Karsinoma nədir? Xərçəngin ən geniş yayılmış hüceyrə tipi. In situ, invaziv, dərəcə və mərhələ anlayışları
Bu məqalədə
Patologiya hesabatında "karsinoma" sözünü oxumaq: epiteldən yaranan xərçənglər üçün ətraflı bələdçi
Xərçəng tək bir xəstəlik deyil; hansı hüceyrədən yaranmasına görə tam fərqli davranan yüzlərlə xəstəliyin ümumi adıdır. Karsinoma bu ailənin ən böyük üzvüdür: dəri, tənəffüs yolları, bağırsaq, süd vəzi və prostat axacaqları, böyrək borucuqları və sidik kisəsinin daxili səthi kimi bədənin daxili və xarici səthlərini örtən epitel hüceyrələrindən yaranan xərçənglər belə adlanır və bütün xərçənglərin 80–90%-ni təşkil edir. Patologiya hesabatında "karsinoma" sözünü görmək özlüyündə yaxşı və ya pis xəbər deyil; əsas məlumat hesabatın davamındakı "in situ" və ya "invaziv", dərəcə və mərhələ ifadələrindədir. Bu bələdçidə karsinomanın sarkoma, limfoma və melanomadan fərqini, bazal membranın niyə ən vacib sərhəd olduğunu, patoloqun bir şişə necə "karsinoma" diaqnozu qoyduğunu və əsas karsinoma növlərini sxem və qrafiklərlə izah edirik. Xərçəngin necə yarandığını xərçəng biologiyası bələdçimizdə, yayılmanın necə baş verdiyini metastaz yazımızda nəzərdən keçirmişdik.
- Yazı yenidən yazıldı və yeni quruluş aldı; sxemlər, təsvirlər və qrafiklər əlavə edildi.
- Aşağı riskli DCIS-də aktiv müşahidəni araşdıran LORD tədqiqatının 2026-cı ildə açıqlanan ilk nəticələri əlavə edildi.
- Dərinin yastıhüceyrəli karsinomasında əməliyyat və şüa müalicəsindən sonra əlavə (adyuvant) semiplimab təsdiqi (oktyabr 2025) əlavə edildi.
- Türkiyə məlumatları GLOBOCAN 2022 əsasında yeniləndi. Bazalhüceyrəli karsinomada "kimyəvi pilinq" və "kimyaterapiyanın", böyrək xərçəngində "şüa terapiyası və kimyaterapiyanın" əsas müalicə kimi təqdim edildiyi köhnə məlumatlar düzəldildi.
- Karsinoma nədir? Epitel hüceyrələrindən yaranan bədxassəli şişdir və bütün xərçənglərin 80–90%-ni təşkil edir. Sarkoma birləşdirici toxumadan, limfoma və leykemiya qan hüceyrələrindən, melanoma piqment hüceyrələrindən yaranır; melanoma karsinoma deyil.
- Ən vacib anlayış: bazal membran. In situ karsinoma epitelin altındakı bu nazik qişanı keçməyib və yayıla bilməz (mərhələ 0). İnvaziv karsinoma qişanı keçib; damar və limfa yolu ilə yayılma mümkün olur.
- Dərəcə və mərhələ fərqlidir. Dərəcə (G1–G3) hüceyrələrin mikroskopda nə qədər dəyişilmiş göründüyünü, mərhələ (0–IV) xəstəliyin nə qədər yayıldığını göstərir.
- Növ müalicəni müəyyən edir. Adenokarsinoma, yastıhüceyrəli, bazalhüceyrəli, urotelial, böyrəkhüceyrəli və neyroendokrin karsinomalar fərqli davranır; məsələn, bazalhüceyrəli karsinoma nadir hallarda yayılır, böyrəkhüceyrəli karsinoma isə kimyaterapiyaya davamlıdır və immunoterapiya ilə müalicə edilir.
Bu mövzu niyə vacibdir?
Poliklinikada ən çox qarşılaşdığımız problem məlumat çatışmazlığı deyil, yanlış qurulmuş məlumatdır. Xəstə əlində patologiya hesabatı ilə gəlir, "karsinoma" sözünü oxuyur; nə demək olduğunu bilmir, amma sözün ağırlığını hiss edir. Halbuki "karsinoma" təkbaşına demək olar ki, heç bir proqnostik məlumat daşımır: xərçənglərin böyük əksəriyyəti onsuz da karsinomadır. Hesabatda həqiqətən həlledici olan şişin in situ, yoxsa invaziv olması, hansı orqan və alt növdən yaranması, dərəcəsi və mərhələsidir.
Bu fərqləri bilmək həm lazımsız qorxunu azaldır, həm də müalicə seçimlərini düzgün sorğulamağa imkan verir. "In situ" ifadəsi çox vaxt xəstənin eşidə biləcəyi ən yaxşı xəbərdir, lakin hesabatın içində itib gedir. "Dərəcə 3" ilə "mərhələ 3" qarışdırıldıqda xəstələr öz vəziyyətlərini sistematik şəkildə yanlış qiymətləndirirlər. Patologiya hesabatınızı anlamaq həkiminizlə daha şüurlu danışmağın və lazım gəldikdə ikinci rəy istəməyin ilk addımıdır.
Karsinoma nədir?
Karsinoma bədənin daxili və xarici səthlərini örtən epitel hüceyrələrindən yaranan bədxassəli şişdir və bütün xərçənglərin 80–90%-ni təşkil edir. Ağciyər, süd vəzi, yoğun bağırsaq, prostat, mədə və sidik kisəsi xərçənglərinin çoxu karsinomadır. Epitelin altındakı bazal membranı keçməyibsə "in situ", keçibsə "invaziv" karsinoma adlanır.
Xərçənglər haradan yaranır? Dörd əsas qrup
Epitel bədənin bütün səthlərini örtən hüceyrə qatıdır: dəri, ağciyərlərin tənəffüs yolları, bağırsağın daxili səthi, süd vəzi və prostat axacaqları, böyrək borucuqları, sidik kisəsinin daxili örtüyü. Onun funksiyaları qoruma, ifrazat, sorulma və süzmədir. Bu hüceyrələr daim yeniləndiyinə və xarici amillərlə (tütün tüstüsü, günəş işığı, qidalar, viruslar) birbaşa qarşılaşdığına görə genetik zədələnmə toplama ehtimalları yüksəkdir; karsinomaların bu qədər çox olmasının əsas səbəbi budur.
