سرطان‌های سر و گردن و ارتباط با HPV

ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) با مهار عوامل جلوگیری‌کننده از تقسیم کنترل‌نشده سلول‌ها، موجب تکثیر بیش از حد می‌شود. از 179 زیرنوع شناخته‌شده ویروس، سویه‌های 16، 18، 31، 33 از نظر خطر سرطان در انسان پرخطر هستند. با این حال زیرنوع‌های مختلف می‌توانند آثار بالینی متفاوتی از زگیل تا سرطان ایجاد کنند. HPV با زگیل تناسلی و سرطان‌های سر و گردن، واژن و فرج، آلت تناسلی مردانه، مقعد، دهانه رحم و رکتوم مرتبط است.

- موضوع مرتبط: HPV – ویروس پاپیلومای انسانی چیست و چگونه موجب سرطان می‌شود؟

نسبت سرطان‌های سر و گردن مرتبط با HPV در حال افزایش است. در گذشته علت بیشتر سرطان‌های سر و گردن مصرف سیگار و الکل بود (در کشور ما همچنان چنین است)، اما امروزه در جوامع غربی، میزان HPV مثبت در سرطان‌های سر و گردن از نصف گذشته است. مطالعات اخیر نشان داده‌اند %25 سرطان‌های سر و گردن و %60 سرطان‌های اوروفارنکس (حفره دهان و حلق) ناشی از HPV هستند.

حفره دهان، لوزه‌ها، نازوفارنکس (حلق بینی)، فارنکس (حلق) و لارنکس (حنجره) محل ایجاد سرطان‌هایی هستند که سرطان‌های سر و گردن را تشکیل می‌دهند.

سرطان سلول سنگفرشی (تخت)، در میان سرطان‌های ناحیه سر و گردن، شایع‌ترین نوع است و همچنین در جهان 6. سرطان شایع محسوب می‌شود. مهم‌ترین عوامل خطر سرطان‌های سنگفرشی سر و گردن، مصرف الکل و سیگار است؛ با این حال ارتباط HPV با سرطان سرویکس (دهانه رحم) را نشان داد، دکتر Harald zur Hausen که در 1970 با این کشف جایزه نوبل را گرفت. در ادامه مطالعات، در 1983 ارتباط HPV با سرطان اوروفارنکس، نوعی سرطان سر و گردن، یافت شد.

در %80 افراد مبتلا به سرطان سنگفرشی سر و گردن (YHBBK) مرتبط با HPV، زیرنوع HPV 16 شناسایی شده است. در مطالعه‌ای با بررسی 515 مورد YHBBK، در زیرگروه‌ها %14 موارد HPV مثبت بودند و از آنها %84 از نوع HPV16، %16 از نوع HPV12 و بقیه زیرنوع‌های دیگر بودند.

در مطالعه سرطان اوروفارنکس، 529 مورد بررسی شدند؛ %61 با HPV16 و %11 با دیگر زیرنوع‌ها مرتبط بودند.

در تومورهای مرتبط با HPV، 3 پروتئین (E5، E6 و E7) مسئول تکثیر کنترل‌نشده سلولی‌اند. E6 و E7 از طریق مهار ژن‌های مسئول مرگ کنترل‌شده و مرگ سلول آسیب‌دیده، یعنی p53 و رتینوبلاستوما (Rb)، اثر می‌کنند.

سیر سرطان‌های سر و گردن مرتبط با HPV چگونه است؟

سرطان‌های سر و گردن مرتبط با HPV و موارد غیرمرتبط با آن، ویژگی‌های بالینی متفاوتی دارند.

موارد ناشی از HPV در سن پایین‌تر رخ می‌دهند و ارتباط کمتری با مصرف زیاد الکل و سیگار دارند؛ تومورها کوچک‌تر و تغییرات سلولی کمتر است و در غدد لنفاوی بیشتر، متاستاز دیده می‌شود.

