Baş-boyun xərçəngləri ilə HPV əlaqəsi

İnsan papilloma virusu (HPV) hüceyrələrin nəzarətsiz bölünməsinə mane olan amilləri basqılayaraq həddindən artıq çoxalmaya səbəb olur. Məlum 179 alt növü olan virusun 16, 18, 31, 33 ştammları insanlarda xərçəng riski baxımından yüksək riskli növlərdir. Bununla belə, fərqli alt növlər ziyildən xərçəngə qədər fərqli klinik təsirlər yarada bilər. HPV genital ziyil, baş-boyun, vagina-vulva, penis, anus, uşaqlıq boynu və düz bağırsaq xərçəngləri ilə əlaqələndirilir.

- Əlaqəli mövzu: HPV – Human Papillomavirus nədir və xərçəngə necə səbəb olur?

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçənglərinin nisbəti artır. Əvvəllər bu xərçənglərin əksəriyyətinin səbəbi siqaret və alkoqol istehlakı olduğu halda (ölkəmizdə hələ belədir), bu gün Qərb cəmiyyətlərində baş-boyun xərçənglərində HPV müsbətliyinin nisbəti yarını keçib. Son tədqiqatlarda baş-boyun xərçənglərinin %25-inin, orofarenks (ağız boşluğu və udlaq) xərçənglərinin %60-ının HPV mənşəli olduğu göstərilib.

Ağız boşluğu, badamcıqlar, nazofarenks (burun-udlaq), farenks (udlaq) və larinks (qırtlaq) nahiyələrində yaranan xərçənglər baş-boyun xərçənglərini təşkil edir.

Yastı (skuamoz) hüceyrəli xərçəng baş-boyun nahiyəsində görülən xərçənglərin ən çox rast gəlinən tipi və eyni zamanda dünyada 6-cı ən geniş yayılmış xərçəng növüdür. Yastıhüceyrəli baş-boyun xərçənglərinin ən böyük risk amilləri alkoqol və siqaret olsa da, HPV ilə serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi əlaqəsini göstərən Dr. Harald zur Hausen 1970-ci ildə bu kəşfi ilə Nobel Mükafatını qazanıb. Sonrakı tədqiqatlarda 1983-cü ildə HPV ilə baş-boyun xərçənginin növü olan orofarenks xərçəngi arasında əlaqə tapılıb.

HPV ilə əlaqəli yastıhüceyrəli baş-boyun xərçəngi (YHBBK) olan şəxslərin %80-ində alt tip kimi HPV 16 müəyyən edilib. 515 YHBBK halının araşdırıldığı tədqiqatda alt qruplara baxdıqda halların %14-ündə HPV müsbətliyi aşkar edilib və bunların %84-ü HPV16, %16-sı HPV12, qalan hissəsi isə digər alt tiplərdən ibarət olub.

Orofarenks xərçəngi üzrə tədqiqatda isə 529 hal araşdırılıb; %61-i HPV16, %11-i digər alt tiplərlə əlaqəli olub.

HPV ilə əlaqəli şişlərdə 3 zülal (E5, E6 və E7) nəzarətsiz hüceyrə çoxalmasına cavabdehdir. E6 və E7 nəzarətli və zədələnmiş hüceyrələrin ölümünü təmin edən p53 və retinoblastoma (Rb) genlərini basqılayaraq təsir göstərir.

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçənglərinin gedişi necədir?

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngləri əlaqəli olmayanlardan fərqli klinik gediş göstərir.

HPV mənşəli olanlar daha erkən yaşlarda yaranır, intensiv alkoqol və siqaret istehlakı ilə daha az əlaqəlidir, şişlər daha kiçik, hüceyrə dəyişikliyi azdır və daha çox limfa düyünü metastazları görülür.