Şəkil 1 · Xərçəng hansı hüceyrədən yaranır?
Karsinoma, sarkoma, qan xərçəngləri və melanoma
Xərçənglərin mənşə hüceyrəsinə görə paylanması
ABŞ-ın 2026-cı il xərçəng proqnozlarından hesablanmış təxmini paylanma, %. Bazal və yastıhüceyrəli dəri xərçəngləri daxil deyil.
Bu paylanma rəsmi statistika deyil, orqanlara görə proqnozlardan aparılmış hesablamadır və ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun "80–90%" aralığına uyğundur. İldə milyonlarla dəri karsinoması da sayılsaydı, karsinomanın payı 95%-i keçərdi.
ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun ifadəsi ilə karsinomalar bütün xərçəng hallarının 80 ilə 90 faizini təşkil edir. Bu rəqəm əslində ehtiyatlıdır: xərçəng reyestrləri bazal və yastıhüceyrəli dəri xərçənglərini saymır. Təkcə ABŞ-da ildə təxminən 5,4 milyon bazal və yastıhüceyrəli dəri xərçəngi diaqnozu qoyulur və bunların hamısı karsinomadır. Bu şişlər də sayılsaydı, karsinomanın payı 95%-i keçərdi. Sarkoma, limfoma və leykemiya kimi digər qruplar isə tam fərqli hüceyrələrdən yaranır və fərqli müalicə edilir (limfoma).
Sondakı şəkilçi nə bildirir? "-om", "-karsinom", "-sarkom", "-blastom"
| Şəkilçi | Mənası | Nümunələr |
|---|---|---|
| -om / -oma (təkbaşına) | Adətən xoşxassəli şiş; yarandığı toxumaya görə adlandırılır | lipoma (piy), fibroma (birləşdirici toxuma), adenoma (vəzi), mioma (saya əzələ), osteoma (sümük) |
| -karsinom | Bədxassəli, epitel mənşəli | adenokarsinoma, yastıhüceyrəli karsinoma, bazalhüceyrəli karsinoma, böyrəkhüceyrəli karsinoma |
| -sarkom | Bədxassəli, birləşdirici toxuma (mezenximal) mənşəli | osteosarkoma (sümük), liposarkoma (piy), leyomiosarkoma (saya əzələ), angiosarkoma (damar) |
| -blastom | Bədxassəli, embrional sələf hüceyrə mənşəli; əsasən uşaqlıq dövründə | neyroblastoma, nefroblastoma (Wilms şişi), retinoblastoma, hepatoblastoma, medulloblastoma |
- Melanoma: Melanositlərdən, yəni sinir sistemi ilə eyni embrional mənşəyə (neyroektodermal daraq) malik piqment hüceyrələrindən yaranır. Epitel hüceyrəsi olmadığı üçün karsinoma deyil. Bazal və yastıhüceyrəli karsinomalarla birlikdə "dəri xərçəngi" başlığı altında çəkilməsi bu əsas fərqi görünməz edir (melanoma).
- Limfoma: Limfositlərdən yaranan bədxassəli xəstəlik.
- Mieloma: Plazma hüceyrələrindən yaranır.
- Seminoma: Germ (cinsiyyət) hüceyrələrindən yaranır.
- Glioma / glioblastoma: Beyindəki qlial hüceyrələrdən yaranır.
Yazının ən vacib anlayışı: bazal membran
Hər epitel qatının altında onu altdakı birləşdirici toxumadan ayıran nazik struktur qişa var: bazal membran. Qan damarları və limfa kanalları bu qişanın altında, birləşdirici toxumanın içində yerləşir. Bu sadə anatomik fakt xərçəng biologiyasındakı ən vacib sərhədi yaradır.
Şəkil 2 · Normal epitel, in situ və invaziv karsinoma
Bazal membran keçildikdə nə dəyişir?
| In situ karsinoma | İnvaziv karsinoma | |
|---|---|---|
| Bazal membran | Keçilməyib | Keçilib |
| Damar və limfa yoluna çıxış | Yoxdur | Var |
| Metastaz | Verə bilməz | Verə bilər |
| Mərhələ | Mərhələ 0 | Mərhələ I–IV |
| Tam çıxarıldıqda | Adətən sağalma | Mərhələ və növə görə dəyişir; əlavə müalicə lazım ola bilər |
Bu tək anatomik hadisə sağalma ehtimalı çox yüksək zədələnməni həyatı təhdid edə bilən xəstəlikdən ayırır. Patologiya hesabatında "in situ" sözünü görmək xəstəliyin tam fərqli kateqoriyada olması deməkdir. Tez-tez rast gəlinən in situ karsinomalar bunlardır: süd vəzi axacaqlarında duktal karsinoma in situ (DCIS), uşaqlıq boynunda HPV ilə əlaqəli yüksək dərəcəli yastıhüceyrəli intraepitelial zədələnmə (HSIL, əvvəlki adı karsinoma in situ), sidik kisəsinin urotelial karsinoma in situ-su (yüksək dərəcəli və irəliləmə riski yüksək olan istisna) və dərinin yastıhüceyrəli karsinoma in situ-su olan Bowen xəstəliyi.
Dərəcə ilə mərhələ qarışdırılmamalıdır
Şəkil 3 · Dərəcə (grade) nədir?
Yaxşı, orta və zəif diferensiasiyalı şiş
| Dərəcə (grade) | Mərhələ (stage) | |
|---|---|---|
| Nəyi ölçür? | Hüceyrələrin mikroskopda nə qədər dəyişilmiş göründüyünü | Xəstəliyin nə qədər yayıldığını |
| Kim müəyyən edir? | Patoloq, mikroskopla | Görüntüləmə, əməliyyat tapıntıları və patologiya birlikdə |
| Kateqoriyalar | G1 yaxşı diferensiasiyalı (aşağı dərəcə) → G2 orta → G3 zəif diferensiasiyalı (yüksək dərəcə); bəzi sistemlərdə G4 diferensiasiyasız | Mərhələ 0 (in situ) → Mərhələ I–III (getdikcə irəliləmiş) → Mərhələ IV (uzaq metastaz) |
| Mənası | Hüceyrələr normaya nə qədər çox bənzəyirsə, şiş adətən bir o qədər yavaş böyüyür | TNM: T əsas şişin ölçüsü və yayılması, N tutulmuş limfa düyünləri, M uzaq metastaz |
Türkcədə bu iki anlayış tez-tez bir-birinin yerinə işlədilir və bu, ciddi anlaşılmazlıqlara səbəb olur. "Mərhələ 1, amma dərəcə 3" ziddiyyət deyil: xəstəlik erkən mərhələdədir, lakin hüceyrələr aqressiv görünür. Eyni şəkildə "mərhələ 4, amma dərəcə 1" də mümkündür. Hüceyrələrin bölünmə sürətini göstərən Ki-67 kimi biomarkerlər də dərəcənin qiymətləndirilməsinə kömək edir (Ki-67 nədir?).