بر اساس مطالعه گذشته‌نگر سال‌های 1973-2003، سرطان سر و گردن مرتبط با سیگار نسبت به سال‌های قبل %1,85 کاهش و سرطان سر و گردن مرتبط با HPV %0.8 افزایش یافته است. همچنین در موارد مرتبط با HPV به‌ویژه سرطان اوروفارنکس افزایش داشت، در حالی که در سرطان مرتبط با سیگار، سرطان دهان، حنجره و هیپوفارنکس (حلق پایینی) افزایش یافت.

با وجود سیر بالینی سریع‌تر تومورهای مرتبط با HPV، متاستاز غدد لنفاوی با درمان سریع‌تر کنترل و پسرفت آن سریع‌تر دیده می‌شود. در سرطان اوروفارنکس، تومورهای مرتبط با HPV نسبت به دیگر موارد %58 بقای بیشتری دارند؛ همچنین در گروه مرتبط با HPV، غیرسیگاری‌ها نسبت به سیگاری‌ها بقای بالاتری دارند.

با مقایسه گروه‌های سرطان اوروفارنکس مرتبط و غیرمرتبط با HPV، متاستاز اندام دوردست در هر دو به یک میزان بود. اما با اینکه سرطان‌های مرتبط با HPV سریع‌تر پیشرفت می‌کنند و تظاهر بالینی بدتری دارند، پاسخ بهتری به درمان می‌دهند.

تغییرات مولکولی در سرطان‌های سر و گردن مرتبط با HPV چیست؟

در سرطان‌های سر و گردن مرتبط و غیرمرتبط با HPV، ژن‌های p53 و Rb با سازوکارهای متفاوت تحت تأثیر قرار می‌گیرند. در گروه مرتبط با HPV، این ژن‌های جلوگیری‌کننده از تشکیل تومور, E6 و E7 ویروس و پروتئین‌های آنها موجب مهارشان می‌شوند. در گروه غیرمرتبط با HPV، استعداد ژنتیکی یا عوامل دیگر سرطان‌زا (به‌ویژه سیگار و الکل) در این ژن‌ها سبب جهش‌ها می‌شوند و عملکرد آنها را مختل می‌کنند. در هر دو گروه فعال شدن انکوژن‌های TP63، SOX2 و PIK3CA (ژن‌های موجب تکثیر بیش از حد سلول‌ها) دیده می‌شود. علاوه بر اینها، دو نوع بر ژن‌های متفاوت نیز اثر دارند. مثلاً در گروه مرتبط با HPV، مهار TRAF3، فعال شدن PIK3CA و افزایش فعالیت CASP8 دیده می‌شود؛ در گروه غیرمرتبط با HPV، جهش CASP8 و HRAS و افزایش فعالیت بازوی q کروموزوم 1. مشاهده می‌شود.

میکرو-RNA به‌عنوان نشانگر زیستی در سرطان‌های مرتبط با HPV

میکروRNAها (miRNA) با اثر بر عملکرد ژن‌ها، فعال شدن هم ژن‌های سرطان‌زا (انکوژن) و هم ژن‌های سرکوبگر تومور را تحت تأثیر قرار می‌دهند. مطالعات نشان داده‌اند میزان miRNA اندازه‌گیری‌شده می‌تواند با پیش‌آگهی (سیر بیماری)، امید به زندگی و انتشار به اندام دوردست در سرطان‌های سر و گردن مرتبط باشد. همچنین تصور می‌شود برای مشاهده پاسخ درمانی نیز قابل استفاده باشد. اگرچه اندازه‌گیری miRNA امروزه به‌طور معمول به کار نمی‌رود، پژوهش برای وارد کردن آن به کار معمول ادامه دارد.

- RNA چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟ کاربرد آن در تشخیص و درمان سرطان

رویکرد درمانی در سرطان‌های سر و گردن مرتبط با HPV

به دلیل تفاوت ویژگی‌های بالینی گروه مرتبط و غیرمرتبط با HPV، وضعیت HPV یک عامل تعیین‌کننده پیش‌آگهی (مؤثر بر سیر بیماری) در این بیماری‌هاست.

