlidir. Paige Prostate “müayinəyə köməkçi (adjunct)” kimi səlahiyyətləndirilmişdir; patoloqu əvəz etmir, qəti diaqnoz hələ də “ixtisaslı patoloqun peşəkar qiymətləndirməsini” tələb edir. Onun performansı da bu çərçivədə oxunmalıdır: ayrı-ayrı slayd görüntülərində xərçəngin aşkar edilməsini patoloqların köməksiz oxumaları ilə müqayisədə orta hesabla %7,3 yaxşılaşdırmış, xoşxassəli slaydların oxunmasına isə təsir etməmişdir.
Və FDA-nın özünün bildirdiyi iki məhdudiyyət: “Potensial risklərə yanlış mənfi və yanlış müsbət nəticələr daxildir” və tədqiqat, “adətən birdən çox biopsiyaya əsaslanan yekun xəstə diaqnozuna təsiri qiymətləndirməmişdir.” Yəni tənzimləyici qurum bir oxuma köməkçisini təsdiqlədi və bunun yekun diaqnozu dəyişdirdiyini aydın şəkildə göstərmədi. Süni intellektin tibbi nəşriyyat və tədqiqatdakı yerini JAMA-nın 2026 qaydaları və Paper2Agent yazılarımızda müzakirə etmişdik.
Mikroskopun görə bilmədiyi: molekulyar qat
Mikroskopun sərhədini ən aydın göstərən sənəd Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2021-ci il mərkəzi sinir sistemi şişləri təsnifatıdır(CNS5). Bu təsnifat morfologiyanın təkbaşına yetmədiyini rəsmi olaraq qəbul edir.
| Vəziyyət | Əvvəlki yanaşma | CNS5-də |
|---|---|---|
| Glioblastoma diaqnozu | Mikroskopda nekroz və mikrovaskulyar proliferasiya görmək lazım idi | Bu xüsusiyyətlər artıq şərt deyil: TERT promotor mutasiyası, EGFR amplifikasiyası və ya 7-ci xromosomun qazanılması/10-cu xromosomun itirilməsindən biri varsa diaqnoz qoyulur |
| IDH-mutant astrositomanın dərəcələndirilməsi | Mikroskopik görünüşə görə | Homoziqot CDKN2A/B itkisi varsa, şüşə necə görünürsə görünsün, dərəcə 4 |
| Oliqodendroqlioma | Morfoloji diaqnoz | Adın özü molekulyardır: “oliqodendroqlioma, IDH-mutant, 1p/19q kodelesiyalı” |
| Orta xətt qlioması | — | “diffuz orta xətt qlioması, H3 K27-dəyişiklikli, ÜST dərəcə 4” |
Bu cədvəlin mənası belədir: mikroskopda aşağı dərəcəli görünən şiş molekulyar tapıntılar səbəbindən glioblastoma kimi təsnif edilə bilər. Yəni 1665-ci ildə başlayan “bax və təsvir et” ənənəsi 2021-ci ildə rəsmi olaraq sərhədinə çatdı — amma əvəz olunmadı, üstünə bir qat əlavə edildi. Patoloq hələ də mikroskopa baxır; lakin artıq hesabatın yanında PCR və sekvensləmə nəticələri də gəlir. Mutasiyanın genin harasında olmasının əhəmiyyətimorfologiyanın heç vaxt görə bilməyəcəyi məlumat qatıdır.
Elektron mikroskopu hələ də istifadə olunurmu?
Bəli — müəyyən edilmiş göstərişlərlə. ABŞ Veteranlar Səhiyyə İdarəsinin diaqnostik elektron mikroskopiyası proqramına görə əsas sahələr: böyrək xəstəlikləri (ən güclü göstəriş; immun komplekslər, bazal membran anormallıqları), neoplazmalar (az diferensiasiyalı karsinomalarda diferensiasiyanın müəyyən edilməsi; karsinoma–limfoma–melanoma–sarkoma fərqləndirilməsi), infeksion xəstəliklər (işıq mikroskopu ilə çətin görünən törədicilər), metabolik xəstəliklər (amiloidoz, mitoxondrial miopatiya) və səbəbi bilinməyən hallar.