Patoloq bir şişə necə "karsinoma" diaqnozu qoyur?
Yaxşı diferensiasiyalı karsinoma çox vaxt təkcə mikroskop görüntüsü ilə tanınır: vəzi strukturları adenokarsinomanı, keratin inciləri yastıhüceyrəli karsinomanı düşündürür. Lakin zəif diferensiasiyalı şiş mikroskopda sadəcə "bədxassəli hüceyrə yığını" kimi görünə bilər; hansı toxumadan yarandığı görünüşündən anlaşılmır. Bu zaman immunohistokimya (İHK) tətbiq olunur: toxumaya müəyyən zülalları boyayan anticisimlər əlavə edilir və boyanmış hüceyrələr mikroskopda qəhvəyi görünür.
Şəkil 4 · Patoloqun karsinoma və mənşə axtarışı
H&E-dən molekulyar testə beş addım
| Mənşə | Boyanan biomarkerlər |
|---|---|
| Karsinoma (epitel) | Pan-sitokeratin (AE1/AE3), CAM5.2, EMA |
| Limfoma | CD45 (LCA); sonra CD20 (B hüceyrə), CD3 (T hüceyrə) |
| Melanoma | S100, SOX10, HMB-45, Melan-A; sitokeratin mənfidir |
| Sarkoma | Vimentin; sonra desmin (əzələ), CD31 və ERG (damar) kimi toxumaya xas biomarkerlər |
Sitokeratin pozitivliyi bu ardıcıllıqda ən həlledici tapıntıdır: epitel diferensiasiyasını, deməli, karsinomanı göstərir. İkinci addım karsinomanın hansı orqandan gəldiyini tapmaqdır. Bunun üçün ən geniş yayılmış üsul CK7/CK20 dörd kvadrant yanaşmasıdır.
Şəkil 5 · CK7 / CK20 dörd kvadrant
Boyanma nümunəsinə görə ehtimal olunan mənşə orqanlar
Üçüncü addımda orqana xas biomarkerlər istifadə olunur: TTF-1 (ağciyər, qalxanabənzər vəzi), CDX2 və SATB2 (bağırsaq), GATA3 (süd vəzi, urotel), PAX8 (böyrək, qalxanabənzər vəzi, yumurtalıq, endometrium), NKX3.1 və PSA (prostat), p40 və p63 (yastıhüceyrəli diferensiasiya), ER/PR (süd vəzi), WT1 və kalretinin (seroz yumurtalıq şişi, mezotelioma).
Realist gözlənti: İmmunohistokimya ehtimal dairəsini daraldır, lakin həmişə qəti nəticə vermir. İlkin ocağı bilinməyən xərçənglərdə boyanma nümunələri mənşəyi halların yalnız bir qismində dəqiq müəyyən edə bilir. Patologiya hesabatı çox vaxt dəqiq ünvan deyil, ehtimallar xəritəsidir.
Əsas karsinoma növləri
Şəkil 6 · Əsas karsinoma növləri
Adı yarandığı epitel hüceyrəsini bildirir
Dəri karsinomaları: bazalhüceyrəli və yastıhüceyrəli
Bazalhüceyrəli karsinoma (BCC) ən çox rast gəlinən xərçəng növüdür və dəri xərçənglərinin təxminən 80%-ni təşkil edir. Epidermisin ən alt qatından yaranır, günəş görən nahiyələrdə, xüsusən üzdə yerləşir və çox nadir hallarda metastaz verir. Əlamətləri: sağalmayan açıq yara, mirvari kimi parlaq qabarıqlıq, qabıqlanan və ya qanayan ləkə (dəri xərçəngi şəkilləri).
| Bazalhüceyrəli karsinomada müalicə | İstifadə olunduğu hal | 5 illik residiv |
|---|---|---|
| Mohs mikroqrafik cərrahiyyəsi | Yüksək riskli zədələnmələr: üz, əl, ayaq, genital nahiyə; residiv vermiş və ya aqressiv alt növlər | %1,0 |
| Standart cərrahi eksiziya | Aşağı riskli gövdə və ətraf zədələnmələri (4 mm sərhəd) | %10,1 |
| Küretaj və elektrodesikasiya | Kiçik, səthi, tüksüz nahiyələr | %7,7 |
| Krioterapiya | Seçilmiş səthi zədələnmələr | %7,5 |
| Şüa terapiyası | Cərrahiyyəyə uyğun olmayan xəstə; sinirətrafı tutulmada əlavə müalicə | %8,7 |
| Yerli imikimod / 5-fluorourasil | Yalnız səthi BCC | Təmizlənmə 73–82%; residiv daha çoxdur |
| Fotodinamik terapiya | Səthi və nazik düyünlü BCC | Səthi növdə daha təsirlidir (fotodinamik terapiya) |
Bazalhüceyrəli karsinomada müalicəyə görə 5 illik residiv tezliyi
İlkin (əvvəllər müalicə edilməmiş) bazalhüceyrəli karsinoma; klassik icmal məlumatları, %.
Mohs cərrahiyyəsində bütün sərhədlər əməliyyat zamanı mikroskopla yoxlanıldığı üçün residiv ən azdır; buna görə üz kimi yüksək riskli nahiyələrdə üstünlük verilir. Aşağı riskli gövdə zədələnmələrində standart eksiziya kifayətdir. Məlumatlar müxtəlif seriyalardan toplanıb; birbaşa müqayisə deyil. Fərqli tədqiqatlar arasındakı müqayisə dolayıdır; xəstə qrupları, əvvəlki müalicələr və izləmə müddətləri fərqlidir.
