آیا ژن‌هایمان می‌توانند خودخواه باشند؟ سرطان‌های ارثی و ژن‌های آن‌ها

برای توسعهٔ درمان مؤثر سرطان، شناخت سازوکارهای پیدایش آن بسیار مهم است. مهم‌ترین کمک‌ها از علم ژنتیک می‌آیند.

می‌دانیم سلول‌ها واحد اصلی بدن‌اند. از لحظهٔ تشکیل در رحم، سلول‌ها با سرعت زیاد تکثیر می‌شوند. در پیری تکثیر فقط برای جایگزینی سلول مرده است.

سرطان در سطح سلولی بیماری ژنتیکی است. جهش‌های ژن‌های کنترل‌کنندهٔ تکثیر طبیعی و ارتباط سلول با افزایش سن و مواجهه با سرطان‌زا جمع می‌شوند. ژن‌ها بر اثر این تجمع عملکرد طبیعی را از دست می‌دهند و سلول بی‌کنترل تکثیر می‌شود.

3 نوع ژن مرتبط با سرطان وجود دارد؛

ژن‌های سرکوبگر تومور: از تکثیر کنترل‌نشدهٔ سلول جلوگیری می‌کنند.

انکوژن‌ها: از از دست رفتن عملکرد «پروتوانکوژن‌ها» که در حالت طبیعی مسئول تکثیرند به وجود می‌آیند. انکوژن باعث پیشرفت تهاجمی سرطان می‌شود.

ژن‌های ترمیم DNA: مسئول ترمیم آسیب DNA هستند.

سندرم‌های سرطان ارثی

در مجموع 23 جفت کروموزوم داریم، یکی از مادر و دیگری از پدر. ویژگی جهش ارثی انتقال به نسل بعد است؛ جهش ژن والد می‌تواند به نوزاد برسد. خطر سرطان در چنین افرادی بسیار بالاست.

سهم سرطان ارثی از همهٔ سرطان‌ها حدود % 5-10 است.

ژن‌ها و سندرم‌های سرطان ارثی

TP53 (پروتئین تومور 53): مولکول قرن نامیده شده و نگهبان ژنوم شناخته می‌شود. ژن سرکوبگر تومور است. با آسیب DNA، تکثیر را متوقف می‌کند تا آسیب به سلول دختر نرسد و ترمیم را آغاز می‌کند. اگر آسیب ترمیم‌ناپذیر باشد، سلول با مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ «آپوپتوز» حذف می‌شود.

مهم‌ترین ژن سرطانی شدن است. در 50 درصد سرطان‌های انسان p53 جهش دارد. افراد دارای سندرم ناشی از جهش p53 یعنی لی‌ـ‌فرامنی خطر بسیار بالای سارکوم بافت نرم، استئوسارکوم (سرطان استخوان)، پستان، مغز و لوسمی دارند. انتقال غالب (اتوزومال غالب) است؛ یعنی کودک والد دارای ژن معیوب 50 درصد خطر این سندرم دارد.

فون هیپل‌ـ‌لینداو (VHL): VHL از ژن‌های جلوگیری‌کنندهٔ رشد تومور است. سندرم VHL انتقال ارثی غالب دارد. خطر سرطان‌های دستگاه عصبی مرکزی در این افراد بسیار بالاست. همچنین احتمال کارسینوم سلول کلیوی (سرطان کلیه) و تومور نورواندوکرین پانکراس بالاست.

MLH: از ژن‌های ترمیم آسیب DNA است. سندرم ارثی ایجادشده، HNPCC (سرطان کولون ارثی غیرپولیپوزی) یا سندرم لینچاست و غالب منتقل می‌شود. سندرم لینچ در مبتلایان با خطر بالای سرطان کولون (رودهٔ بزرگ)، آندومتر (رحم)، معده، تخمدان و پانکراس همراه است.

ERCC: در ترمیم DNA نقش دارد. گزرودرما پیگمنتوزوم سندرمی است که این ژن ایجاد می‌کند و انتقال مغلوب (اتوزومال مغلوب) دارد؛ یعنی هر دو ژن مادری و پدری باید معیوب باشند. خطر سرطان پوست (ملانوم بدخیم) 1000 برابر بیشتر است و بیمار باید از نور خورشید و فرابنفش دور بماند.

BRCA1 و BRCA2: ژن‌های ترمیم DNA هستند. سندرم‌های سرطان ارثی پستان و تخمدانرا ایجاد می‌کنند. 10 درصد سرطان‌های پستان از جهش ارثی است. شایع‌ترین جهش‌های ارثی پستان در BRCA1 و BRCA2 رخ می‌دهند. تحقیقات اخیر ارتباط قوی با سرطان پروستات نیز نشان داده‌اند.

با پیشرفت ژنتیک، تست‌های شناسایی اختلال ژنی در کلینیک استفاده می‌شوند. هر روز ژن تازه و سندرمش شناخته می‌شود. شناسایی ژن‌های ایجادکنندهٔ سرطان در توسعهٔ درمان مؤثر بسیار مهم است.