Pap smear: mikroskopun ictimai səhiyyəyə çevrildiyi an
Mikroskopun tibbdə ən genişmiqyaslı təsiri diaqnozdan çox skrininq sahəsində olmuşdur. Georgios Papanikolau (13 may 1883, Kymi – 19 fevral 1962, Miami) uşaqlıq boynundan götürülən hüceyrələrin mikroskopda müayinəsi ilə xərçəngönü dəyişikliklərin aşkarlana biləcəyini göstərdi.
| 1928 | Papanikolau işini Battle Creek, Michigan şəhərindəki tibb konfransında təqdim edir. Tibb ictimaiyyəti tərəfindən şübhə və müqavimətlə qarşılanır. |
|---|---|
| 1943 | Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear nəşr olunur — Papanikolau və Herbert F. Traut, The Commonwealth Fund, New York. Bəzi mənbələr 1942 deyir; nəşr məlumatları və dövrün icmalları 1943-ü dəstəkləyir. |
| 1940-cı illər | Metod yalnız bu dövrdə tanınmağa başlayır |
| 1950-ci illərin əvvəlləri | Genişmiqyaslı sınaq aparılır; yayılma əsasən bundan sonra baş verir |
Bu gün skrininq hüceyrəyə baxmaqdan virusun nuklein turşusuna baxmağa keçib — bunu serviks xərçəngi və PCR yazılarımızda müzakirə etdik. Papanikolaunun hekayəsi və testin təfərrüatları üçün isə Pap smear ilə milyonlarla qadının həyatını xilas edən George Papanicolaou və Pap smear nəticəsinin anormal olması nə deməkdir yazılarımıza baxa bilərsiniz.
DROZDOGAN Akademiya Şərhi
Bu yazı kitab təqdimatı kimi başladı, patoloji hesabatın tənqidi kimi bitdi. Aradakı əlaqə təsadüf deyil: Hooke-un 1665-ci ildə başlatdığı üsul — bax, təsvir et, ad qoy — bu gün də xərçəng diaqnozunun təməlidir. Məhz buna görə üsulun sərhədlərini bilmək lazımdır.
⚡ Niyə vacibdir
Çünki xəstələrin əksəriyyəti xərçəng diaqnozunun analiz nəticəsi kimi dəqiq rəqəmdən gəldiyini düşünür. Halbuki diaqnoz bir insanın şüşəyə baxıb nə gördüyünü yazması ilə qoyulur. Milli Xərçəng İnstitutunun ifadəsi ilə “patoloji hesabat qəti xərçəng diaqnozunu təmin edir”; həmin hesabatdakı “şişin dərəcəsi” sətri isə “hüceyrələrin nə qədər anormal görünməsi” deməkdir. Görünmək ölçülməkdən fərqli feldir — və bu fərqi xəstəyə izah etməyə dəyər.
✅ Güclü tərəfi
Mikroskop üç yüz altmış il sonra hələ də qüvvədədir, çünki uclarda demək olar ki, qüsursuzdur. İnvaziv karsinomada patoloqların mütəxəssis konsensusu ilə uyğunluğu %96; invaziv melanomada kappa 0,725-dir. Breslow qalınlığı kimi tək mikroskopik ölçü beşillik sağqalmanı %95-dən %50-yə ayıracaq qədər güclüdür. Frozen section cərraha xəstə əməliyyat masasında ikən 15–20 dəqiqəyə cavab verir. Heç bir molekulyar test bu sürəti və bu maya dəyərini təklif etmir. Köhnə olması etibarsız olması demək deyil.
⚠️ Zəif tərəfi
Ortada qeyri-müəyyənlik həqiqidir və ölçülüb: süd vəzi atipiyasında uyğunluq %48, qeyri-invaziv melanomada kappa 0,428. HER2 2+ balının proqnostik dəyərinin aşağı olması və refleks FISH tələb etməsi də eyni problemin institusional qəbuludur — sistem öz qeyri-müəyyənliyini bildiyindən təhlükəsizlik klapanı qoyub. Süni intellekt bu boşluğu doldurmaq iddiasındadır; lakin FDA-nın icazə verdiyi məhsul bir köməkçidirvə tənzimləyici qurum bunun yekun diaqnozu dəyişdirdiyini göstərmədiyini aydın yazır. Nəhayət, ÜST-nin 2021 MSS təsnifatı morfologiyanın təkbaşına diaqnoz qoya bilmədiyini rəsmi qəbul etdi.
