Reseptor nədir? Xərçəngləşmədə və xərçəng müalicələrində rolu nədir?

Xərçəng hüceyrələrin bir-biri və ətraf mühitlə əlaqələrini idarə edən genlərdə yaranan mutasiyaların toplanması ilə meydana gəlir. Hüceyrələr xarici mühitlə və öz aralarında əlaqələrini reseptor adlanan molekullarla tənzimləyir. Bəs hüceyrələrin gözləri və qulaqları olan bu reseptorlar nədir?

Xərçəngləşməyə necə təsir edirlər? Reseptorlar hüceyrələrin səthində və ya daxilində olan və qəbuledici rolunu oynayan zülallardır. Siqnal molekullarını (liqand) qəbul edir və hüceyrənin nə edəcəyini müəyyənləşdirir. Başqa sözlə, hüceyrədə müəyyən fəaliyyət üçün açıb-bağlama düyməsi kimi işləyirlər.

Hüceyrəxarici siqnal molekullarının hüceyrə səthi və hüceyrədaxili reseptorlara bağlanmasını göstərən şəkil. Çoxsaylı reseptor alt növləri olsa da, hüceyrədəki yerinə görə ikiyə ayrılırlar:

1. Hüceyrə səthi reseptorları (hüceyrə qişası və ya transmembran reseptorlar kimi də bilinir) və reseptorların böyük əksəriyyəti hüceyrə səthi reseptorudur.
2. Hüceyrədaxili reseptorlar (həm sitoplazmada, həm nüvəcikdə ola bilər). Liqand adlanan siqnal molekulları zülal, hormon, ion və ya azot oksidi kimi həll olunan qazlar ola bilər.

Xərçəngləşmədə reseptorların rolu böyükdür. Məsələn, normal hüceyrələr böyümələrini idarə edən böyümə reseptorları daşıyır. Yara sağalarkən və ya hüceyrələr yenilənməli olduqda böyümə faktorları adlanan zülallar bu reseptorlara bağlanaraq hüceyrənin çoxalmasını təmin edir. Xərçəng hüceyrələrində isə bu reseptorlar mutasiyalı olduğu üçün xaricdən stimul gəlməsə belə hüceyrəyə "daim çoxal” siqnalı gedir.

Siqnal molekullarının çoxu hüceyrə səthindəki reseptorlara bağlanır və hüceyrəyə və ya nüvəyə daxil olmur. Bu səth reseptorları xarici stimulu hüceyrəyə ötürən siqnal transduseri kimi fəaliyyət göstərir. Hüceyrə səthi reseptorları 3 əsas qrupa ayrılır:

1. İon kanalı reseptorları: sinir hüceyrələri və elektriklə oyadıla bilən digər hüceyrələr arasındakı sürətli siqnallarda iştirak edir.
2. G-protein reseptorları: hüceyrə qişasına bağlı hədəf zülalı (adətən ferment) dolayı yolla tənzimləyir. Hədəf zülal fermentdirsə, G-proteinin aktivləşməsi bir və ya daha çox hüceyrədaxili kiçik siqnal molekulunun konsentrasiyasını dəyişə bilər.
3. Tirozin kinaza reseptorları: Adətən hüceyrə xaricində liqand bağlayan hissə, qişada tək transmembran zülal və daxilində katalitik və ya ferment bağlayan hissə olmaqla üç vahiddən ibarətdir. Digər iki reseptor növü ilə müqayisədə olduqca çox alt növü vardır.

Bu reseptorlar xərçəngdə mühüm yer tutur, müxtəlif tirozin kinazaların işini əngəlləyən çoxsaylı xərçəng dərmanı bu gün istifadə olunur və daha çoxu hazırlanır… Bu üç sinfə uyğun gəlməyən, lakin toxuma yenilənməsi, bərpası və xərçəng inkişafında mühüm rollu fərqli quruluşlu reseptorlar da vardır.

Xərçəng hüceyrələrinin səthindəki reseptorlar hədəfli dərmanların hazırlanmasında rol oynayır

Son illərdə hazırlanmış hədəfə yönəlmiş ağıllı dərman adlanan xərçəng dərmanları xərçəng hüceyrələrinin səthindəki reseptorları hədəfləyir.

Sağlam döş hüceyrələrinin çoxunda HER2 adlanan reseptorlar vardır. HER2 reseptoru böyüməyə cavabdehdir və normal şəraitdə bağlıdır. Lakin xərçəng hüceyrələrində “HER2” genindəki zədələr HER2 reseptorunun daim aktiv olmasına səbəb olur. Bu, ya HER2 gen sayının, ya da reseptor sayının artması ilə mümkün olur. HER2 geninin mutasiyaya uğradığı döş xərçənglərinə HER2 pozitiv döş xərçəngi adı verilir. Döş xərçəngi üçün HER2 molekulu mühüm xərçəng bioloji göstəricisi (biomarker) halına gəlmiş və döş xərçəngi xəstələrinin təxminən %30-unda bu reseptoru hədəfləyən ağıllı dərmanların hazırlanmasına imkan vermişdir.

Estrogen və progesteron reseptorlarının pozitiv olması nə deməkdir?

"Xərçəngdə reseptor" deyildikdə ilk ağla estrogen və progesteron reseptorları gəlir. Estrogen (ER) və progesteron (PR) reseptorları bədəndə müəyyən hüceyrələrdəki ixtisaslaşmış hüceyrə səthi zülallarıdır. Qanda dövr edən estrogen və progesteron hormonları bu reseptorlara bağlanaraq hüceyrə böyüməsini və bölünməsini təşviq edir.

Bir çox döş xərçəngi şişində adətən çoxlu estrogen və/və ya progesteron reseptoru vardır. Bu şişlər hormondan asılıdır və böyümələri estrogen və/və ya progesteronla dəstəklənir. Döş xərçəngi toxumasının bu reseptorlara pozitiv olub-olmadığı yoxlana bilər və pozitivdirsə reseptorların işini əngəlləyən dərmanlar istifadə edilir; məsələn, tamoksifen.

Xərçəng hüceyrələrində yeni reseptorların kəşfi erkən diaqnoz və təsirli ağıllı dərmanların hazırlanması üçün çox vacibdir. Son illərdə nanotexnologiya elminin də töhfəsi ilə xərçəng hüceyrəsinin səthində reseptorları hədəfləyən dərmanlı nanohissəciklər sayəsində təsirli xərçəng müalicələrində mühüm irəliləyiş əldə edilmişdir.

*

- Döş xərçənginin qısa tarixi: İlk ağıllı dərman tamoksifenin kəşfi