İrəliləmiş bazalhüceyrəli karsinomada dərman müalicəsi: Cərrahiyyə və şüa terapiyasına uyğun olmayan lokal irəliləmiş və ya metastatik BCC-də iki seçim var. Hedgehog siqnal yolu inhibitorlarından vismodegib (FDA təsdiqi yanvar 2012) lokal irəliləmiş xəstəlikdə 60,3%, metastatik xəstəlikdə 48,5% cavab tezliyi təmin edir; sonidegib (iyul 2015) lokal irəliləmiş xəstəlikdə təxminən 56% cavab tezliyinə çatır. Bu dərmanlardan sonra və ya onlara uyğun olmayan xəstələrdə immunoterapiya dərmanı semiplimab (fevral 2021) lokal irəliləmiş xəstəlikdə 29%, metastatik xəstəlikdə 21% cavab tezliyi təmin edir. Bazalhüceyrəli karsinomada klassik kimyaterapiyanın müəyyənləşmiş yeri yoxdur; kimyəvi pilinq də müalicə seçimi deyil.
Yastıhüceyrəli karsinoma (SCC), dərinin ikinci ən çox rast gəlinən xərçəngidir; yastı, balıq pulcuğuna bənzər hüceyrələrdən yaranır. Bazalhüceyrəli karsinomadan fərqli olaraq metastaz verə bilər. Risk amilləri: açıq dəri rəngi, uzunmüddətli günəşə məruzqalma, 50 yaşdan yuxarı olmaq, immunosupressiya (xüsusən orqan transplantasiyası) və HPV. İrəliləmiş dəri SCC-sində immunoterapiya standartdır: semiplimab (2018) təxminən 47%, pembrolizumab (2020) təxminən 34% cavab tezliyi təmin edir. 2025-ci ilin oktyabrında semiplimab əməliyyat və şüa terapiyasından sonra residiv riski yüksək dəri SCC-sində əlavə (adyuvant) müalicə kimi də təsdiqləndi: C-POST tədqiqatında (415 xəstə) residiv və ya ölüm riski 68% azaldı (risk nisbəti 0,32).
Yastı (skuamoz) hüceyrəli karsinoma deyildikdə ilk növbədə dəri yada düşsə də, ağciyər, qida borusu, baş-boyun, uşaqlıq boynu və anusda da görülür və bu şişlərin davranışı ilə müalicəsi tam fərqlidir (HPV və baş-boyun xərçəngləri).
Adenokarsinoma: ən geniş yayılmış karsinoma forması
Adenokarsinoma ifrazat edən vəzi (qlandulyar) epitelindən yaranan karsinomadır. Ən çox rast gəlinən və ən çox ölümə səbəb olan xərçənglərin mühüm hissəsi bu qrupdadır; kolorektal xərçənglərin böyük əksəriyyəti də bağırsağın daxili səthini örtən vəzi epitelindən inkişaf edən adenokarsinomalardır (yoğun və düz bağırsaq xərçəngi).
| Orqan | Adenokarsinomanın payı |
|---|---|
| Prostat | Prostat xərçənglərinin 95%-dən çoxu |
| Mədə | Mədənin bədxassəli şişlərinin 90–95%-i |
| Mədəaltı vəzi | Təxminən 90%-i axacaq (duktal) adenokarsinomasıdır |
| Yoğun və düz bağırsaq | Böyük əksəriyyəti |
| Ağciyər | Təxminən 40–50% və artır (yastıhüceyrəli 20–30% və azalır) |
| Qida borusu | Qərb ölkələrində yastıhüceyrəlini keçib; dünyada yastıhüceyrəli hələ öndədir |
Süd vəzi: DCIS və invaziv karsinoma
Duktal karsinoma in situ (DCIS), süd vəzi axacaqlarının içində qalmış, bazal membranı keçməmiş karsinomadır. Diaqnoz qoyulan süd vəzi xərçənglərinin təxminən beşdə birini təşkil edir. Adətən əlamət vermir və rutin mammoqrafiyada aşkarlanır. DCIS-in nə qədərinin irəliləyəcəyi dəqiq bilinmir: əvvəlcə xoşxassəli hesab edilib müalicə olunmamış halların retrospektiv araşdırmalarında təxminən yarısında sonradan invaziv xərçəng inkişaf edib; əksinə, autopsiya tədqiqatlarında qadınların bir qismində heç aşkarlanmamış və irəliləməmiş DCIS tapılır. Buna görə DCIS bu gün "məcburi olmayan sələf zədələnmə" sayılır (DCIS-də cərrahi sərhəd).
Aşağı riskli DCIS-də əməliyyat əvəzinə aktiv müşahidə araşdırılır. COMET tədqiqatında iki illik invaziv xərçəng tezliyi təlimata uyğun müalicədə 5,9%, aktiv müşahidədə 4,2% olub. Niderlanddakı LORD tədqiqatının 2026-cı ildə açıqlanan ilk nəticələrində təxminən iki illik izləmədə invaziv xərçəng aktiv müşahidə qrupunda 6%, dərhal əməliyyat olunan qrupda 9% tezliklə aşkarlanıb. Tədqiqatçılar nəticələri "ürəkləndirici" saysalar da, təlimatların dəyişməsi üçün daha uzun izləmə lazımdır.
Aşağı riskli DCIS-də aktiv müşahidə: ilk nəticələr
COMET tədqiqatı (JAMA 2024, 957 xəstə): 2 ildə eyni süd vəzisində invaziv xərçəng, %.
Aktiv müşahidə 2 ildə müalicədən geri qalmadı. Niderlanddakı LORD tədqiqatında (1.423 xəstə, təxminən 2 il izləmə) invaziv xərçəng aktiv müşahidədə 6%, dərhal əməliyyatda 9% olub (əməliyyat qrupundakıların çoxu ilk əməliyyat materialında aşkarlanıb). İzləmə müddətləri qısadır; aktiv müşahidə hələ standart deyil.
DCIS-də əməliyyatdan sonra verilən hormon terapiyası DCIS-in özünü deyil, sonrakı süd vəzi xərçəngi hadisələrini hədəfləyən riskazaltma üsuludur. NSABP B-24 tədqiqatında tamoksifen beş illik süd vəzi xərçəngi hadisələrini 13,4%-dən 8,2%-ə endirdi; mütləq fərq təxminən 5 faiz bəndidir.