🩺 Xəstəyə nə deməli
(1) Patoloji hesabat qəti diaqnozdur; görüntüləmə deyil. Hesabat gəlmədən müalicə planlaşdırılmır və bu gözləmə boşa keçən vaxt deyil. (2) Hesabatın “dərəcə” sətri hüceyrələrin görünüşünü təsvir edir — mərhələ ilə qarışdırılmamalıdır. (3) Hesabatda “atipiya”, “sərhədi”, “fərqləndirilə bilmədi” kimi ifadələr varsa, ikinci patoloji rəy istəmək məlumatlara əsaslanan tələbdir; “invaziv karsinoma” deyən aydın hesabatda eyni dərəcədə məlumat vermir. (4) Süd vəzi xərçəngində HER2 balının 0, yoxsa 1+ olması bu gün dərmana çıxışı müəyyən edir; hesabat barədə soruşmaq olar. (5) Beyin şişlərində molekulyar nəticə gözlənilmədən verilən dərəcə məlumatı natamamdır.
❓ Açıq suallar
Süni intellekt dəstəkli oxuma ortadakı qeyri-müəyyən bölgədə — atipiya, sərhədi lezyonlar — patoloqlar arasında uyğunluğu həqiqətən artırırmı? FDA-nın təsdiqlədiyi məhsullar prostat xərçəngində aşkarlanmanı yaxşılaşdırır; lakin ən çox ehtiyac olan yer aşkarlama deyil, təsnifatdır. İkincisi: rəqəmsal patologiya yayıldıqca ikinci rəy almaq texniki olaraq asanlaşır — bu, həddindən artıq diaqnozu azaldacaq, yoxsa artıracaq? Üçüncüsü və bəlkə də ən əsası: morfologiya ilə molekulyar məlumat ziddiyyət təşkil etdikdə hansı üstün gəlir? ÜST 2021-ci ildə qliomalar üçün cavabı verdi (molekulyar), lakin digər şiş növlərində bu sual açıqdır.
Nəticə: Micrographiaəsərinin qalıcı töhfəsi bir alət və ya kəşf deyil, bir üsuldur: gözlə görünməyəni böyüt, diqqətlə təsvir et, çək, adlandır. Hooke bunu edərkən hətta canlı hüceyrə də görməmişdi — ölü mantarın boş divarlarına baxaraq düzgün adı yanlış səbəbdən qoymuşdu. Bu gün onkoloji patologiya eyni üsulun daha təkmil formasını tətbiq edir və eyni struktur məhdudiyyətlə yaşayır: görmək ölçməkdən fərqlidir. Mikroskopu etibarsız edəcək texnologiya yoxdur; lakin onu təkbaşına qoymayacaq qatlar var — immunohistokimya, molekulyar patologiya və bəlkə də süni intellekt. Düzgün cümlə “mikroskop geridə qaldı” deyil, “mikroskop artıq tək işləmir”cümləsidir.
Tez-tez verilən suallar
- Hooke mikroskopu ixtira etdimi?
- Xeyr. Mürəkkəb mikroskop Hooke-dan əvvəl mövcud idi; sənədləşdirilmiş ən erkən nümunə Cornelis Drebbelə aiddir (1621). Hooke-un istifadə etdiyi alət də londonlu Christopher Cock tərəfindən hazırlanmışdır. Hooke-un töhfəsi alətin ixtirası deyil, onunla nələr edilə biləcəyini göstərən kitabdır.
- Hooke həqiqətən hüceyrələrimi gördü?
- Xeyr — ölü mantar toxumasındakı boş hüceyrə divarlarını gördü. Böyütməsi hüceyrə tərkibini görməyə yetmirdi və bu strukturları canlılığın vahidi kimi tanımadı. “Hüceyrə” adını monastır otaqcıqlarını xatırlatdığı üçün verdi. Hüceyrənin canlılığın əsas vahidi olması fikri 1839-cu ildə Schleiden və Schwann ilə gəldi.
