HPV peyvəndinin kəşfinin arxasındakı hekayə

Dünyanın xərçəngə qarşı ilk spesifik qoruyucu peyvəndini hazırlayan dərman şirkəti deyil. HPV peyvəndinin kəşfini üç universitet və ABŞ Milli Xərçəng İnstitutu daxil iki qitənin dövlət qurumları dəstəkləyib. Peyvənd serviks (uşaqlıq boynu) xərçənginə səbəb ola bilən xəstəlik olaraq insan papilloma virusu (HPV) infeksiyasının qarşısını alır. HPV əsasən cinsi təmasla yayılır, kişi və qadınların təxminən %80-i həyatında yoluxur. Keçmişdə çiçək peyvəndi ilə çiçək xəstəliyi artıq problem deyilsə, HPV peyvəndi ilə başda serviks olmaqla əlaqəli xərçəngləri yaranmadan önləmək mümkün görünür.

HPV bütün xərçənglərin %5-nin səbəbi sayılır və tək serviks xərçəngindən dünyada ildə 300.000 qadının öldüyü hesablanır.

- Əlaqəli mövzu: Virus nədir? Virusların qısa tarixi və xərçəng yaradan viruslar

HPV peyvəndinin təsir mexanizmi nədir?

Peyvənd virusabənzər hissəciklərə (virus like particles, VPL) əsaslanır. Bunlar virusun xarici zülal örtüyünü (L1) daşıyır, lakin HPV-nin yoluxdurucu genetik materialı yoxdur. Əsas məqam xarici zülal örtüyüdür. Bununla immun sistemimiz hissəcikləri həqiqi HPV kimi qəbul edir və heç virusa məruz qalmadan immun cavab yaranır. Qrip peyvəndi kimi zəiflədilmiş virus forması deyil, hətta virus da deyil.

HPV peyvəndinin hazırlanması 20 ildən çox çəkib. Georgetown tədqiqatçıları ilkin baza işlərinə görə əsas patentlə mükafatlandırılıb; lakin komanda virusabənzər hissəciklə heç işləməmişdi. Onlar hissəcik yaranması üçün L1 örtüyünün təbii quruluşunun (normal formasının) lazım olduğunu göstərib.

3 universitet, 4 tədqiqat qrupu və ən azı 4 patent

ABŞ Patent Ofisi Milli Xərçəng İnstitutu, Avstraliya Queensland və ABŞ Rochester Universitetlərinin patentlərini də təsdiqləyib. Queensland L1 və L2 adlı iki örtük barədə məlumat dərc edib; bunların hissəciklərin birləşməsinə imkan verdiyini, lakin hissəciklərin kiçik və yanlış yığıldığını bildirib. Georgetown məqaləsindən əvvəl dərc edildiyi üçün əsas patentin sahibliyi mübahisə doğurub.

ABŞ Milli Xərçəng İnstitutu müstəqil olaraq heyvanlarda immun cavab yaradan ilk virusabənzər hissəciyi istehsal etmişdi.

ABŞ Rochester Universiteti insanlarda immun cavab göstərən ilk tədqiqatları apardı.

Avstraliya Queensland Universitetində araşdırmalara doktor Ian Frazer rəhbərlik etmişdi. Maliyyə üçün patentlərin hissəsi Merck və Avstraliya CSL Limited-ə satıldı. Georgetown və Rochester qruplarını isə ABŞ Milli Xərçəng İnstitutu maliyyələşdirmişdi.

Dörd qrup birlikdə işləməsə də, akademik səylər hissəciklərin sürətli və təsirli kəşfini təmin etdi. Peyvəndə gətirən nəticələrin çoxu 1991-1993-cü illərdə dərc edildi.

Peyvəndin üç növü

Hazırda 3 HPV peyvəndi var: 2-li (bivalent), 4-lü (quadrivalent) və 9-lu (nonavalent).

Ölkəmizdə dördlü Gardasil və ikili Cervarix var. Doqquzlu peyvənd 2014-cü ildə FDA təsdiqi alıb.