İnvaziv süd vəzi karsinoması bazal membranı keçmiş karsinomadır. Ən çox rast gəlinən növ əvvəllər "invaziv duktal karsinoma" adlanan və invaziv süd vəzi xərçənglərinin 75–80%-ni təşkil edən tipdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bu şiş üçün artıq "xüsusi tipə aid olmayan invaziv karsinoma (NST)" terminini üstün tutur; çünki "duktal" adı şişin axacaq hüceyrəsindən yarandığı barədə yanlış təəssürat yaradır. NST lobulyar, musinoz və ya tubulyar kimi xüsusi alt növün xüsusiyyətlərini daşımayan şiş deməkdir (süd vəzi xərçəngi, invaziv mikropapilyar karsinoma).
Böyrəkhüceyrəli karsinoma
Böyrəkhüceyrəli karsinoma (RCC) böyüklərdə böyrəyin bədxassəli şişlərinin 90%-dən çoxunu təşkil edir. Böyrəkdə qanı süzən borucuqların epitelindən yaranır. Alt növləri: şəffafhüceyrəli 70–80%, papilyar 10–15%, xromofob təxminən 5%. Erkən mərhələdə səssizdir; irəlilədikdə yan ağrısı, sidikdə qan, çəki itkisi və anemiya görülə bilər (böyrək xərçəngi).
Böyrəkhüceyrəli karsinoma klassik kimyaterapiya və şüa terapiyasına davamlıdır. Sitotoksik kimyaterapiyanın irəliləmiş RCC-də ümumi cavab tezliyi 4.093 xəstəni əhatə edən icmalda cəmi 6% olub. Şüa terapiyası metastatik xəstəlikdə sistemik müalicə deyil; sümük və ya beyin metastazında şikayətləri azaltmaq üçün və ya seçilmiş məhdud sayda metastaza tətbiq olunur. Metastatik RCC-də hazırkı standart immunoterapiya əsaslı kombinasiyalardır; bu müalicələrlə median ömür on il ərzində bir ildən dörd ildən çoxa yüksəldi (böyrək xərçəngində yeni təsdiqlər).
Metastatik böyrək xərçəngində immunoterapiya kombinasiyaları
Şəffafhüceyrəli böyrəkhüceyrəli karsinoma, birinci sıra faza 3 tədqiqatları. Median ümumi sağqalma, ay (nəzarət: sunitinib).
Hər üç tədqiqatda kombinasiya müalicəsi median ömrü 6–15 ay uzatdı. CheckMate 214-də fayda xüsusən orta və yüksək risk qrupunda göstərildi. CLEAR tədqiqatında lenvatinib + pembrolizumabla median sağqalma 53,7 ay idi; bu tədqiqatın son təhlilində sunitiniblə müqayisədə sağqalma fərqi statistik əhəmiyyətli deyildi. Fərqli tədqiqatlar arasındakı müqayisə dolayıdır; xəstə qrupları, əvvəlki müalicələr və izləmə müddətləri fərqlidir.
Urotelial (keçid hüceyrəli) karsinoma
Sidik yollarının daxili örtüyünü təşkil edən uroteldən yaranır: böyrəyin toplayıcı sistemi, sidik axarı, sidik kisəsi və sidik kanalı. Tez-tez qarışdırılan iki məlumatı ayrılıqda vermək lazımdır:
| Sual | Cavab |
|---|---|
| Sidik kisəsi xərçənglərinin nə qədəri urotelial karsinomadır? | 90%-dən çoxu. Yastıhüceyrəli karsinoma 2–7%, adenokarsinoma təxminən 2%. |
| Urotelial karsinomalar harada yerləşir? | 90–95%-i sidik kisəsində; yuxarı sidik yollarında (böyrək ləyəni və sidik axarı) yalnız 5–10%. Böyrək ləyəni şişləri sidik axarı şişlərindən təxminən iki dəfə çox rast gəlinir. |
Ətraflı məlumat üçün sidik kisəsi xərçəngi bələdçimizə baxa bilərsiniz.
Neyroendokrin karsinoma və kiçikhüceyrəli karsinoma
Neyroendokrin hüceyrələr həm sinir, həm də hormon ifrazı xüsusiyyətləri daşıyan epitel hüceyrələridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2022-ci il təsnifatına görə bu şişlər iki qrupa ayrılır:
- Neyroendokrin şiş (NET): Yaxşı diferensiasiyalıdır; Ki-67 və mitoz sayına görə G1, G2, G3 kimi dərəcələnir. Adətən daha yavaş gedişlidir; somatostatin analoqları və radionuklid terapiya (PRRT) kimi müalicələrə cavab verir.
- Neyroendokrin karsinoma (NEC): Zəif diferensiasiyalıdır və tərifinə görə yüksək dərəcəlidir. Kiçikhüceyrəli və irihüceyrəli olmaqla iki alt növü var. Sürətli gedişlidir; əsas müalicəsi platin-etoposid kimyaterapiyasıdır.
Hər ikisi epitel mənşəlidir; yəni neyroendokrin karsinoma karsinomadır. Kiçikhüceyrəli ağciyər xərçəngi (bütün ağciyər xərçənglərinin 10–15%-i) ən çox rast gəlinən neyroendokrin karsinomadır (kiçikhüceyrəli və qeyri-kiçikhüceyrəli ağciyər xərçəngi fərqləri). Eyni "neyroendokrin" başlığını daşısalar da, NET və NEC tam fərqli xəstəliklərdir və tam fərqli idarə olunur.
İlkin ocağı bilinməyən karsinoma
Bəzən metastaz aşkarlanır, lakin mənbəyi tapılmır. Buna ilkin ocağı bilinməyən xərçəng (CUP) deyilir. Görüntüləmə və immunohistokimya inkişaf etdikcə tezliyi azalıb: 1990-cı illərdə bütün xərçənglərin 3–5%-i olduğu halda, bu gün 1–2%-dir. Histologiyası böyük əksəriyyətlə karsinomadır: yaxşı və ya orta diferensiasiyalı adenokarsinoma təxminən 50%, zəif diferensiasiyalı adenokarsinoma təxminən 30%, yastıhüceyrəli karsinoma təxminən 15% (PET-KT).