1973-2003-cü illəri əhatə edən retrospektiv tədqiqatın nəticələrinə görə siqaretlə əlaqəli baş-boyun xərçəngi əvvəlki illərlə müqayisədə %1,85 azalıb, HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngləri isə %0.8 artıb. Həmçinin HPV ilə əlaqəli olanlarda xüsusilə orofarenks xərçəngində artım, siqaretlə əlaqəli xərçəngdə isə ağız, larinks və hipofarenks (aşağı udlaq) xərçəngində artım görülüb.

HPV ilə əlaqəli şişlərin klinik gedişi daha sürətli olsa da, limfa düyünü metastazları müalicə ilə daha tez nəzarət altına alınır və daha tez geriləyir. Orofarenks xərçəngində HPV ilə əlaqəli şişlər digərlərindən %58 daha yüksək sağqalıma malikdir; eyni zamanda HPV ilə əlaqəli olub siqaret çəkməyənlər çəkənlərdən daha yüksək sağqalım göstərir.

Orofarenks xərçəngində HPV ilə əlaqəli və əlaqəli olmayan qruplara baxdıqda hər ikisində uzaq orqan metastazı eyni nisbətdə olub. Lakin HPV ilə əlaqəli xərçənglər daha sürətli inkişaf edib klinikaya daha pis əks olunsa da, müalicəyə daha yaxşı cavab verir.

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçənglərində molekulyar dəyişikliklər hansılardır?

HPV ilə əlaqəli və əlaqəli olmayan baş-boyun xərçənglərində fərqli mexanizmlərlə p53 və Rb genlərinin təsirlənməsi görülür. HPV ilə əlaqəli qrupda şiş yaranmasının qarşısını alan bu genlər, virusun E6 və E7 zülalları tərəfindən basqılanır. HPV ilə əlaqəli olmayan qrupda isə genetik meyillilik və ya digər kanserogen amillərə (xüsusilə siqaret və alkoqol) bağlı bu genlərdə mutasiyalar yaranaraq işlərinə təsir edir. Hər iki qrupda TP63, SOX2 və PIK3CA onkogenlərində (hüceyrələrdə həddən artıq çoxalmaya səbəb olan genlər) aktivləşmə görülür. Bunlarla yanaşı, iki növdə fərqli genlər də təsirlənir. Məsələn, HPV ilə əlaqəli qrupda TRAF3 geni basqılanır, PIK3CA geni aktivləşir, CASP8 aktivliyi artır; HPV ilə əlaqəli olmayan qrupda isə CASP8 və HRAS genlərində mutasiya və 1-ci xromosomun q qolunda artmış aktivlik görülür.

HPV ilə əlaqəli xərçənglərdə biomarker kimi mikro-RNT

MikroRNT-lər (miRNA) genlərin işinə təsir edərək həm xərçəngə səbəb olan genlərin (onkogen), həm də şişbasqılayıcı genlərin aktivliyinə təsir edir. Tədqiqatlarda ölçülən miRNA səviyyələrinin baş-boyun xərçənglərinin proqnozu (xəstəliyin gedişi), ömür gözləntisi və uzaq orqanlara yayılması ilə əlaqəli ola biləcəyi görülüb. Həmçinin müalicə cavabını izləmək üçün də istifadə edilə biləcəyi düşünülür. miRNA ölçmələri hazırkı praktikada rutin istifadə olunmasa da, gündəlik praktikaya daxil etmək üçün tədqiqatlar davam edir.

- RNT nədir, nə işə yarayır? Xərçəngin diaqnoz və müalicəsində istifadəsi

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçənglərində müalicəyə yanaşma

HPV ilə əlaqəli və əlaqəli olmayan qrupların klinik xüsusiyyətləri fərqli olduğundan HPV vəziyyəti bu xəstəliklər üçün müəyyənedici proqnostik (xəstəliyin gedişinə təsir edən) amildir.

