Müalicəyə davamlı xərçənglər üçün həll işığı: Mikro-RNA istifadəsi

MikroRNA-lar (miRNA-lar) zülal sintezinin genetik səviyyədə idarə edilməsinə cavabdeh bioloji molekullardır. Yeni kəşf edilmiş miRNA sinfi xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasını əngəlləməkdə təsirli görünür.

miRNA və vəzifələrindən Xərçəngə səbəb olan genlər susdurula bilərmi? başlıqlı yazımızda danışmışdıq. Zülal istehsalı əngəllənmək istənilirsə, zülal sintezinin mRNA mərhələsində miRNA həmin mRNA-ya bağlanır. Yaranan kompleks ikizəncirli quruluşdur. İmmun sistemimiz sərbəst halda olan ikizəncirli DNA-nı virus DNA-sı sayaraq hücuma keçir və aradan qaldırır.

Xərçəngin yaranma səbəbini hədəfləmək!

Son illərdə xərçəng müalicələrində mikroRNA istifadəsinə dair tədqiqatlar artır. Bunun əsas səbəbi mikroRNA-ların “xərçəngin yaranma səbəbini” hədəfləməsidir. Yeni tədqiqat müalicəyə davamlı xərçənglərin müalicəsində miRNA-ların istifadə edilə biləcəyini ortaya qoyub. Bu araşdırmada insanlarda hüceyrə çoxalmasını idarə edən siklin/CDK zülal fəaliyyətini birbaşa tənzimləyən miRNA-ları tapmaq məqsədilə genetik analizlər aparılıb. Analizlərə görə siklin/CDK-ların çoxunu hədəfləyə bilən miRNA-lar kəşf edilib. Kəşf edilmiş miRNA-lar siçan modellərində sınandıqda şişin irəliləməsinin əngəlləndiyi görülüb.

Alimlər təslim olmur…

Siklin/CDK-lar hüceyrə dövründə mühüm rol oynayan molekullardır. Bir çox şişdə bu molekulların həddindən artıq fəaliyyət göstərdiyi müəyyən edilib. Lakin bu molekullar olduqca müxtəlifdir və birinin fəaliyyəti əngəlləndikdə yerinə başqası keçə bilər. Buna görə tək tip siklin/CDK-nı əngəlləmək şiş hüceyrəsinin böyüməsini dayandırmaqda qeyri-kafi qalır. Bu baxımdan demək olar ki, bütün siklin/CDK-ları hədəfləyə bilən miRNA sinfinin tapılması bu araşdırmanı vacib edir.

Bəs bu tədqiqat xərçəng müalicəsi baxımından nə ifadə edir?

• Xərçəng toplanan gen zədələrinin (mutasiya), pozulmuş və ya funksiyasız zülal istehsal etməsi nəticəsində normal hüceyrə quruluşunun pozulması ilə yaranır. Bu zədələrin çoxu hüceyrə çoxalmasını idarə edən zülalların istehsalını təmin edən genlərdə yaranır. Genlərdəki zədələr zülalların normaldan çox və ya fərqli funksiyalarda istehsalını təmin edir. MikroRNA-larla bu genləri hədəfləmək xərçəngin yaranma səbəbini hədəflədiyindən mühüm xərçəng müalicəsi strategiyası ola bilər.
• Tədqiqat hüceyrə çoxalmasını idarə edən genlərin fəaliyyətini tənzimləyən mikroRNA-ların kəşfi baxımından mühüm yer tutur.
• MikroRNA-larla xərçəng müalicəsində qarşılaşılan çətinlik onların şiş nahiyəsinə təsirli çatdırıla bilməməsidir. Qan dövranımızda nuklein turşularını (DNA və ya RNA) parçalayan çoxlu ferment var. Buna görə mikroRNA-lar asan parçalanır. Son vaxtlar nanotexnologiya elmi ilə mikroRNA daşıyıcı sistemlər hazırlanmağa çalışılır.
• Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, mikroRNA-larla xərçəng müalicələrinin laboratoriya tədqiqatları davam edir.

Elm həvəskarları üçün əlavə oxu: Hüceyrə dövrü nədir? Hüceyrə çoxalması necə idarə edilir? Siklin/CDK-ların vəzifəsi nədir?

Hüceyrələrimizin “həyat dövrü” G1, S, G2 və M mərhələlərindən ibarətdir. Hüceyrələr müəyyən ölçüyə çatdıqda bölünməyə başlayır. G1 hazırlıq mərhələsidir. S mərhələsində qız hüceyrələrə bərabər miqdarda genetik məlumat ötürülməsi üçün DNA çoxaldılır. G2 fazasında hüceyrə mitoz bölünməyə hazırlanır. Mitoz bölünmədən sonra bir-birinin eyni iki hüceyrə yaranır.

Bədənimizdə hüceyrələrin çoxalması həssas sistemlə idarə edilir. Bu sistem əsasən 3 nəzarət nöqtəsindən ibarətdir. Aşağıdakı şəkildə hüceyrə çoxalma mexanizminin necə idarə edildiyini görürsünüz.

• İlk nəzarət nöqtəsi G1/S’dir. Burada hüceyrənin çoxalmaq üçün zəruri enerjisinin olub-olmadığı, ölçüsü və böyümə faktorlarının mövcudluğu yoxlanılır. Şərtlər uyğundursa, Siklin/CDK zülalları aktivləşərək hüceyrənin bu nəzarət nöqtəsini keçməsini təmin edir. G1 mərhələsini keçə bilməyən hüceyrə “istirahət/yuxu” mərhələsi olan G0-da qalır.
• İkinci nəzarət nöqtəsi G2/M’dir. Bu nəzarət nöqtəsində çoxaldılmış DNA-nın keyfiyyəti yoxlanılır. Əgər DNA zədələnibsə hüceyrə bu nəzarət nöqtəsini keçə bilməz.

- Əlaqəli mövzu: Aziz Sancara Nobel mükafatını gətirən tədqiqatları: DNA-nın mexanistik təmiri

• Üçüncü nəzarət nöqtəsi bölünmə iyi lifləri ilə bağlıdır. Hüceyrələr bölünərək çoxalarkən DNA-larını qız hüceyrələrə bərabər ötürməlidir. Bunun üçün iy lifləri xromosomları bərabər ayırır. Düzgün ayrılma olmazsa, qız hüceyrələrdən birində fərqli miqdarda xromosom yaranır. Bu da genetik xəstəliklərin ortaya çıxmasına səbəb olur. Bu nəzarət nöqtəsində məqsəd liflərin xromosomları düzgün ayırıb-ayırmadığını yoxlamaqdır. Bu mərhələni keçən hüceyrə mitoza irəliləyərək bölünməyə başlayır.