Molekulyar profilləmə işə yarayırmı? CUPISCO tədqiqatı (436 xəstə) bunu yoxladı: geniş genomik profilləməyə görə seçilən müalicə kimyaterapiya ilə müqayisədə xəstəliyin irəliləməsiz keçən müddətini median 4,4 aydan 6,1 aya uzatdı (risk nisbəti 0,72). Lakin xəstələrin üçdə ikisindən çoxunda hədəflənə bilən dəyişiklik tapılmadı. Genomik profilləmə artıq təlimatlara daxil edilib, amma mütləq qazanc həftələr və ya aylar səviyyəsindədir (yeni nəsil sekvenləşdirmə).
Sarkomatoid karsinoma: adı yanıldıcı olan qrup
Sarkomatoid karsinoma epitel mənşəli olsa da, mikroskopda sarkoma görünüşü daşıyan karsinomadır. Bu görünüş epitel-mezenximal keçid adlanan prosesdən yaranır; sitokeratin boyanması epitel mənşəyini üzə çıxarır. Sarkoma deyil. Urotel, böyrək (sarkomatoid RCC), ağciyər, prostat, süd vəzi (metaplastik karsinoma) və timusda görülə bilər və eyni orqanın klassik karsinomasından daha pis gedişlidir.
Karsinoma diaqnozu necə qoyulur?
Şəkil 7 · Karsinoma diaqnozunda addımlar
Hansı test nəyi göstərir, nəyi göstərə bilməz?
| Addım | Nə edir, nə edə bilməz? |
|---|---|
| Laboratoriya testləri | Qanda və sidikdə şiş biomarkerləri yoxlanıla bilər. Təkbaşına xərçəng diaqnozu qoydurmur; izləmədə və bəzi hallarda diaqnoza kömək edir. |
| Görüntüləmə | Ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans, rentgen və PET-KT kütləni tapır və yayılmasını göstərir; kütlənin xərçəng olub-olmadığını qəti deyə bilməz. |
| Biopsiya | Diaqnoz qoyan yeganə üsuldur. Götürülən toxumada hüceyrə tipi, dərəcə və immunohistokimya qiymətləndirilir (biopsiya nədir?, biopsiya xərçəngi yayırmı?). |
| Molekulyar testlər | Biopsiya materialında hədəflənə bilən gen dəyişiklikləri axtarılır; müalicə seçimini birbaşa dəyişə bilər (genetik test hesabatı). |
Türkiyədə vəziyyət
GLOBOCAN 2022 məlumatlarına görə Türkiyədə bir ildə təxminən 240 min insana yeni xərçəng diaqnozu qoyulub. Kişilərdə və qadınlarda ən çox rast gəlinən xərçənglərin demək olar ki, hamısı karsinomadır: ağciyər, prostat, kolorektal, sidik kisəsi, mədə, süd vəzi, qalxanabənzər vəzi və uşaqlıq cismi xərçəngləri.
| Sıra | Kişilərdə ən çox | Qadınlarda ən çox |
|---|---|---|
| 1 | Ağciyər (24,0%) | Süd vəzi (24,5%) |
| 2 | Prostat (14,0%) | Qalxanabənzər vəzi (14,3%) |
| 3 | Kolorektal (9,3%) | Kolorektal (8,5%) |
| 4 | Sidik kisəsi (8,9%) | Uşaqlıq cismi (6,5%) |
| 5 | Mədə (6,3%) | Ağciyər (5,6%) |
- Ödənişsiz milli skrininq proqramı (KETEM): Süd vəzi üçün 40–69 yaşlı qadınlarda iki ildən bir mammoqrafiya; uşaqlıq boynu üçün 30–65 yaşlı qadınlarda beş ildən bir HPV-DNT testi; kolorektal xərçəng üçün 50–70 yaşlı qadın və kişilərdə iki ildən bir nəcisdə gizli qan testi və on ildən bir kolonoskopiya (kolonoskopiya ilə skrininq).
- Türkiyə uşaqlıq boynu skrininqində ilkin test kimi HPV-DNT-dən istifadə edən ölkələrdəndir; bu, bir çox milli proqramdan daha qabaqcıl yanaşmadır.
- Skrininq Xərçəngin Erkən Diaqnostikası, Skrininqi və Təlim Mərkəzlərində (KETEM), ictimai sağlamlıq və ailə sağlamlığı mərkəzlərində ödənişsizdir. Skrininqin məqsədi məhz bu yazının mövzusudur: karsinomanı bazal membranı keçməzdən əvvəl və ya dərhal sonra aşkar etmək.
- Türkiyənin xərçəng reyestrləri şişləri orqana görə təsnif edir; hüceyrə tipinə görə bölgü dərc edilmədiyi üçün Türkiyədə xərçənglərin dəqiq nə qədərinin karsinoma olduğu bilinmir.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
- Hesabatımdakı şiş in situ-dur, yoxsa invazivdir?
- Karsinomanın növü (adenokarsinoma, yastıhüceyrəli, urotelial və s.) və yarandığı orqan dəqiqdirmi?
- Şişin dərəcəsi nədir? Mərhələsi müəyyən edilib, yoxsa əlavə müayinə lazımdır?
- Mənşə qeyri-müəyyəndirsə, immunohistokimya paneli genişləndirilibmi? Molekulyar test lazımdırmı?
- Bu növ karsinomada əməliyyat, şüa, dərman müalicəsi və ya müşahidə seçimlərinin fayda və riskləri nələrdir?
- Patologiya preparatlarım üçün ikinci rəy almaq faydalı olarmı?
- "Hesabatda karsinoma yazılıbsa, vəziyyət çox pisdir." Xeyr. Xərçənglərin 80–90%-i karsinomadır; əsas həlledici amillər in situ və ya invaziv olması, orqan, alt növ, dərəcə və mərhələdir.
- "Karsinoma daha pisdir, yoxsa sarkoma?" Bu sual düzgün qurulmayıb. Hər iki qrupda həm çox yavaş gedişli, həm də sürətlə irəliləyən növlər var; həlledici amillər orqan, alt növ, dərəcə və mərhələdir.
- "Dərəcəm 3-dürsə, mərhələm də 3-dür." Xeyr. Dərəcə hüceyrələrin görünüşünü, mərhələ yayılmanı bildirir; erkən mərhələli, yüksək dərəcəli şiş də mümkündür.
- "Bazalhüceyrəli karsinomada kimyaterapiya alacağam." Demək olar ki, heç vaxt. Böyük əksəriyyəti cərrahiyyə ilə müalicə edilir; irəliləmiş hallarda Hedgehog inhibitorları və semiplimab istifadə olunur.