• Bazarda ilk HPV peyvəndi GardasilMerck tərəfindən istehsal edilib və dörd HPV növündən qoruyur. HPV-16 və HPV-18-i əhatə edir; bu 2 növ serviks xərçənglərinin %70-ni yaradır. HPV-16 həmçinin baş-boyun xərçəngləri ilə əlaqələndirilib. Gardisil HPV-6 və HPV-11-dən də qoruyaraq genital ziyillərin %90-na qarşı qorunma verir. 
• GlaxosmithKline istehsalı Cervarix dünyada bir neçə il istifadə edildikdən sonra 2009-cu ildə ABŞ-da təsdiqlənib, yalnız yüksək riskli 16 və 18 tiplərindən qoruyur. Genital ziyildən qorumur. ABŞ Milli Xərçəng İnstitutu tədqiqatı tövsiyə edilən üç dozadan ikisinin yetə biləcəyini göstərir. Üçüncü doza ilk inyeksiyadan altı ay sonra olduğundan buraxıla bilər, ona görə bu mühüm tapıntıdır. Cervarix-in tətbiqdən sonra 7 il təsirli olduğu da görünür. 
• HPV-nin 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 və 58 tiplərindən qorunmaq üçün Gardasil 9 hazırlanıb.

Kim HPV peyvəndi almalı və nə vaxt edilməlidir?

• Qız və qadınlara 9-26 yaş arasında; kişilərə isə 9-21 yaşda peyvənd tövsiyə edilir.
• Peyvənd immunitetində yaş vacibdir. Hər iki cins üçün ideal yaş 11-12-dir. Lakin həkim 9 yaşdan tövsiyə edə bilər.
• İlk cinsi təmasdan əvvəl vacibdir. Çünki HPV-yə məruz qalmamış uşaqlarda ən çox görülən 4 tipə qarşı %100 qorunma mümkün olar. 
• İlk peyvəndə 11-12 yaşda rutin başlanması tövsiyə edilir. 9-14 yaşlılarda 2 doza planlanır, ikincisi ilkindən 6 ilə 12 ay sonra verilir. 
• 9-14 yaşda 6 aydan qısa müddətdə 2 doza alan uşaq və gənclərə üçüncü doza tövsiyə edilir. Bu yaş qrupunda iki doza arası ən azı 6 ay keçibsə, 2 dozanın yetdiyi bildirilib. 
• 15-26 yaşda başlayan gənc və gənc yetkinlərə xərçəng yaradan HPV infeksiyasından qorunmaq üçün 3 doza uyğun sayılıb. 
• İmmun sistemi zəif, 9-26 yaşlı hər iki cins uşaq və gənclərə üç dozanı tamamlamaq tövsiyə edilir.

Başda uşaqlıq boynu olmaqla HPV əlaqəli çox xərçəngdən böyük qorunma verən peyvəndin erkən edilməsi vacibdir. Avstraliyada 45 yaşa qədər tövsiyə məlumatı olsa da, 26 yaşdan sonrakının istənilən təsirinə şübhə davam edir. Yaxında istifadəyə girməsini umduğumuz 9 alt tipə təsirli Gardasil 9-un HPV-dən qorunmada daha təsirli olacağı proqnozlaşdırılır. Nəticə olaraq peyvənd HPV və yarada biləcəyi xəstəliklərdən qorunmanın təsirli və təhlükəsiz yoludur. 

Əlaqəli mövzular:

- HPV hamiləlikdə anadan körpəyə keçirmi? Necə ötürülür və qorunmaq mümkündürmü?

- 2-ci Dünya Müharibəsindən Nobelə: Doktor Harald zur Hausen və HPV-nin serviks xərçəngi yaratmasının kəşfi

- Pap smear ilə milyonlarla qadının həyatını xilas edən George Papanicolaou

- AUTİZM: Peyvəndlər, xüsusi pəhrizlər və xərçənglə əlaqəsi