ძუძუს კიბოს მოკლე ისტორია: პირველი ჭკვიანი წამლის, ტამოქსიფენის, აღმოჩენა

ქალის ძუძუ ყოველთვის სილამაზის, ნაყოფიერებისა და ქალურობის სიმბოლო იყო. დაავადების სახით კი უძველესი დროიდან ექიმების ყურადღებას იპყრობდა და თითქოს მათ გამოწვევას უყენებდა. ქირურგია, რომელიც მკურნალობის საფუძველს ქმნიდა, განსაკუთრებით ძველად, აუცილებლად არასასიამოვნო გარეგნობას ტოვებდა. ძუძუს კიბოს მკურნალობის ისტორიები რთულ ლაბირინთს ჰგავს, რადგან დღეს მნიშვნელოვნად მკურნალობადი ამ დაავადების მრავალი სახეობა არსებობს და მათი გაგება მხოლოდ დიდი ძალისხმევით გახდა შესაძლებელი.

იმის აღმოჩენა, რომ ძუძუს კიბოების ნაწილი ქალის ჰორმონის, ესტროგენის, მიმართ მგრძნობიარეა, დაავადების გაგების მცდელობის კარგი მაგალითია. ესტროგენი, საკვერცხეებიდან გამოყოფილი ძირითადი ჰორმონია და ნორმალური ძუძუს ქსოვილის შენარჩუნებისა და ზრდისთვის მნიშვნელოვანია.

1920-იან წლებში შენიშნეს, რომ სხვადასხვა მიზეზით საკვერცხეებამოღებული ქალების ნაწილში ძუძუს კიბო მცირდებოდა. ამან გააჩინა კითხვა: „ძუძუს კიბო საწვავს საკვერცხის ესტროგენიდან იღებს?“

1960-იანი წლების შუაში ახალგაზრდა ქიმიკოსი ელვუდ იენსენი ამ კითხვაზე პასუხს მიუახლოვდა. როგორც მანაც იცოდა, ჰორმონები სამიზნე უჯრედის რეცეპტორთან შეკავშირებით მოქმედებდა, მაგრამ ესტროგენის მიმღები რეცეპტორი ჯერ არ იყო განსაზღვრული. იენსენმა 1968 წელს ესტროგენი რადიოაქტიურად მონიშნა და ასე აღმოაჩინა რეცეპტორი — მოლეკულა, რომელიც ესტროგენს უკავშირდება და მის შეტყობინებას უჯრედში გადასცემს.

შემდეგ მან შეისწავლა, ატარებდა თუ არა ძუძუს კიბოს უჯრედები ამ რეცეპტორს და კიდევ უფრო გაოცდა: ზოგიერთში იგი იყო, ზოგში კი არა. შესაბამისად უჯრედები ორ ტიპად იყოფოდა: მრავალი რეცეპტორის მქონე (ჰორმონდადებითი ან ER-დადებითი) და მცირე რაოდენობის მქონე (ჰორმონუარყოფითი ან ER-უარყოფითი).

აღმოჩენის შემდეგ ესტროგენის მოქმედების დამთრგუნველი ანტიესტროგენული წამლის ძიება დაიწყო. თუმცა მაშინ ასეთი წამალი ცნობილი არ იყო. ფარმაცევტულ კომპანიებს, რომლებიც მენოპაუზის სამკურნალო და ახალი კონტრაცეპტიული წამლების ძიებაზე იყვნენ კონცენტრირებული (სინთეზური ესტროგენების გამოყენებით), ანტიესტროგენის შემუშავება დიდი ხნის მიტოვებული ჰქონდათ. უჯრედის მომკლავი ციტოტოქსიკური წამლები, რომლებსაც დღეს კლასიკურ ქიმიოთერაპიას ვუწოდებთ, მაშინ ახალი იყო და კიბოს მკურნალობის მთავარი ყურადღების საგანს წარმოადგენდა. ამიტომ ჰორმონებზე დაფუძნებული მკურნალობის შექმნა დიდ ინტერესს არ იწვევდა.