- "Böyrək xərçəngimdə kimyaterapiya verilmədi, natamam müalicə alıram." Xeyr. Böyrəkhüceyrəli karsinoma kimyaterapiyaya davamlıdır; metastatik xəstəlikdə standart müalicə immunoterapiya əsaslı kombinasiyalardır.
- "Mənbəyi tapılmayan xərçəng müalicə oluna bilməz." Xeyr. İlkin ocağı bilinməyən xərçəngi olan xəstələrin təxminən 15–20%-i daha yaxşı gedişli alt qruplara aiddir; genomik profilləmə bəzi xəstələrdə hədəfli müalicəyə yol açır.
- Mühüm bir hissəsi üçün bəli. Siqareti tərgitmək ağciyər, sidik kisəsi və baş-boyun xərçənglərinin; HPV peyvəndi uşaqlıq boynu və baş-boyun xərçənglərinin; hepatit B peyvəndi qaraciyər xərçənginin; günəşdən qorunma dəri xərçənglərinin riskini azaldır (HPV peyvəndinin 20 ili).
- Çəkiyə nəzarət, müntəzəm fiziki fəallıq və alkoqolun məhdudlaşdırılması da ölçülə bilən təsir göstərir.
- Skrininq proqramlarına qatılmaq karsinomanı bazal membranı keçməzdən əvvəl aşkar etmək imkanı verir.
Tez-tez verilən suallar
- Patologiya hesabatımda "karsinoma" yazılıb. Bu nə deməkdir?
- Şişin epitel hüceyrələrindən yarandığı deməkdir. Öz-özlüyündə yaxşı və ya pis xəbər deyil; xərçənglərin 80–90%-i karsinomadır. Əsas həlledici məlumat hesabatın davamıdır: in situ, yoxsa invazivdir, hansı orqan və alt növ, hansı dərəcə və mərhələdir.
- "In situ karsinoma" nə deməkdir, ciddidirmi?
- Xərçəng hüceyrələrinin epitelin altındakı bazal membranı keçmədiyi, buna görə damar və limfa yolu ilə yayıla bilmədiyi deməkdir. Mərhələ 0-dır və tam çıxarıldıqda adətən sağalma təmin olunur. Bir qismi zamanla invaziv ola biləcəyi üçün müalicə və ya yaxından izləmə lazımdır.
- Melanoma karsinomadırmı?
- Xeyr. Melanoma dəridəki piqment hüceyrələrindən (melanositlərdən) yaranır; bunlar epitel hüceyrələri deyil. Bazalhüceyrəli və yastıhüceyrəli dəri xərçəngləri isə karsinomadır. Hər üçü "dəri xərçəngi" başlığı altında çəkilsə də, biologiyaları, davranışları və müalicələri fərqlidir.
- Karsinomanın dərəcəsi ilə mərhələsi arasındakı fərq nədir?
- Dərəcə şiş hüceyrələrinin mikroskopda normal hüceyrələrə nə qədər bənzədiyini (G1–G3), mərhələ isə xəstəliyin nə qədər yayıldığını (mərhələ 0–IV, TNM sistemi) göstərir. Bunlar müstəqil meyarlardır: erkən mərhələli yüksək dərəcəli və ya irəliləmiş mərhələli aşağı dərəcəli şiş mümkündür.
Lüğət
- Epitel
- Bədənin daxili və xarici səthlərini örtən hüceyrə qatı; karsinomaların yaranma nöqtəsi.
- Bazal membran
- Epitelin altındakı nazik qişa; xərçəngin yayılması üçün keçilməli sərhəd.
- Karsinoma in situ
- Bazal membranı keçməmiş, buna görə yayıla bilməyən karsinoma; mərhələ 0.
- İnvaziv karsinoma
- Bazal membranı keçərək altdakı toxumaya yayılmış karsinoma.
- Adenokarsinoma
- İfrazat edən vəzi epitelindən yaranan karsinoma.
- Yastıhüceyrəli karsinoma
- Yastı epitel hüceyrələrindən yaranan karsinoma.
- Sarkoma
- Sümük, əzələ, piy, qığırdaq kimi birləşdirici toxumalardan yaranan bədxassəli şiş.
- Dərəcə (grade)
- Hüceyrələrin mikroskopda normadan nə qədər uzaqlaşdığının ölçüsü; G1 yaxşı, G3 zəif diferensiasiyalı.
- Mərhələ (stage)
- Xəstəliyin yayılması; TNM sistemi ilə müəyyən edilir (T şiş, N limfa düyünü, M uzaq metastaz).
- Sitokeratin
- Epitel hüceyrələrinə xas zülal ailəsi; immunohistokimyada pozitivliyi karsinoma diaqnozunun əsas dayağıdır.
- İlkin ocağı bilinməyən xərçəng (CUP)
- Metastazı aşkarlanan, lakin yarandığı orqan tapılmayan xərçəng.
DROZDOGAN Akademiya şərhi
Bu yazı tək bir xəstəliyi deyil, xəstələrin patologiya hesabatında qarşılaşdığı bir sözü izah edir. "Karsinoma" diaqnozdan çox ünvandır: xərçəngin hansı hüceyrədən yarandığını bildirir, nə qədər təhlükəli olduğunu deyil.
⚡ Niyə vacibdir
Hesabatda iki söz hər şeyi dəyişir: "in situ" və "invaziv". Aralarındakı fərq mikroskopik qişanın keçilib-keçilməməsidir və bu qişa sağalma şansı çox yüksək zədələnməni həyatı təhdid edə bilən xəstəlikdən ayırır. Xəstəyə yalnız bir şey izah edilməli olsaydı, bu olardı.
✅ Yaxşılaşan cəhətlər
Patologiya diaqnozu xeyli dəqiqləşib; ilkin ocağı bilinməyən xərçənglərin payı 3–5%-dən 1–2%-ə enib. Terminologiya daha dürüst olur: "xüsusi tipə aid olmayan invaziv karsinoma" adı yanlış biologiya təəssüratı yaratmır. Aşağı riskli DCIS-də COMET və LORD tədqiqatları "daha az müalicə" istiqamətində nadir və dəyərli addım atır.
