داستان پشت کشف واکسن HPV

سازندهٔ نخستین واکسن پیشگیرانهٔ اختصاصی سرطان جهان، شرکت دارویی نیست. کشف واکسن HPV را نهادهای عمومی دو قاره، شامل سه دانشگاه و مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا، حمایت کردند. واکسن از عفونتی پیشگیری می‌کند که می‌تواند، سرطان سرویکس (دهانهٔ رحم)،ایجاد کند؛ عامل این بیماری، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، است. بیشتر با تماس جنسی منتقل می‌شود و حدود %80 زنان و مردان زمانی در زندگی مبتلا می‌شوند. همان‌طور که آبله با واکسن دیگر مشکل امروزی نیست، به نظر می‌رسد واکسن HPV بتواند سرطان مرتبط، به‌ویژه دهانهٔ رحم، را پیش از ایجاد پیشگیری کند.

HPV علت %5 همهٔ سرطان‌ها شناخته می‌شود و برآورد می‌شود فقط سرطان دهانهٔ رحم سالانه 300.000 زن را در جهان از بین ببرد.

- موضوع مرتبط: ویروس چیست؟ تاریخچهٔ کوتاه و ویروس‌های سرطان‌زا

سازوکار اثر واکسن HPV چیست؟

واکسن بر ذرات شبه‌ویروسی (virus like particles, VPL) متکی است. ذرات واکسن پوشش پروتئینی بیرونی ویروس (L1) را دارند، اما مادهٔ ژنتیکی عفونت‌زای HPV ندارند. نکتهٔ کلیدی پوشش بیرونی است: دستگاه ایمنی ذره را مانند HPV واقعی می‌بیند و بدون هیچ مواجهه با ویروس، پاسخ ایمنی ایجاد می‌شود. مانند واکسن آنفلوآنزا شکل ضعیف‌شدهٔ ویروس نیست؛ حتی ویروس هم نیست.

ساخت واکسن بیش از 20 سال طول کشید. پژوهشگران Georgetown برای پژوهش زمینه‌ای نخست حق اختراع غالب واکسن را گرفتند، اما با ذرات شبه‌ویروسی کار نکرده بودند. نشان دادند ساختار طبیعی پوشش L1 برای تشکیل ذرهٔ شبه‌ویروسی لازم است.

3 دانشگاه، 4 گروه پژوهشی و دست‌کم 4 حق اختراع

ادارهٔ اختراع آمریکا درخواست مؤسسهٔ ملی سرطان، دانشگاه Queensland استرالیا و Rochester آمریکا را هم تأیید کرد. گروه Queensland دربارهٔ دو پوشش L1 و L2 داده منتشر کرد؛ ساختارها اجازهٔ اتصال ذرات را می‌دادند، اما ذرات کوچک و نادرست متصل بودند. چون پیش از مقالهٔ Georgetown چاپ شد، اختلاف بر سر حق اختراع غالب ایجاد کرد.

پژوهشگران مؤسسهٔ ملی سرطان مستقل از دانشگاه‌ها نخستین ذرهٔ شبه‌ویروسی ایجادکنندهٔ پاسخ ایمنی حیوان را ساختند.

گروه Rochester آمریکا نخستین مطالعات پاسخ ایمنی انسان را انجام داد.

پژوهش HPV در Queensland استرالیا را، دکتر Ian Frazer، رهبری کرد. بخشی از اختراع‌ها برای تأمین مالی به Merck و CSL Limited استرالیا فروخته شد. مؤسسهٔ ملی سرطان کار Georgetown و Rochester را تأمین مالی کرد.

چهار گروه مشترک کار نکردند، اما تلاش دانشگاهی باعث کشف سریع و مؤثر ذرات شد. بیشتر نتایج منجر به واکسن در 1991-1993 منتشر شدند.

سه نوع واکسن

امروزه 3 نوع واکسن HPV است: 2‌گانه (bivalent)، 4‌گانه (quadrivalent) و 9‌گانه (nonavalent).