ამიტომ Imperial Chemical Industries-ის მიერ ტამოქსიფენის სახელწოდების ქიმიკატზე 1962 წელს საპატენტო განაცხადი არავის შეუმჩნევია. ტამოქსიფენი თავდაპირველად კონტრაცეპტივად ჰორმონების ბიოლოგმა არტურ უოლპოლმა და სინთეზური ქიმიის სპეციალისტმა დორა რიჩარდსონმა, თავიანთ გუნდთან ერთად, შექმნეს. თუმცა კონტრაცეპტივისთვის საჭირო ესტროგენული სიგნალის ჩართვის ნაცვლად ბევრ ქსოვილში იგი მოულოდნელად თიშავდა მას. ამ სახით იგი ესტროგენის მოწინააღმდეგე, ანუ „ანტაგონისტი“ იყო. შესაძლოა კონტრაცეპტივად არ მუშაობდა, მაგრამ ესტროგენმგრძნობიარე ძუძუს კიბოში სხვაგვარად იმოქმედებდა?

იდეის გამოსაცდელად უოლპოლმა და რიჩარდსონმა თანამშრომელი კლინიცისტი იპოვეს: მანჩესტერის Christie საავადმყოფოს ონკოლოგი და რადიოთერაპევტი მერი კოული, რომელსაც ძუძუს კიბო განსაკუთრებით აინტერესებდა. პაციენტებისადმი ერთგული, აქტიური, მამაცი და ყურადღებიანი ექიმი შორსწასული და გავრცელებული ძუძუს კიბოს მქონე ქალებზე იყო პასუხისმგებელი. მათ გადასარჩენად მზად იყო ყველაფერი გაეკეთებინა და გამოეცადა, გამოუსადეგრად მიჩნეული კონტრაცეპტივიც კი.

კოულის ექსპერიმენტი 1969 წელს დაიწყო და ძუძუს კიბოს მქონე 46 ქალს ტამოქსიფენის აბებით მკურნალობდნენ. ნაწილობრივი გაუმჯობესების გარდა დიდს არაფერს ელოდა, მაგრამ ათი პაციენტის სწრაფმა და მკაფიო პასუხმა გააოცა. ძუძუს სიმსივნეები შემცირდა, ფილტვის მეტასტაზებმა უკუიქცია, ძვლის ტკივილი გაქრა და ლიმფური კვანძები დარბილდა.

მოპასუხე პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილში კიბო გარკვეული დროის შემდეგ ისევ ვლინდებოდა, თუმცა ექსპერიმენტის წარმატება ცხადი იყო, დამტკიცებული პრინციპი კი ისტორიული. ეს ახალი ჰორმონული წამალი, რომელიც გავრცელებულ სიმსივნეებსაც წარმატებით ამცირებდა, ცდისა და შეცდომის გზით აღმოჩენილი უჯრედული შხამი (ციტოტოქსიკური ქიმიოთერაპიის მსგავსი) კი არა, კიბოს უჯრედის კონკრეტულ პროცესზე დასამიზნებლად შექმნილი წამალი იყო.

მოგვიანებით, 1973 წელს, ბიოქიმიკოსმა V. კრეიგ ჯორდანმა ესტროგენის რეცეპტორის მატარებელი ძუძუს კიბოს უჯრედების გამოსავლენად უჯრედების შემღებავი მოლეკულური ტექნიკა გამოიყენა. რეცეპტორის მქონე უჯრედები ტამოქსიფენს იკავშირებდა და ეს ანტიესტროგენული წამალი ესტროგენის მოქმედების დაბლოკვით უჯრედის ზრდასა და გამრავლებას აჩერებდა. მგრძნობიარე რეცეპტორის არმქონე ER-უარყოფითი უჯრედები პასუხს არ იძლეოდა. კიბოს ისტორიაში პირველად წამალი, მისი სამიზნე და კიბოს უჯრედი ძირითადი მოლეკულური ლოგიკით გაერთიანდა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ტამოქსიფენი კიბოს სამკურნალოდ შექმნილი პირველი მიზნობრივი პრეპარატიაიგი.