⚠️ Məhdudiyyətlər
Türkcə mənbələrdə səhv tezliyi yüksəkdir: bazalhüceyrəli karsinomada "kimyəvi pilinq" və "kimyaterapiya", böyrək xərçəngində "şüa terapiyası və kimyaterapiya" əsas müalicə kimi təqdim oluna bilir. "80–90% karsinoma" rəqəmi dəri xərçəngləri sayılmadığı üçün ehtiyatlıdır; Türkiyə üçün hüceyrə tipinə görə bölgü dərc edilməyib. İmmunohistokimyanın gücü şişirdilməməlidir. DCIS-də aktiv müşahidə zamanı izləmə müddətləri hələ təxminən iki ildir; onilliklər ərzində irəliləyə bilən zədələnmə üçün daimi standart yaratmağa kifayət etmir.
🩺 Praktikada
Hesabatı xəstə ilə birlikdə oxuyur; "in situ" ifadəsini xüsusilə vurğulayır, dərəcə ilə mərhələni ayrı-ayrılıqda deyirik. Zəif diferensiasiyalı şişdə immunohistokimya panelinin genişləndirilməsini istəyir, ilkin ocağı bilinməyən xərçəngdə genomik profilləmə təklif edirik. Skrininq proqramlarını hər görüşdə xatırladırıq: Türkiyədə süd vəzi, uşaqlıq boynu və kolorektal skrininq ödənişsizdir.
❓ Açıq suallar
Hansı DCIS-in irəliləyəcəyini əvvəlcədən bilə bilərikmi? Metilləşmə profilləməsi və süni intellekt dəstəkli patologiya ilkin ocağı bilinməyən xərçəng tezliyini sıfıra yaxınlaşdıra bilərmi? Türkiyənin xərçəng statistikası hüceyrə tipinə görə də dərc olunacaqmı?
Nəticə: Karsinoma epiteldən yaranan və xərçənglərin böyük əksəriyyətini təşkil edən qrupdur. Patologiya hesabatında həqiqətən vacib olan üç sual var: in situ, yoxsa invazivdir, hansı dərəcə, hansı mərhələdir. Müalicə isə karsinomanın növünə və yarandığı orqana görə müəyyən edilir.
- Bu yazı 2026-cı ilin oktyabrında hazırlanıb; əvvəllər dərc olunmuş "Karsinoma nədir?" yazısının geniş yenilənməsidir.
- Mənşə hüceyrəsinə görə paylanma qrafiki ABŞ-ın 2026-cı il xərçəng proqnozlarından aparılmış hesablamadır; sitat gətirilə bilən rəsmi ifadə ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun "80–90%" aralığıdır. Türkiyədə hüceyrə tipinə görə dərc olunmuş xərçəng bölgüsü tapılmayıb.
- Türkiyədə ümumi hal sayı GLOBOCAN 2022-yə əsaslanır; orqan sıralamasındakı faizlər IARC məlumatlarından toplanıb. KETEM skrininq yaş aralıqları üçün Xalq Sağlamlığı Baş İdarəsinin güncəl elanları əsas götürülməlidir.
- Bazalhüceyrəli karsinoma residiv tezlikləri müxtəlif dövrlərdən toplanmış klassik seriyalara əsaslanır; müalicələr arasında birbaşa müqayisə deyil.
- Sxem və təsvirlər sadələşdirilib və miqyaslı deyil. Akademiya şərhi bizə aiddir.
- Bu yazı ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; öz patologiya hesabatınızı həkiminizlə birlikdə qiymətləndirin.
Mənbələr
- National Cancer Institute. SEER Training Modules: Cancer classification. training.seer.cancer.gov
- Siegel RL, Kratzer TB, Giaquinto AN, Sung H, Jemal A. Cancer statistics, 2026. CA Cancer J Clin 2026. acsjournals.onlinelibrary.wiley.com
- International Agency for Research on Cancer. Global Cancer Observatory: Türkiye fact sheet (GLOBOCAN 2022). gco.iarc.who.int
- Selves J, Long-Mira E, Mathieu MC, Rochaix P, Ilié M. Immunohistochemistry for diagnosis of metastatic carcinomas of unknown primary site. Cancers 2018;10:108. doi:10.3390/cancers10040108
- Krämer A, Bochtler T, Pauli C, et al. Molecularly guided therapy versus chemotherapy after disease control in unfavourable cancer of unknown primary (CUPISCO). Lancet 2024;404:527-539. doi:10.1016/S0140-6736(24)00814-6
- Rindi G, Mete O, Uccella S, et al. Overview of the 2022 WHO classification of neuroendocrine neoplasms. Endocr Pathol 2022;33:115-154. doi:10.1007/s12022-022-09708-2
- Sekulic A, Migden MR, Basset-Seguin N, et al. Long-term safety and efficacy of vismodegib in patients with advanced basal cell carcinoma: final update of the pivotal ERIVANCE BCC study. BMC Cancer 2017;17:332. doi:10.1186/s12885-017-3286-5
- U.S. Food and Drug Administration. FDA approves cemiplimab-rwlc for adjuvant treatment of cutaneous squamous cell carcinoma. 8 oktyabr 2025. fda.gov
- Motzer RJ, Tannir NM, McDermott DF, et al. Nivolumab plus ipilimumab versus sunitinib in first-line treatment for advanced renal cell carcinoma (CheckMate 214): 8-year follow-up. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Rini BI, Plimack ER, Stus V, et al. Pembrolizumab plus axitinib versus sunitinib as first-line therapy for advanced clear cell renal cell carcinoma: 5-year analysis of KEYNOTE-426. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hwang ES, Hyslop T, Lynch T, et al. Active monitoring with or without endocrine therapy for low-risk ductal carcinoma in situ: the COMET randomized clinical trial. JAMA 2025;333:972-980. doi:10.1001/jama.2024.26698
- The ASCO Post. Early results from a trial of active surveillance for low-risk DCIS are reassuring, say researchers (LORD, EBCC 2026). 1 aprel 2026. ascopost.com
- Fisher B, Dignam J, Wolmark N, et al. Tamoxifen in treatment of intraductal breast cancer: NSABP B-24 randomised controlled trial. Lancet 1999;353:1993-2000. doi:10.1016/S0140-6736(99)05036-9
- Hacettepe Universiteti İctimai Səhiyyə Kafedrası. Xərçəng üzrə məlumat qeydi, 2025 (GLOBOCAN 2022 Türkiyə məlumatları). halksagligi.hacettepe.edu.tr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.