گروه مرتبط با HPV به پرتودرمانی حساس‌تر است و رویکرد درمانی ویژه خود را دارد. در اینجا پرتو، مهاری را که E6 بر p53 اعمال کرده کاهش می‌دهد و موجب افزایش آپوپتوز (مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول)، یعنی مرگ سلول سرطانی، می‌شود. همچنین چون گروه غیرمرتبط با HPV نسبت به گروه دیگر کم‌اکسیژن‌تر است (اکسیژن بافت کمتر است)، پاسخ کمتری به پرتودرمانی دارد.

مصرف سیگار به‌ویژه در گروه غیرمرتبط با HPV عامل خطر مهمی است و مصرف زیاد با پیش‌آگهی بد همراه است. سیگار در گروه مرتبط با HPV نیز عامل خطر مهمی است. در مطالعه‌ای روی سرطان سنگفرشی سر و گردن مرحله 3 و مرحله 4 با 96 بیمار، در گروه غیرمرتبط با HPV، یعنی HPV منفی، افراد با مصرف سیگار 20 پاکت‌سال، بقای 5 ساله %63 داشتند. در گروه HPV مثبت، افراد با مصرف بیش از 20 پاکت‌سال، بقای 5 ساله %80 و افراد با مصرف کمتر از 20 پاکت‌سال، بقای 5 ساله %95 داشتند.

همچنین سرطان‌های سر و گردن HPV مثبت با تحریک بیشتر دستگاه ایمنی، به ایمونوتراپی‌ها پاسخ بهتری داده‌اند. در موارد HPV مثبت، افزایش سطح سلول T به واسطه پروتئین E7 دیده می‌شود. تصور می‌شود این افزایش یک نشانگر زیستی بالقوه نیز باشد.

برای درمان قطعی (شفا و درمان کامل) سرطان‌های سر و گردن، رویکردی تهاجمی به کار می‌رود. در پی جراحی، پرتودرمانی و شیمی‌درمانی، موکوزیت (زخم دهان), درد, تهوع, تغییر شاخص‌های خونی، ورم، بلع دردناک و خشکی چشم، از جمله موارد درمان و عوارض جانبی آن هستند که ممکن است دیده شوند. در اینجا تعیین عوامل خطر و پیش‌آگهی اهمیت دارد تا با تعیین بهترین رژیم درمان، عوارض به حداقل برسند.

گفتیم در گروه مرتبط با HPV، زیرنوع HPV 16 شایع‌ترین است. میان زیرنوع‌ها نیز وضعیت بالینی و پاسخ درمانی فرق دارد. یافته جالب اینکه سرطان سر و گردن HPV16 مثبت در سن پایین‌تر دیده می‌شود (میانه سن تشخیص 56-57). در مطالعه‌ای، در سرطان اوروفارنکس مرتبط با HPV16، بقای 5 ساله، %65، در گروه مرتبط با HPV پرخطر دیگر %46 و در گروه غیرمرتبط با HPV %28 بود. بنابراین ارتباط با HPV و زیرنوع‌ها در تعیین درمان مهم‌اند و رویکرد و شدت درمان ممکن است بر اساس این ارتباط تغییر کند.

در نتیجه، روشن شدن ارتباط HPV و سرطان سر و گردن ادامه دارد. مطالعات تفاوت‌هایی در سازوکار ایجاد بیماری، پاسخ درمان و بقا میان گروه مرتبط و غیرمرتبط با HPV نشان داده‌اند؛ بدین ترتیب هدف، بیشترین اثربخشی و کمترین عارضه با درست‌ترین روش درمان و مناسب‌ترین دوز است. همچنین یادآوری می‌کنیم سرطان‌های مرتبط با HPV با واکسن HPV قابل پیشگیری هستند.

*

در ادامه با پوستر اینفوگرافیک می‌توانید به‌سرعت اطلاعات جامعی درباره سرطان‌های سر و گردن به دست آورید.