რა არის რეცეპტორი? რა როლი აქვს კიბოს განვითარებასა და მკურნალობაში?

კიბო უჯრედების ერთმანეთთან და გარემოსთან ურთიერთობის მაკონტროლებელ გენებში წარმოქმნილი მუტაციების დაგროვებით ვითარდება. უჯრედები გარესამყაროსთან და ერთმანეთთან ურთიერთობას რეცეპტორებად წოდებული მოლეკულებით არეგულირებს. რა არის ეს რეცეპტორები, რომლებიც უჯრედების თვალები და ყურებია ?

როგორ მოქმედებს ისინი კიბოს განვითარებაზე? რეცეპტორები უჯრედის ზედაპირზე ან შიგნით არსებული ცილებია, რომლებიც სენსორის ფუნქციას ასრულებს. ისინი სასიგნალო მოლეკულებს (ლიგანდებს) იღებს და უჯრედის მოქმედებას განსაზღვრავს. სხვა სიტყვებით, უჯრედში კონკრეტული აქტივობის ჩართვა-გამორთვის ღილაკივით მუშაობს.

სქემა, რომელიც უჯრედგარე სასიგნალო მოლეკულების უჯრედის ზედაპირულ და უჯრედშიდა რეცეპტორებთან დაკავშირებას აჩვენებს. რეცეპტორის მრავალი ქვეტიპი არსებობს, თუმცა უჯრედში მდებარეობის მიხედვით ისინი ორ ჯგუფად იყოფა:

1. უჯრედის ზედაპირული რეცეპტორები (ასევე ცნობილია როგორც უჯრედის მემბრანის ან ტრანსმემბრანული რეცეპტორები); რეცეპტორების დიდი უმრავლესობა უჯრედის ზედაპირულია.
2. უჯრედშიდა რეცეპტორები (შეიძლება ციტოპლაზმაშიც იყოს და ბირთვაკშიც). ლიგანდად წოდებული სასიგნალო მოლეკულები შეიძლება იყოს ცილები, ჰორმონები, იონები ან ხსნადი აირები, მაგალითად აზოტის ოქსიდი.

რეცეპტორებს კიბოს განვითარებაში დიდი როლი აქვს. მაგალითად, ნორმალური უჯრედები ატარებს ზრდის რეცეპტორებს, რომლებიც ზრდას აკონტროლებს. ჭრილობის შეხორცებისას ან უჯრედების განახლების საჭიროებისას ზრდის ფაქტორებად წოდებული ცილები ამ რეცეპტორებს უკავშირდება და უჯრედის გამრავლებას უზრუნველყოფს. კიბოს უჯრედებში კი ეს რეცეპტორები მუტირებულია და გარეგანი სტიმულის გარეშეც უჯრედს „მუდმივად გამრავლების“ სიგნალი მიეწოდება.

სასიგნალო მოლეკულების უმეტესობა უჯრედის ზედაპირულ რეცეპტორებს უკავშირდება და უჯრედში ან ბირთვში არ შედის. ეს რეცეპტორები სასიგნალო გარდამქმნელად მუშაობს და გარე სტიმულს უჯრედში გადასცემს. უჯრედის ზედაპირული რეცეპტორები 3 ძირითად ჯგუფად იყოფა:

1. იონური არხის რეცეპტორები: მონაწილეობს ნერვულ და სხვა ელექტრულად აგზნებად უჯრედებს შორის სწრაფ სიგნალებში.
2. G-ცილის რეცეპტორები: არაპირდაპირ არეგულირებს უჯრედის მემბრანასთან დაკავშირებულ სამიზნე ცილას (ჩვეულებრივ, ფერმენტს). თუ სამიზნე ცილა ფერმენტია, G-ცილის გააქტიურებამ შეიძლება ერთი ან მეტი მცირე უჯრედშიდა სასიგნალო მოლეკულის კონცენტრაცია შეცვალოს.
3. ტიროზინკინაზის რეცეპტორები: ჩვეულებრივ სამი ნაწილისგან შედგება: უჯრედგარე ლიგანდთან დამაკავშირებელი ნაწილი; მემბრანაში არსებული ერთეული ტრანსმემბრანული ცილა; და შიდა კატალიზური ან ფერმენტთან დამაკავშირებელი ნაწილი. სხვა ორ ტიპთან შედარებით გაცილებით მეტი ქვეტიპი აქვს.

