گیرنده چیست؟ در سرطانی شدن و درمان سرطان چه نقشی دارد؟

سرطان در نتیجه جهش‌های انباشته‌شده در ژن‌های کنترل‌کننده ارتباط سلول‌ها با یکدیگر و محیط ایجاد می‌شود. سلول‌ها روابط خود با محیط بیرون و یکدیگر را از طریق مولکول‌هایی به نام گیرنده تنظیم می‌کنند. این گیرنده‌ها که چشم و گوش سلول‌ها هستند، چه‌اند؟

چگونه بر سرطانی شدن اثر می‌گذارند؟ گیرنده‌ها پروتئین‌هایی روی سطح یا درون سلول هستند که نقش دریافت‌کننده دارند. مولکول‌های پیام‌رسان یا لیگاند را دریافت می‌کنند و مشخص می‌کنند سلول چه کند. به عبارت دیگر، مانند کلید روشن و خاموش برای فعالیت مشخصی در سلول عمل می‌کنند.

نمودار اتصال مولکول‌های پیام‌رسان خارج سلولی به گیرنده‌های سطحی و درون‌سلولی. با وجود زیرگونه‌های فراوان گیرنده، از نظر محل قرارگیری در سلول به دو گروه تقسیم می‌شوند:

1. گیرنده‌های سطح سلول که گیرنده غشایی یا گذرغشایی نیز نام دارند؛ بیشتر گیرنده‌ها از این نوع هستند.
2. گیرنده‌های درون‌سلولی که می‌توانند در سیتوپلاسم و هستک قرار داشته باشند. لیگاند نام مولکول‌های پیام‌رسانی است که ممکن است پروتئین، هورمون، یون یا گاز محلول مانند نیتریک اکسید باشند.

گیرنده‌ها نقش بزرگی در سرطانی شدن دارند. برای مثال، سلول‌های طبیعی گیرنده‌های رشدی دارند که رشدشان را کنترل می‌کنند. هنگام ترمیم زخم یا نیاز به نوسازی سلول، پروتئین‌هایی موسوم به فاکتورهای رشد به این گیرنده‌ها متصل می‌شوند و سلول تکثیر می‌شود. اما چون گیرنده‌ها در سلول سرطانی جهش‌یافته هستند، حتی بدون محرک بیرونی نیز پیام «پیوسته تکثیر شو» به سلول می‌رسد.

بیشتر مولکول‌های پیام‌رسان به گیرنده‌های سطح سلول متصل می‌شوند و وارد سلول یا هسته نمی‌شوند. این گیرنده‌ها مانند مبدل پیام، تحریک بیرونی را به داخل سلول انتقال می‌دهند. گیرنده‌های سطح سلول به 3 گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

1. گیرنده‌های کانال یونی: در پیام‌رسانی سریع میان سلول‌های عصبی و دیگر سلول‌های تحریک‌پذیر الکتریکی نقش دارند.
2. گیرنده‌های پروتئین G: پروتئین هدف متصل به غشای سلول را که معمولاً آنزیم است، غیرمستقیم تنظیم می‌کنند. اگر پروتئین هدف آنزیم باشد، فعال شدن پروتئین G می‌تواند غلظت یک یا چند مولکول کوچک پیام‌رسان درون‌سلولی را تغییر دهد.
3. گیرنده‌های تیروزین کیناز: معمولاً از سه بخش تشکیل می‌شوند: بخش متصل‌کننده لیگاند در بیرون سلول، پروتئین گذرغشایی منفرد در غشا و بخش کاتالیتیک یا متصل‌کننده آنزیم در داخل. نسبت به دو نوع دیگر، زیرگونه‌های بسیار بیشتری دارند.

این گیرنده‌ها در سرطان جایگاه مهمی دارند؛ امروزه داروهای بسیاری که فعالیت تیروزین کینازهای مختلف را مهار می‌کنند استفاده می‌شوند و تعداد بسیار بیشتری در حال توسعه‌اند… گیرنده‌هایی با ساختارهای متفاوت و خارج از این سه گروه نیز وجود دارند که در نوسازی و ترمیم بافت و ایجاد سرطان نقش مهمی دارند.

گیرنده‌های سطح سلول سرطانی در توسعه داروهای هوشمند نقش دارند

داروهای سرطانِ توسعه‌یافته در سال‌های اخیر که داروی هوشمند هدفمند نامیده می‌شوند، گیرنده‌های سطح سلول سرطانی را هدف قرار می‌دهند.

بیشتر سلول‌های سالم پستان گیرنده‌هایی به نام HER2 دارند. گیرنده HER2 مسئول رشد است و معمولاً خاموش است. اما آسیب ژن «HER2» در سلول سرطانی باعث فعال ماندن دائمی گیرنده HER2 می‌شود. این وضعیت با افزایش تعداد ژن HER2 یا افزایش تعداد گیرنده‌ها ممکن می‌شود. سرطان‌های پستان با جهش ژن HER2، سرطان پستان HER2 مثبت نامیده می‌شوند. مولکول HER2 به نشانگر زیستی مهم سرطان پستان تبدیل شده و امکان توسعه داروهای هوشمندِ هدف‌گیرنده آن را در حدود %30 بیماران سرطان پستان فراهم کرده است.

مثبت بودن گیرنده استروژن و پروژسترون یعنی چه؟

با شنیدن «گیرنده در سرطان»، نخست گیرنده‌های استروژن و پروژسترون به ذهن می‌آیند. گیرنده‌های استروژن (ER) و پروژسترون (PR)، پروتئین‌های تخصصی سطح سلول در برخی سلول‌های بدن هستند. هورمون‌های استروژن و پروژسترون در گردش خون، با اتصال به آن‌ها رشد و تقسیم سلولی را تحریک می‌کنند.

بسیاری از تومورهای سرطان پستان معمولاً مقدار زیادی گیرنده استروژن و / یا پروژسترون دارند. این تومورها وابسته به هورمون‌اند و رشدشان با استروژن و / یا پروژسترون پشتیبانی می‌شود. می‌توان بافت سرطان پستان را از نظر این گیرنده‌ها آزمایش کرد و اگر مثبت بود، از داروهایی استفاده کرد که عملکردشان را مهار می‌کنند؛ مانند تاموکسیفن.

کشف گیرنده‌های جدید در سلول‌های سرطانی برای تشخیص زودهنگام و توسعه داروهای هوشمند مؤثر اهمیت زیادی دارد. در سال‌های اخیر با کمک علم نانوفناوری، نانوذرات حاوی داروهای سرطان که گیرنده سطح سلول را هدف می‌گیرند، پیشرفت مهمی در درمان مؤثر سرطان ایجاد کرده‌اند.

*

- تاریخ کوتاه سرطان پستان: کشف تاموکسیفن، نخستین داروی هوشمند