در کشور ما Gardasil چهارگانه و Cervarix دوگانه موجود است. نه‌گانه در 2014 از، FDA تأیید گرفت.

• نخستین واکسن بازار HPV، Gardasil،توسط Merck تولید شد و از چهار نوع محافظت می‌کند. شامل HPV-16 و HPV-18 است که این 2 نوع موجب %70 سرطان دهانهٔ رحم می‌شوند. HPV-16 همچنین با، سرطان سر و گردن، مرتبط است. Gardisil از HPV-6 و HPV-11 هم محافظت می‌کند و بنابراین از %90 زگیل تناسلی پیشگیری می‌کند. 
• محصول GlaxosmithKline، Cervarix، پس از چند سال مصرف جهانی در 2009 در آمریکا تأیید شد و فقط از HPV پرخطر 16 و 18 محافظت می‌کند؛ پس محافظ زگیل نیست. مطالعهٔ مؤسسهٔ ملی سرطان می‌گوید شاید دو نوبت از سه نوبت توصیه‌شده کافی باشد. چون نوبت سوم شش ماه پس از نخست است و ممکن است فراموش شود، یافته مهم است. همچنین اثر Cervarix تا 7 سال پس از تجویز دیده شده است. 
• برای محافظت از HPV انواع 6، 11، 16، 18، 31، 33، 45، 52 و 58، Gardasil 9، توسعه یافت.

چه کسانی و چه زمانی باید واکسن HPV بگیرند؟

• دختران و زنان، بین 9-26 سال؛ مردان، بین 9-21 سال واکسینه شوند.
• سن در ایمنی واکسن مهم است. سن ایدئال هر دو جنس 11-12 توصیه می‌شود؛ اما پزشک ممکن است از 9 سالگی پیشنهاد کند.
• واکسن پیش از نخستین تماس جنسی مهم است؛ در کودکان مواجهه‌ندیده می‌توان در برابر شایع‌ترین 4 نوع HPV، محافظت %100 فراهم کرد. 
• شروع معمول واکسن در 11-12 سالگی توصیه می‌شود. برای 9-14 سال، برنامهٔ 2 دوز و نوبت دوم در فاصلهٔ 6 تا 12 ماه از اول توصیه می‌شود. 
• در کودکان و نوجوانان 9-14 سال که در کمتر از 6 ماه، 2 دوز گرفته‌اند، دوز سوم توصیه می‌شود. اما اگر فاصلهٔ دو نوبت در این سن دست‌کم 6 ماه باشد، 2 دوز کافی گزارش شده است. 
• برای نوجوان و جوان آغازکننده در 15-26 سالگی، 3 دوز برای محافظت از عفونت سرطان‌زای HPV مناسب دانسته شده است. 
• در هر دو جنس با ایمنی ضعیف در 9-26 سال، تکمیل سه دوز توصیه می‌شود.

واکسنِ بسیار محافظ در برابر سرطان‌های HPV، به‌ویژه دهانهٔ رحم، باید زود داده شود. گرچه اطلاعاتی از توصیه در استرالیا تا 45 سال هست، تردید اثربخشی مطلوب پس از 26 سال همچنان باقی است. انتظار می‌رود واکسن مؤثر بر 9 زیرنوع، Gardasil 9، که امیدواریم به‌زودی عرضه شود، محافظت مؤثرتری بدهد. در نتیجه واکسیناسیون راه مؤثر و ایمن پیشگیری از HPV و بیماری‌های ناشی از آن است. 

موضوعات مرتبط:

- آیا HPV در بارداری از مادر به کودک می‌رسد؟ چگونه منتقل و پیشگیری می‌شود؟

- از جنگ جهانی 2 تا نوبل: دکتر Harald zur Hausen و کشف سرطان‌زایی HPV در سرویکس

- George Papanicolaou که با پاپ‌اسمیر جان میلیون‌ها زن را نجات داد

- اوتیسم: ارتباط با واکسن، رژیم ویژه و سرطان