Şiş mikromühiti nədir? Xərçəng müalicəsi üçün niyə çox vacibdir?

Laboratoriyada işə yarayan, xərçəng hüceyrələrini öldürərək ümid vəd edən kimi görünən dərman və ya bitki ekstraktının insan bədənindəki real xərçənglərdə niyə işə yaramadığını bilirsinizmi?

Xərçəng barədə ən çox maraq doğuran suallardan olan bu mövzu barədə şiş mikromühiti yazımızda ətraflı məlumat tapa bilərsiniz.

Şiş toxumasını araşdırdıqda qruplaşmış xərçəng hüceyrələri görürük. Bunun səbəbi DNA-sında zədələr toplanmış xərçəng hüceyrəsinin nəzarətsiz çoxalmasıdır. Lakin xərçəng yalnız bundan ibarət deyil. Ətrafındakı qonşularını asan manipulyasiya edərək özünə kömək edəcək şəkildə dəyişdirir.

Xərçəng hüceyrələri ətrafdakı “qonşu hüceyrələrə” təsir edərək “şiş mikromühitini” yaradır.

Bəs şiş mikromühitinin xüsusiyyətləri hansılardır? Hansı hüceyrələr var? Gəlin birlikdə şiş mikromühitini tanıyaq.

Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, xərçəng hüceyrəsi ətrafındakı “sağlam hüceyrələrə” böyümə faktorları, sitokinlər (immun sistemini aktivləşdirən, iltihabı tətikləyən maddələr) və s. ilə təsir edir.

Şiş mikromühitinin ümumi xüsusiyyətləri bunlardır

1. İltihablı mühit

Xərçəngin 10 əsas xüsusiyyətindən biri də iltihab dəstəkləyən mühitdir. Xərçəng hüceyrələri xüsusilə sitokin adlı molekulları artıraraq iltihab yaradır. İltihablı mühit xərçəng hüceyrəsinin metastaz verməsini asanlaşdırır. Həmçinin sağlam hüceyrələrin DNA-sına ciddi təsir edir. Səbəbi şiş mikromühitində DNA-nı zədələyən reaktiv oksigen radikallarının olmasıdır.

2. Hipoksik mühit (oksigen azlığı)

Şiş həcmi artdıqca şişdə və ətrafında oksigen azlığı yaranır. Buna hipoksiya adı verilir. Xərçəng hüceyrələri çox sürətli çoxaldığından mühitdəki oksigen tükənir. Nəticədə genomik qeyri-sabitlik (DNA zədələrinin davamlı artması nəticəsində yaranan hal) meydana çıxır. Oksigen azlığında müxtəlif zülallar, böyümə faktorları və fermentlər də aktivləşir. Xərçəng hüceyrəsi metastaz qabiliyyəti qazanır. Həmçinin HIF1 zülalının fəaliyyətinin artması mövcud damarlardan yeni damar uzantıları yaratmasını təmin edir. Angiogenez (yeni damar yaranması) və metastaz xərçəngdə həyat itkilərinin % 90-ına cavabdehdir.

3. Asidoz (turş mühit)

Oksigen azlığı xərçəng hüceyrəsinin enerji istehsal mexanizmlərini dəyişir və hüceyrələr oksigensiz mühitdə də böyüyüb çoxala bilir. Əlavə oksigen verilsə belə, aerob qlikoliz adlı sistemlə oksigen istifadə etmədən enerji istehsalına davam edir. Buna “Warburg təsiri” deyilir.

Nəticədə mühitdə süd turşusu toplanır. Yəni turş mühit xərçəngin səbəbi deyil, nəticəsidir. Buna görə qələvi müalicələr xərçəngdə təsirsizdir. Həmçinin turş mühit bir çox zülalparçalayıcı fermenti aktivləşdirərək xərçəng hüceyrəsinin metastazını asanlaşdırır.

Şiş mikromühitində çoxsaylı, müxtəlif vəzifəli hüceyrə və molekullar var. Aşağıdakı şəkildə şiş mikromühitinin sxemləşdirilmiş forması göstərilir.

Şiş mikromühiti niyə bu qədər vacibdir?

• Şiş mikromühiti müasir dərmanların hazırlanmasında ən mühüm problemlərdəndir. Xərçəng hüceyrəsi mikromühitlə bir çox xüsusiyyət qazanır.
• Şiş mikromühiti xərçəng hüceyrəsinin müxtəlif toxumalara yayılmasını, asanlıqla mutasiya keçirib dərman müqaviməti qazanmasını təmin edir.
• Bundan əlavə, şiş mikromühitindəki hipoksik mühit xərçəng hüceyrəsinin “metastaz” verməsini təmin edən mexanizmləri aktivləşdirir.
• İmmunoterapiyaların təsirini azaldan ən mühüm səbəblərdən biri şiş mikromühitindəki hüceyrələrdir. Xülasə, xərçəng ətrafındakı onlarla müxtəlif hüceyrə ilə sıx qarşılıqlı əlaqədədir və öz mühitində ən güclüdür. Buna görə bitki və ya sintetik olmasından asılı olmayaraq hər il sınanmış minlərlə yeni molekuldan yalnız bir-ikisi ümidverici dərmana çevrilə bilir. 

Əlaqəli mövzular:

• Türk alimindən şiş mikromühitində mühüm kəşf: xərçəng hüceyrələri bərk toxumada daha sürətli inkişaf edir
• İmmun sistemi hüceyrəsi makrofaq xərçəngin yayılmasına kömək edir