ამ რეცეპტორებს კიბოში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია. დღეს მრავალი წამალი გამოიყენება, რომელიც სხვადასხვა ტიროზინკინაზის მუშაობას აფერხებს, და კიდევ უფრო მეტი შემუშავების ეტაპზეა… არსებობს სხვა სტრუქტურის რეცეპტორებიც, რომლებიც ამ სამ კლასს არ ეკუთვნის, მაგრამ ქსოვილის განახლებაში, აღდგენასა და კიბოს განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

კიბოს უჯრედების ზედაპირული რეცეპტორები მიზნობრივი წამლების შექმნაში მონაწილეობს

ბოლო წლებში შემუშავებული მიზნობრივ გონიერ წამლებად წოდებული კიბოს წამლები კიბოს უჯრედების ზედაპირულ რეცეპტორებს იღებს სამიზნედ.

ძუძუს ჯანსაღი უჯრედების უმეტესობაში არის HER2 რეცეპტორები. HER2 რეცეპტორი ზრდაზეა პასუხისმგებელი და ნორმალურ პირობებში გამორთულია. კიბოს უჯრედებში კი „HER2“ გენის დაზიანება HER2 რეცეპტორის მუდმივ აქტივობას იწვევს. ეს შესაძლებელია ან HER2 გენის ასლების, ან რეცეპტორების რაოდენობის მატებით. HER2 გენის მუტაციის მქონე ძუძუს კიბოს HER2-დადებითი ძუძუს კიბო ეწოდება. ძუძუს კიბოსთვის HER2 მოლეკულა მნიშვნელოვანი კიბოს ბიომარკერი გახდა და ძუძუს კიბოს პაციენტების დაახლოებით %30-ისთვის ამ რეცეპტორის სამიზნე გონიერი წამლების შექმნა გახადა შესაძლებელი.

რას ნიშნავს ესტროგენისა და პროგესტერონის რეცეპტორების დადებითობა?

„კიბოში რეცეპტორის“ ხსენებისას პირველ რიგში ესტროგენისა და პროგესტერონის რეცეპტორები გვახსენდება. ესტროგენის (ER) და პროგესტერონის (PR) რეცეპტორები გარკვეულ უჯრედებში არსებული სპეციალიზებული ზედაპირული ცილებია. სისხლში მოცირკულირე ესტროგენი და პროგესტერონი მათ უკავშირდება და უჯრედის ზრდასა და გაყოფას ხელს უწყობს.

ძუძუს კიბოს მრავალ სიმსივნეს, ჩვეულებრივ, ბევრი ესტროგენის და/ან პროგესტერონის რეცეპტორი აქვს. ისინი ჰორმონდამოკიდებულია და მათ ზრდას ესტროგენი და/ან პროგესტერონი უწყობს ხელს. შესაძლებელია ქსოვილში რეცეპტორების დადებითობაზე ტესტირება და დადებითი შედეგისას მათი მუშაობის შემაფერხებელი წამლების გამოყენება, მაგალითად ტამოქსიფენი.

კიბოს უჯრედებში ახალი რეცეპტორების აღმოჩენა ადრეული დიაგნოსტიკისა და ეფექტიანი მიზნობრივი წამლების შემუშავებისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია. ბოლო წლებში ნანოტექნოლოგიის მეცნიერებისწვლილითაც, უჯრედის ზედაპირული რეცეპტორების სამიზნე კიბოს წამლების შემცველი ნანონაწილაკებით, კიბოს ეფექტიან მკურნალობაში მნიშვნელოვანი წინსვლა მოხდა.

*

- ძუძუს კიბოს მოკლე ისტორია: პირველი გონიერი წამლის, ტამოქსიფენის აღმოჩენა