Xərçəng ağrısı – nədir, necə yaranır və müalicə edilir?

Xərçəng xəstələrinin və ya xərçəng tarixçəsi olan xəstələrin əksəriyyətində ağrını təsirli müalicə etmək mümkündür. Xərçəng mənşəli ağrılar tam keçməsə belə, müalicədən yaranan ağrılar demək olar bütün xəstələrdə aradan qaldırıla bilər. Ağrıları və digər şikayətləri təsirli şəkildə keçirmək və ya yüngülləşdirmək xəstəliyin bütün mərhələlərində həyat keyfiyyətini artırır. Xəstələr ağrı hiss edib-etmədiklərini həkim və ya tibb bacıları ilə paylaşmalıdırlar. Xəstələrin yaşaya biləcəyi hər hansı ağrı barədə məlumat verməsi vacibdir.

Xərçəng ağrısı nədir?

Xərçəng ağrısı həm bədəndəki zədəni, həm də bədənin zədəyə cavabını əks etdirən mürəkkəb duyğu kimi təsvir edilə bilər. Həkimlər xərçəng ağrısına nəzarətin yüksək prioritet olduğu ilə razılaşsalar da, ağrı həmişə düzgün anlaşılmır və ya müalicə edilmir.

Ağrı xərçəngli xəstələrdə ən çox görülən və ən çox qorxulan şikayətlərdəndir. Xərçəng tibbindəki inkişafa baxmayaraq xərçənglə əlaqəli ağrı tezliyi illər ərzində azalmamışdır. Xərçəng xəstələrinin orta hesabla %60-ında xəstəliyin müəyyən dövründə xərçənglə əlaqəli ağrı görülür.

Dünyada xərçənglə əlaqəli ağrı probleminə kifayət qədər əhəmiyyət verilmir. Müasir tibbdə ağrını kəsəcək çoxlu dərman və müdaxilə üsulumuz olsa da, xərçənglə əlaqəli ağrı çəkən xəstələrin yarısı yetərsiz müalicə olunur.

Xərçəng ağrısı necə yaranır və səbəbləri nələrdir?

Fiziki xərçəng ağrısının iki mənbəyi vardır:

• Nosiseptiv ağrı, bədənin bir hissəsindəki zədənin sinirlər vasitəsilə ötürüldüyü klassik ağrını ifadə edir. Bu duyğu adətən ağrı və ya təzyiq kimi hiss edilir – xərçəng ağrılarının əksəriyyəti belə hiss etdirir.
• Neyropatik ağrı, sinir sistemi daxilindəki zədənin yaratdığı ağrını ifadə edir. Ağrı adətən kəskin yanma, bıçaq batması, anormal hiss və qarışqa gəzməsi hissi şəklində olur. Paklitaksel və oksaliplatin kimi kimyaterapiyaların uzunmüddətli istifadəsi neyropatik ağrı yaradır.

Ağrı təcrübəsi adətən müxtəlif ağrı növlərinin birləşməsidir. Ağrı ağrının özündən və ya xəstələnmə qorxusundan daha da pisləşə bilər.

İnsanlar xərçəngdən qaynaqlanan güclü qısamüddətli kəskin ağrı və ya uzunmüddətli xroniki ağrı yaşaya bilərlər. Ağrı həmçinin xərçəng ağrı sindromunun bir hissəsi ola bilər. Xərçəng ağrı sindromlarına bu şişlər səbəb ola bilər:

• yumşaq toxuma və ya sümüyə invaziya (sümük sınıqları daxil)
• sinirlərin və ya qan damarlarının şiş tərəfindən sıxılması
• bağırsaqlar kimi içiboş orqanların tıxanması
• şiş daxilinə qanaxma

Xərçəng ağrı sindromları digər toxuma və orqanların funksiyasına təsir edən xərçənglərin istehsal etdiyi maddələr (hormonlar, zülallar) nəticəsində də yarana bilər. Xərçəng ağrı sindromları həmçinin əməliyyat, şüa müalicəsi və ya kimyaterapiyadan sonra yarana bilər.

Ağrının səbəbini müəyyən etmək vacibdir, çünki səbəbi bilmək ağrını idarə etməyi asanlaşdırır. Səbəb bilinsə də, bilinməsə də, ağrı həmişə uyğun müalicə edilməlidir. Ağrı qısa müddətdə yetərincə müalicə edilməzsə, daha da pisləşə və sonradan nəzarəti çətinləşə bilər.

Xərçəng ağrısının qiymətləndirilməsi ağrıya davamlı diqqət tələb edən sürəkli prosesdir. Yeni ağrı və ya ağrı gedişində dəyişiklik müalicə edilə bilən kiçik problemləri göstərə bilər. Lakin dəyişən ağrı adətən böyüyən xəstəliyin işarəsidir. Xərçəng ağrısının müalicəsi ağrı yaradan xəstəliyin müalicəsinə əsaslandığından hər yeni ağrının səbəbini tapmaq çox vacibdir.