- Xərçəng diaqnozu hələ də mikroskopla qoyulurmu?
- Bəli. NCI-ın ifadəsi ilə “patoloji hesabat qəti xərçəng diaqnozunu təmin edir.” Görüntüləmə şübhə yaradır, qan testləri istiqamət verir; lakin qəti diaqnoz üçün toxuma götürülüb patoloq tərəfindən müayinə edilməlidir. Molekulyar testlər mikroskopu əvəz etmir, onun üstünə əlavə olunur.
- Patoloji hesabat nə qədər vaxta çıxır?
- NCI-a görə patoloq hesabatı adətən biopsiya və ya əməliyyatdan sonrakı 10 gün ərzində həkimə göndərir. Əməliyyat zamanı təcili cavab lazımdırsa, frozen section aparılır və nəticə təxminən 15–20 dəqiqəyə alınır; lakin frozen kəsiyin keyfiyyəti daha aşağıdır və qəti diaqnoz əməliyyat zamanı nadir hallarda verilir.
- İki patoloq eyni biopsiyaya fərqli diaqnoz qoya bilərmi?
- Bəli və bu ölçülüb. 115 patoloqun 240 süd vəzi biopsiyasını qiymətləndirdiyi tədqiqatda mütəxəssis konsensusu ilə uyğunluq invaziv karsinomada %96 olarkən atipiyada %48idi. Səkkiz dermatopatoloqun melanomadan şübhələnilən 792 lezyonu qiymətləndirdiyi tədqiqatda səkkizinin hamısı halların yalnız %53,5-ində həmfikir idi. Yəni qeyri-müəyyənlik həqiqidir və müəyyən diaqnoz kateqoriyalarında cəmlənir.
- İkinci patoloji rəy istəməliyəmmi?
- Hesabatınızda “atipiya”, “sərhədi”, “fərqləndirilə bilmədi”, “şübhəli” kimi ifadələr varsa, ikinci rəy statistik baxımdan mənalı addımdır. “İnvaziv karsinoma” deyən aydın hesabatda isə eyni dərəcədə məlumat vermir. Bu, etimadsızlıq deyil, məlumatların özünün göstərdiyi tətbiqdir. Qərarı müalicə komandanızla müzakirə edin.
- Şişin dərəcəsi ilə mərhələsi eyni şeydirmi?
- Xeyr, ən çox qarışdırılan iki anlayışdır. Dərəcə mikroskopda hüceyrələrin nə qədər anormal göründüyünü təsvir edir (Gleason, Nottingham kimi). Mərhələ isə şişin nə qədər yayıldığını təsvir edir. Eyni mərhələdə fərqli dərəcələr, eyni dərəcədə fərqli mərhələlər ola bilər.
- HER2 “0” ilə “1+” arasındakı fərq niyə vacibdir?
- Çünki 5 avqust 2022-ci ildən bəri FDA trastuzumab deruxtecanı HER2-aşağı (İHK 1+ və ya 2+/ISH mənfi) süd vəzi xərçəngi üçün təsdiqləmişdir. Əvvəllər “HER2-mənfi” qrupuna daxil edilən xəstələrin bir hissəsi artıq bu dərmana namizəddir. DESTINY-Breast04-də HR-müsbət kohortda ümumi sağqalma 23,9 aya qarşı 17,5 ay idi. Yəni boyanma balının bir pilləsi müalicə yolunu dəyişdirir.
- Süni intellekt patoloqu əvəz edəcəkmi?
- Bugünkü tənzimləyici vəziyyət buna icazə vermir. FDA-nın 2021-ci ildə icazə verdiyi Paige Prostate bir “köməkçi” kimi təsvir edilmişdir; qəti diaqnoz hələ də “ixtisaslı patoloqun peşəkar qiymətləndirməsini” tələb edir. FDA həmçinin tədqiqatın yekun xəstə diaqnozuna təsiri qiymətləndirmədiyini aydın bildirir.
- Elektron mikroskopu hələ də istifadə olunurmu?
- Bəli, müəyyən edilmiş göstərişlərlə: başda böyrək xəstəlikləri olmaqla, az diferensiasiyalı şişlərin fərqləndirilməsində, bəzi infeksion xəstəliklərdə, amiloidoz və mitoxondrial xəstəliklər kimi metabolik hallarda və səbəbi bilinməyən vəziyyətlərdə.
