Böyümə faktorları və xərçəng

Xərçəng hüceyrələrini sağlam hüceyrələrdən ayıran əsas fərq nəzarətsiz və sürətlə çoxalmalarıdır. Buna böyümə faktoru reseptorlarının fəaliyyətinin və ya sayının normadan çox olması səbəb olur. Müasir hədəfə yönəlmiş xərçəng müalicələri böyümə faktoru reseptorlarına qarşı hazırlanıb. Gəlin xərçəngdə hər baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyan böyümə faktoru reseptorlarını tanıyaq.

Reseptor nədir?

Hüceyrələrimiz həyati prosesləri həyata keçirmək üçün xarici mühitdən gələn hormon, böyümə faktoru kimi stimulları hüceyrə səthində qarşılamalı və daşıdıqları mesajı hüceyrə daxilinə ötürməlidir. Xarici mühitdən gələn molekulların bağlandığı, hüceyrə səthində yerləşən strukturlara reseptor deyilir. Bəzi reseptorlar isə hüceyrə səthində deyil, hüceyrə daxilində sitoplazmada və ya nüvədə yerləşir (testosteron reseptorları kimi).

Hüceyrə bölünməsini dəstəkləyən böyümə faktorlarının bağlandığı reseptorlara böyümə faktoru reseptoru deyilir. Aşağıdakı şəkildə hüceyrə səthində yerləşən böyümə faktoru reseptorunun iş mexanizmi göstərilib.

Hüceyrə xaricindəki mikromühitdə yerləşən böyümə faktoru böyümə faktoru reseptoruna bağlanaraq onun fəallaşmasını təmin edir. Reseptorun hüceyrənin daxili hissəsindəki bölməsində kinaza ferment bölgəsi var. Bu bölgələr bir sıra hüceyrədaxili zülalların fəallaşmasını təmin edir. Zülallar vasitəsilə hüceyrənin xaricindən alınan siqnallar nüvəyə qədər ötürülür. DNAnın müəyyən bölgələrinə bağlanan zülallar hüceyrə çoxalması, fərqlənməsi və digər həyati fəaliyyətlərlə əlaqəli genlərin fəallaşmasını təmin edir.

Xərçəngin səbəblərindən biri: reseptorların daim fəal olması

Normal şəraitdə böyümə faktoru reseptorları müəyyən hallarda fəallaşaraq hüceyrənin çoxalmasını idarə edir. Lakin DNA zədələrinin toplanması ilə reseptorlarda dəyişikliklər baş verir. Bu dəyişikliklər nəticəsində reseptor daim fəal olur və hüceyrəyə daim çoxal siqnalı göndərir. Bu halda xərçəngə çevrilmə baş verir.

Böyümə faktoru reseptorları xərçəng baxımından niyə bu qədər vacibdir?

• Şiş mikromühitində normadan artıq miqdarda böyümə faktoru olur. Bu faktorlar reseptorlara bağlanaraq xərçəng hüceyrəsinin aqressiv böyüməsini tətikləyir. Eyni zamanda böyümə faktoru reseptorlarının istehsalını təmin edən genlərdə baş verən mutasiyalar nəticəsində də reseptor daim fəal vəziyyətdə olur.
• Böyümə faktoru reseptorlarında baş verən mutasiyalar adətən xərçəngin aqressiv böyüməsi ilə əlaqələndirilir. Klinikada belə hallarda xəstəliyin gedişi olduqca pisdir.
• Xərçəngdə böyümə faktoru reseptorları;
  • Epidermal böyümə faktoru reseptoru - EGFR,
  • İnsulinəbənzər böyümə faktoru - IGFR,
  • Transformasiyaedici böyümə faktoru reseptoru - TGF,
  • Damar endotel böyümə faktoru reseptoru - VEGFR,
  • Trombosit mənşəli böyümə faktoru reseptoru – PDGFR-dir.
• Genetik test üsullarının inkişafı ilə birlikdə reseptorların istehsalını təmin edən genlərdəki mutasiyalar müəyyən edilib və bu mutasiyalara yönəlmiş dərmanlar hazırlanıb. Hədəfə yönəlmiş dərmanlar mutasiyalı reseptorlara və böyümə faktorlarına bağlanaraq xərçəng hüceyrəsinin aqressiv böyüməsinin qarşısını alır.

Əlaqəli mövzu

XƏRÇƏNG NƏDİR? Niyə və necə yaranır? Bütün prosesin xülasəsi!