HPV ilə əlaqəli qrup radioterapiyaya daha həssasdır və özünəməxsus müalicə yanaşması var. Bu məqamda şüalanma E6 tərəfindən basqılanan p53 üzərindəki təzyiqi azaldaraq apoptozu (proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümünü), yəni xərçəng hüceyrələrinin ölümünü artırır. Eyni zamanda HPV ilə əlaqəli olmayan qrup digəri ilə müqayisədə daha hipoksik (toxumada oksigen azlığı) olduğundan radioterapiyaya cavabı daha azdır.

Siqaret istifadəsi xüsusilə HPV ilə əlaqəli olmayan qrupda mühüm risk amilidir və həddindən artıq siqaret istehlakı pis proqnozla əlaqəlidir. Siqaret HPV ilə əlaqəli qrupda da mühüm risk amilidir. Mərhələ 3 və mərhələ 4 yastıhüceyrəli baş-boyun xərçəngi olan 96 xəstə ilə aparılmış tədqiqatda HPV ilə əlaqəli olmayan, yəni HPV mənfi qrupda 20 paket-il siqaret istehlak edən şəxslərin 5 illik sağqalımı %63 olub. HPV müsbət olub 20 paket-ildən çox siqaret istehlak edənlərin 5 illik sağqalımı %80, 20 paket-ildən az istehlak edənlərin 5 illik sağqalımı isə %95 müəyyən edilib.

Həmçinin HPV müsbət baş-boyun xərçənglərinin immun sistemi daha çox stimullaşdıraraq immunoterapiyalara daha yaxşı cavab verdiyi görülüb. HPV müsbət hallarda E7 zülalının vasitəçiliyi ilə T hüceyrə səviyyəsində artım görülür. Bu artımın potensial biomarker ola biləcəyi də düşünülür.

Baş-boyun xərçənglərində tam sağalma (şəfa, tam müalicə) təmin etmək üçün aqressiv müalicə yanaşması tətbiq olunur. Cərrahiyyə, radioterapiya və kimyaterapiya nəticəsində mukozit (ağız yarası), ağrı, ürəkbulanma, qan göstəricilərində dəyişikliklər, ödem, ağrılı udma və göz quruluğu kimi müalicə yan təsirləri görülə bilər. Bu məqamda risk və proqnostik amillərin müəyyən edilməsi vacibdir. Beləliklə, ən yaxşı müalicə rejimi seçilərək yan təsirləri minimuma endirmək hədəflənir.

HPV ilə əlaqəli qrupda HPV 16-nın ən çox görülən alt növ olduğunu qeyd etmişdik. Burada alt növlər arasında da klinik gediş və müalicəyə cavab dəyişir. Maraqlı tapıntı kimi HPV16 müsbət baş-boyun xərçəngləri digərlərindən daha gənc yaşda görülür (diaqnoz anında median yaş 56-57). Bir tədqiqatda HPV16 ilə əlaqəli orofaringeal xərçəngdə 5 illik sağqalım %65, digər yüksək riskli HPV ilə əlaqəli qrupda %46, HPV ilə əlaqəli olmayan qrupda isə %28 olub. Buna görə müalicənin müəyyən edilməsində HPV əlaqəsinin və alt növlərin mühüm olduğu, bu əlaqələrə görə müalicə yanaşmasının və intensivliyinin dəyişə biləcəyi görünür.

Nəticə olaraq, HPV ilə baş-boyun xərçəngi arasındakı əlaqə aydınlaşdırılmağa davam edir. Tədqiqatlarda HPV ilə əlaqəli və əlaqəli olmayan qruplar arasında xəstəliyə səbəb olan mexanizm, müalicə cavabı və sağqalım nisbətləri baxımından fərqlər göstərilib. Beləliklə, ən düzgün müalicə üsulu və ən uyğun doza yanaşması ilə minimum yan təsir, maksimum effektivlik hədəflənir. Bununla belə, HPV ilə əlaqəli xərçənglərin HPV peyvəndi ilə qarşısının alına biləcəyini xatırladaq.

*

Aşağıdakı infoqrafik poster ilə baş-boyun xərçəngləri haqqında qısa zamanda əhatəli məlumat əldə edə bilərsiniz.