Xərçəngə səbəb olan genlər susdurula bilərmi?

Xərçəng “hüceyrə səviyyəsində” genetik xəstəlikdir. Hüceyrələrin çoxalmasını, bir-biri ilə əlaqə qurmasını təmin edən genlərdə yaranan mutasiyaların (zədələnmələrin) toplanması nəticəsində xərçəngləşmə baş verir. Xərçəngin yaranma səbəbini hədəfləyən genetik müalicələr böyük ümid vəd edir.

Məlum olduğu kimi, hüceyrələrimizdə DNA adlı idarəedici molekul vardır. DNA tərkibindəki “genetik məlumat” sayəsində bədəndə həyati proseslərin baş verməsini təmin edir. DNA bu vəzifəni bədənimizin funksional maddələri olan zülallarla həyata keçirir. Zülal sintezi mürəkkəb və həssas sistem tərəfindən idarə olunur. Genetik səviyyədə mikroRNA-lar bu nəzarətə cavabdehdir.

Normal şəraitdə zülal sintezi DNA-dakı məlumatın mRNA adlı daşıyıcı molekula ötürülməsini və bu məlumatla zülal istehsalını əhatə edir. Zülal istehsalının qarşısı alınmaq istənirsə, mRNA-nı tanıyan mikroRNA molekulu bağlanır. Ortaya çıxan ikiqat spiral viral DNA-ya bənzər quruluşa malik olduğundan immun sistemi tərəfindən məhv edilir. Beləliklə, zülal sintezinin qarşısı alınır. Son illərdə tədqiqatçılar mikroRNA-ları təcrid edərək genlərin aktivliyini süni şəkildə dəyişdirməyə nail olmuşlar.

Nüfuzlu elm jurnalı Nature-da dərc edilən tədqiqata görə, mikroRNA-lar süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin metastaz verməsinin qarşısını ala bilər.

MikroRNA-ların ən mühüm vəzifəsi genin aktivliyini tənzimləməkdir. Bu mexanizmin tək nukleotid polimorfizmləri (single nucleotide polymorphism) ilə pozulması nəticəsində gen aktivliyində dəyişikliklər yaranır və bu da xərçəng riskini artırır. Başqa sözlə, hüceyrənin çoxalmasını təmin edən bir geni götürsək, normal şəraitdə mikroRNA-lar bu genə bağlanaraq onun aktivləşməsinin qarşısını alır. Lakin bu gendəki tək bir nukleotid dəyişikliyi mikroRNA-nın bağlana bilməməsinə və genin daim aktiv olmasına səbəb olur.

Tədqiqatçılar bu tədqiqatda süd vəzi xərçənginə səbəb olan genlərdəki tək nukleotid dəyişikliklərini və bu genlərin aktivliyini idarə edən mikroRNA-ları müəyyən etməyə nail olmuşlar. Genetik mühəndislik texnikaları ilə dəyişdirilmiş mikroRNA-lar nanohissəciklərlə şiş bölgəsinə göndərilmişdir. Müalicənin effektivliyini artırmaq üçün nanohissəciyə kimyaterapiya dərmanı olan cisplatin də əlavə edilmişdir. Təcrübə heyvanları üzərində aparılan bu müalicə nəticəsində şişin böyümə sürətində və digər toxumalara yayılmasında nəzərəçarpan azalma görülmüşdür.

Nəticə etibarilə,

• MikroRNA-lar gen aktivliyinin idarə edilməsində rol oynayan mühüm molekullardır. Müxtəlif mexanizmlərlə funksiyalarının pozulması xərçəng riskini artırır.
• Bu tədqiqat nanotexnologiyanın, ənənəvi kimyaterapiyanın və gen müalicəsinin birgə istifadəsinin xərçəng müalicəsində güclü potensiala malik olduğunu göstərir.