Lüğət
- Mürəkkəb mikroskop
- Obyektiv və okulyar olmaqla ən azı iki linza qrupundan istifadə edən mikroskop. Ümumi böyütmə linzaların güclərinin hasilidir.
- Sadə mikroskop
- Tək linzalı mikroskop. Leeuwenhoek-un istifadə etdiyi tip; öz dövründə mürəkkəb mikroskopdan daha yüksək ayırdetmə qabiliyyəti verirdi.
- Xromatik aberrasiya
- Linzanın müxtəlif dalğa uzunluqlarını fərqli nöqtələrə fokuslaması nəticəsində yaranan rəng saçaqlanması. 1830-cu ildə Lister tərəfindən böyük ölçüdə həll edildi.
- Sferik aberrasiya
- Linzanın kənarından və mərkəzindən keçən şüaların fərqli nöqtələrdə fokuslanması nəticəsində yaranan bulanıqlıq.
- Histopatologiya
- Toxumanın mikroskopda müayinə edilərək xəstəlik diaqnozunun qoyulması.
- Frozen section (dondurulmuş kəsik)
- Əməliyyat zamanı sürətli diaqnoz üçün toxumanın dondurularaq kəsilib boyanması. Müddət təxminən 15–20 dəqiqə; keyfiyyət parafin kəsikdən aşağıdır.
- Cərrahi sərhəd
- Çıxarılan toxumanın kənarı. Sərhəddə şiş hüceyrəsinin olub-olmaması əlavə cərrahiyyənin lazım olub-olmadığını müəyyən edir.
- Şişin dərəcəsi
- Hüceyrələrin mikroskopda nə qədər anormal göründüyünün ölçüsü. Mərhələ ilə eyni şey deyil.
- Mitoz sayı
- Müəyyən sayda böyük böyütmə sahəsində sayılan bölünən hüceyrələrin sayı. Nottingham dərəcəsinin üç komponentindən biri.
- Nüvə pleomorfizmi
- Hüceyrə nüvələrinin ölçü və forma baxımından nə qədər müxtəliflik göstərməsi.
- Breslow qalınlığı
- Melanomada epidermisin dənəvər qatından ən dərin invaziya nöqtəsinə qədər millimetrlə ölçü.
- İmmunohistokimya (İHK)
- Toxumadakı müəyyən zülalların anticisimlərlə işarələnib mikroskopda görünən hala gətirilməsi.
- TPS / CPS
- PD-L1 boyanmasını rəqəmləşdirən iki ayrı üsul. TPS yalnız şiş hüceyrələrini, CPS isə immun hüceyrələri də nəzərə alır.
- Fleiss kappa
- İkidən çox müşahidəçi arasında uyğunluğu təsadüfə düzəlişlə ölçən statistika. 1-ə yaxınlaşdıqca uyğunluq artır.
- Bütün slaydın görüntülənməsi
- Şüşə preparatın yüksək ayırdetmə ilə skan edilərək ekranda müayinə edilə bilən hala gətirilməsi. FDA ilkin diaqnoz üçün ilk dəfə 2017-ci ildə icazə verdi.
- Limforetikulyar infiltrat
- Şiş toxumasında görünən immun hüceyrə toplanması. Virchow-un 1863-cü ildə xərçəng–iltihab əlaqəsini qurarkən əsaslandığı tapıntı.
Şəffaflıq qeydi.
