RNA nədir, nə işə yarayır? Xərçəngin diaqnostikası və müalicəsində istifadəsi

RNA nədir?

RNA, ribonuklein turşusu deməkdir. Uzun nukleotid zəncirindən ibarət mühüm molekuldur.

• Bir nukleotid
• azotlu əsas
• bir riboza şəkəri
• bir fosfat ehtiva edir

Eynilə DNA kimi, RNA da canlılar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. RNA, DNA və zülallar bütün həyat formaları üçün lazım olan üç əsas bioloji makromolekuldur. Hüceyrələrdəki genetik məlumat axını DNA-dan RNA-ya, oradan da zülallara doğru gedir. Zülallar hüceyrənin ən çox işləyən elementləridir; hüceyrələrdə ferment kimi, struktur komponentləri kimi və hüceyrə siqnallarında çox mühüm rol oynayırlar.

DNA (dezoksiribonuklein turşusu) hüceyrənin layihəsi kimi qəbul edilir; hüceyrənin böyüməsi, qidalanması və çoxalması üçün lazım olan bütün genetik məlumatları daşıyır. RNA-nın buradakı rolu hüceyrənin DNA fotokopiyası olmaqdır. Hüceyrənin zülal istehsal etməsi lazım gəldikdə zülal genini aktivləşdirir və xəbərçi DNA hissəsinin çoxsaylı nüsxələrini RNA və ya mRNA kimi hazırlayır. Sonra mRNA-nın çoxsaylı nüsxələrindən genetik kodun zülala çevrilməsi üçün istifadə edilir. Beləliklə, RNA müəyyən genin bir dəfəyə verə bildiyi zülal miqdarını artıra və nə vaxt, nə qədər zülal hazırlanmasının tənzimlənməsi üçün mühüm nəzarəti təmin edə bilər.

- Aşağıdakı şəkildə, genetik məlumatımızın saxlandığı və DNA-nın yüksək dərəcədə qatlanması nəticəsində yaranan xromosomlardakı genetik məlumat zülala çevrilərkən RNA-nın necə bir DNA qəlibi kimi işlədiyi təsvir edilmişdir.

RNA-nın rolları çox geniş və maraqlıdır. RNA kimyəvi reaksiyaları sürətləndirmək üçün fermentlər (ribozimlər) kimi də fəaliyyət göstərir. Klinik baxımdan əhəmiyyətli sayda virusda genetik məlumat DNA əvəzinə RNA ilə daşınır. RNA hüceyrə bölünməsi, differensiasiya, böyümə, hüceyrənin qocalması və ölümü kimi hüceyrə proseslərinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. RNA-lardakı qüsurlar və ya RNA-ların düzəni ürək xəstəliyi, bəzi xərçənglər, insult və bəzi mühüm insan xəstəliklərində rol oynayır.

RNA zəncirləri davamlı olaraq yaranır, parçalanır və təkrar istifadə edilir. DNA-dan fərqli olaraq RNA ultrabənövşəyi (UV) şüaların zədələyici təsirinə daha davamlıdır.

RNA-nın əsas funksiyası

RNA-nın əsas vəzifəsi zülalların yaradılması üçün lazım olan genetik kodu nüvədən ribosoma ötürməkdir. Bu yolla DNA-nın nüvədən ayrılmasının qarşısını alır. Beləliklə, DNA və genetik kod daha az zədələnmiş olur. RNA olmasaydı, zülallar hazırlana bilməzdi.

Ferment kimi RNA-lar

Bəzi RNA-lar fermentdir. RNA-ların mürəkkəb üçüncü dərəcəli quruluşlar aldığı və bioloji prosesləri sürətləndirən katalizator kimi davrandığı məlumdur. Bu növ RNA fermentləri ribozimlər kimi tanınır və klassik fermentin bir çox xüsusiyyətini nümayiş etdirir.

Xərçəngin diaqnostikası və müalicəsində RNA-lardan istifadə

Zülal sintezini (istehsalını) genetik səviyyədə idarə edən mikro-RNA-ların (miRNA) həm xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasının qarşısını almaqda, həm də xərçəngin diaqnostikasında istifadə oluna biləcəyini göstərən tədqiqatlar aparılır.

Bəzi zülallar xərçəng hüceyrələri üçün böyümə faktoru kimi davranır. Müəyyən zülalın istehsalının qarşısını almaq istədikdə zülal sintezinin xəbərçi RNA (mRNA) yaranma mərhələsində genetik texnikalarla xüsusi hazırlanan mikro-RNA bu mRNA-ya bağlana bilər. Yaranmış kompleks ikizəncirli quruluşdur. İmmunitet sistemimiz sərbəst vəziyyətdə olan ikizəncirli DNA-nı virus DNA-sı kimi qəbul edərək hücuma keçir və onu aradan qaldırır.

*

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

- Xərçəngə səbəb olan genlər mikro RNA-larla susdurula bilərmi?

- Müalicəyə davamlı xərçənglər üçün ümid işığı: mikro-RNA istifadəsi

- Sidikdə RNA təhlili ilə prostat xərçənginin diaqnostikası tədqiqatı

- Kolorektal xərçəngin erkən diaqnostikasında yeni üsul; qanda mikro RNA-21 səviyyəsi