Təsdiqlənənlər: Hooke-un mikroskopunun Christopher Cock tərəfindən hazırlanması və Hooke-un üçlinzalı quruluşu öz ifadəsi ilə təsvir etməsi; mürəkkəb mikroskopun ixtiraçısının bilinməməsi və Drebbelin 1621-ci il aləti; Micrographiaəsərinin yanvar 1665 nəşr tarixi, mətbəəsi, 23 noyabr 1664 tarixli Kral Cəmiyyəti icazəsi və Brouncker imzası; Pepysin sözü; qatlanan bit lövhəsi; işığın dalğa nəzəriyyəsi və fosillərin canlı qalıqları olması iddiası; Hooke-un həyat tarixləri, Təcrübə Kuratoru təyin olunma tarixi və maaşı; portretin 1710-cu il köçü zamanı itməsi; Newton ilə tərs kvadrat qanunu mübahisəsi; Hooke-un mantar müşahidəsinin ölü hüceyrə divarları olması və “pətək / məsamələr və ya hüceyrələr” ifadəsi; Hooke-un ~50 dəfə, Leeuwenhoek-un günümüzə çatan alətlərində 275 dəfəyədək böyütmə; mürəkkəb mikroskopların təxminən 150 il geridə qalması; Listerin 1830-cu il axromatik işi və hər iki aberrasiyanı düzəltməsi; Leeuwenhoek-un 1673 ilk məktubunun məzmunu, 1674 protist və 1683 bakteriya müşahidələri; Malpighinin 1661-ci ildə qurbağa ağciyərində kapilyarları tapması və Leeuwenhoek-un əsas töhfəsinin eritrositi tanımaq olması; dörd şəxsin həyat tarixləri; Schleiden və Schwann 1839, Remak 1852, Virchow 1855 və 1858, xərçəng-iltihab 1863; NCI-ın patoloji hesabat tərifi, məzmunu və 10 günlük müddəti; frozen section tərifi, 15–20 dəqiqə, 1905 Wilson/Mayo mənşəyi, istifadə sahələri və Cochrane 2016 tapıntısı; Gleason, Nottingham, Breslow və ÜST CNS5 sistemlərinin qurucuları, tarixləri və diapazonları; Breslow sağqalma göstəriciləri; HER2 0/1+/2+/3+ kateqoriyaları və 2+-da refleks ISH məntiqi; HER2-aşağı tərifi, 5 avqust 2022 FDA təsdiqi və DESTINY-Breast04 nəticələri; PD-L1 TPS/CPS tərifləri, hədləri və 22C3 klonu; B-Path (JAMA 2015) və dermatopatologiya (Nature Communications 2025) uyğunluq məlumatları; Philips IntelliSite 2017, Paige Prostate 2021 və Ibex 2025 tənzimləyici qərarları ilə FDA-nın köməkçi xarakter vurğusu və məhdudiyyət ifadələri; ÜST CNS5-in molekulyar meyarları; elektron mikroskopiyası göstərişləri; Papanikolaunun 1928 təqdimatı, 1943 monoqrafiyası və CDC ilə ACS CAN-ın uşaqlıq boynu xərçəngi məlumatları.
Təsdiqlənə bilməyənlər: Hooke-un işıqlandırma qurğusu (yağ lampası, su ilə dolu şüşə kürə, skotoskop) — buna görə mətndə yer verilməmişdir; tez-tez sitat gətirilən “kiçik qutular və ya hüceyrələr, bir-birindən ayrı” ifadəsinin dəqiq mənbəyi; Hooke-un böyütməsi üçün verilən “30 dəfə” aşağı həddi; mürəkkəb mikroskopun 150 il geridə qalmasının adı göstərilmiş səbəbinin aberrasiyalar olması (aberrasiyaların Lister tərəfindən 1830-cu ildə düzəldilməsi təsdiqlənmişdir); Leeuwenhoek-un 1676 bibər suyu məktubu və 1683 nümunəsinin diş ərpi olması; Leeuwenhoek-un kapilyarları təsdiqlədiyi il; Micrographiaəsərindəki ümumi müşahidə sayı (“60” təsdiqlənə bilmədi); Newtonun portreti qəsdən məhv etdirməsi iddiası; uşaqlıq boynu xərçənginin skrininqdən əvvəl ABŞ qadınlarında “aparıcı ölüm səbəbi” olması; Papanikolau-Traut monoqrafiyasının 1942, yoxsa 1943 olması (1943 daha yaxşı dəstəklənir); aktual ASCO/CAP HER2 İHK faiz hədləri və ER/PR pozitivlik hədləri; Ki-67 haqqında heç bir məlumat (buna görə markerə yer verilməmişdir); Gleason dərəcələndirməsi üçün müşahidəçilərarası kappa qiymətləri (buna görə rəqəm verilməmişdir); PD-L1-in 22C3-dən başqa klonları; HER2-aşağı üçün FDA tərəfindən təsdiqlənmiş müşayiətedici diaqnostik testin adı; FDA tərəfindən təsdiqlənmiş süni intellekt patologiya cihazlarının tam siyahısı; Ibex-in performans rəqəmlərinin şirkət elanından kənar təsdiqi; Türkiyədə patologiya xidmətlərinə çıxış, ikinci rəy tətbiqləri və ödənişin qarşılanması — bu mövzularda heç bir iddia irəli sürülməmişdir.
Tənqidlərin mənbəyi: “Hooke-un düzgün adı yanlış səbəbdən qoyması”, “daha mürəkkəb alətin avtomatik daha yaxşı nəticə verməməsi”, “mikroskopun uclarda qüsursuz, ortada qeyri-müəyyən olması”, “ikinci rəyin hər hesabatda deyil, uyğun hesabatda istənməli olması” və “HER2 2+ refleks ISH qaydasının sistemin öz qeyri-müəyyənliyini institutlaşdırması olması” qiymətləndirmələri bu yazıya aiddir. Bunun müqabilində B-Path və dermatopatologiya uyğunluq rəqəmləri, FDA-nın köməkçi xarakter və məhdudiyyət ifadələri, ÜST CNS5-in molekulyar meyarları mənbələrin öz ifadələridir.
Maraq bəyanı: Bu yazıda adı çəkilən heç bir məhsul, test və ya şirkətlə əlaqəmiz yoxdur.
Mənbələr
- Hooke R. Micrographia: or Some Physiological Descriptions of Minute Bodies made by Magnifying Glasses. Jo. Martyn və Ja. Allestry, London, 1665. (Tam mətn: Project Gutenberg.)
- Lens on Leeuwenhoek. “Hooke's Microscope.” lensonleeuwenhoek.net
- National Museum of Health and Medicine. Hooke-un mikroskopu haqqında icmal. medicalmuseum.health.mil
- Lister JJ. “On the Improvement of Achromatic Compound Microscopes.” Kral Cəmiyyətinə təqdimat, 1830.
- Malpighi M. De pulmonibus observationes anatomicae. 1661.
- Virchow R. Die Cellularpathologie in ihrer Begründung auf physiologische und pathologische Gewebelehre. Berlin, 1858.
- National Cancer Institute. “Pathology Reports” məlumat qeydi. cancer.gov
- Gleason dərəcələndirmə sistemi və 2014 ISUP Dərəcə Qrupları.
- Elston CW, Ellis IO. Nottingham düzəlişi, Histopathology 1991;19:403. (Orijinal sistem: Bloom HJG, Richardson WW, British Journal of Cancer 1957;11:359.)
- Breslow A. Melanomada şişin qalınlığı, 1970.
- College of American Pathologists. “Updates in Glioma and Meningioma Classification: WHO 2021.” cap.org
- U.S. Food and Drug Administration. “FDA approves fam-trastuzumab deruxtecan-nxki for HER2-low breast cancer.” 5 avqust 2022. DESTINY-Breast04, NCT03734029.
- Elmore JG və b. “Diagnostic Concordance Among Pathologists Interpreting Breast Biopsy Specimens.” JAMA 2015;313(11):1122–1132. (B-Path)
- Dermatopatoloqlar arasında uyğunluq tədqiqatı. Nature Communications 2025;16:789, 17 yanvar 2025.
- U.S. Food and Drug Administration. “FDA allows marketing of first whole slide imaging system for digital pathology.” 12 aprel 2017.
- U.S. Food and Drug Administration. “FDA Authorizes Software that Can Help Identify Prostate Cancer.” 21 sentyabr 2021; De Novo qərar xülasəsi DEN200080.
- Ibex Medical Analytics. Prostate Detect 510(k) təsdiqi elanı, 10 fevral 2025. (Şirkət elanı.)
- Veterans Health Administration. “Diagnostic Indications for Electron Microscopy.” va.gov
- Papanicolaou GN, Traut HF. Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear. The Commonwealth Fund, New York, 1943.
- Centers for Disease Control and Prevention. Uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqi və ölüm göstəriciləri, MMWR. cdc.gov
- Frozen section: Cochrane icmalı, 2016.
Mənbələr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.