Xərçəng ağrısını müalicə etməyin qarşısındakı ən böyük maneə ağrının yetərincə qiymətləndirilməməsidir.

Xərçəng ağrısının qiymətləndirilməsi

Müxtəlif xərçəng növləri, mərhələləri, xəstələrin ağrıya və müalicəyə cavabları və fərdi seçimləri fərqləndiyindən xərçəng ağrısı xəstəyə uyğun idarə olunmalıdır. Bütün xəstələrdə ağrı olub-olmadığı müntəzəm yoxlanmalıdır. Ağrı varsa, stasionar xəstələrdən daha tez-tez soruşmaq və tibb bacısına və ya həkimə bildirmək tövsiyə edilir. Ağrının intensivliyi 0 ilə 10 arasında şkala ilə qiymətləndirilir; 0 “ağrı yoxdur” və 10 “ən pis ağrı” arasındakı rəqəmlərlə göstərilə bilər. Xəstələrə kifayət qədər analgetik (ağrıkəsici) verilməsi kimi lazımi müdaxilələr edilməli və nə vaxt ağrıları olsa, tibb bacısına və ya həkimə bildirməyə təşviq olunmalıdırlar.

- Marağınızı çəkə bilər: Xərçəng ağrısı və əhəmiyyəti

Xərçəng ağrısı necə müalicə edilir?

Molekulyar biologiya, neyroelm, farmakologiya və anesteziologiyadakı elmi inkişaflar sayəsində xüsusilə son otuz ildə ağrını anlamaq və müalicə etməkdə çox irəliləyiş olmuşdur. Tədqiqatçılar ağrı reseptorlarını müəyyən etmiş və ağrı siqnallarının beyinə ötürülməsi prosesini izah etmişlər. Laboratoriyadakı bu tapıntılar xərçəng xəstələrinin ağrılarının müalicəsində daha təsirli terapiyalara çevrilmişdir.

Xərçəngdən yaranan ağrılar bu yanaşmalardan biri və ya bir neçəsi ilə müalicə edilə bilər:

• Əməliyyatla xərçəngin aradan qaldırılması və ya şişlərin mümkün qədər təmizlənməsi və ya
• Radioterapiya, kimyaterapiya və immunoterapiya ilə əsas xərçəngi qismən və ya tam müalicə edərək ağrıda əhəmiyyətli rahatlama təmin edilməsi, 
• Birbaşa ağrıya yönəlmiş dərmanlar, müdaxiləli və müdaxiləsiz tamamlayıcı üsullar.

Palliativ cərrahiyyə / şüa müalicəsi

Ağrı və digər şikayətləri azaldaraq xəstələrin həyat keyfiyyətini qorumaq kimi palliativ məqsədlərlə radioterapiya mütləq aparıla bilər. Bağırsaq tıxanıqlığı, onurğa beyninin və ya periferik sinirlərin sıxılması və ya orqanların sıxılması kimi ağrı yaradan xərçəng ağırlaşmalarını önləmək və ya nəzarətdə saxlamaq üçün cərrahi müdaxilə edilə bilər. Palliativ cərrahiyyə və radioterapiya xəstənin rahatlığına yönəlir və əsasən irəliləmiş xərçəng xəstələri bu yanaşmalara ehtiyac duyur.

Farmakoloji və anesteziya yanaşmaları

Ağrıkəsici dərmanlar xərçənglə əlaqəli müxtəlif ağrılar üçün verilə bilər. Bu dərmanlar xəstələrin üstünlüklərinə və fərdi seçimlərinə görə verilir.

Bunlara daxildir:

• Ağızdan həb şəklində
• Transmukozal (ağızda sorulmaqla qısaca saxlanır)
• Rektal (anusdan şam)
• Venadaxili (vena yolu ilə maye şəklində)
• Dərialtı (dərinin dərhal altına inyeksiya) 
• Transdermal (dəri vasitəsilə sorulmaqla) 
• Epidural və ya intratekal yolla (onurğa beyninin ətrafındakı nahiyəyə)

Ağırlığına görə xərçəng ağrısına yanaşma

Yüngül və orta ağrı

Aspirin və ibuprofen kimi qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar və parasetamol kimi opioid olmayan ağrıkəsicilər əzələ və sümük ağrıları da daxil olmaqla bir çox yüngül-orta ağrını kəsməyə kömək edir.

Narkotik analgetik də adlandırılan opioidlər, qırmızı və yaşıl reseptlə satılan, daha güclü təsirli ağrıkəsicilərdir. Yuxarıda sadalanan opioid olmayan analgetiklər daha şiddətli ağrıları kəsmək üçün opioidlər və digər müalicələrlə birlikdə verilə bilər.

Şiddətli ağrı

Opioidlər (morfin, fentanil, kodein, oksikodon, hidromorfon və metadon kimi) xərçəng ağrılarını kəsməkdə və ya azaltmaqda çox təsirlidir. Bu qrupun ən yaxşı tanınan dərmanı morfindir və yayılmış inancın əksinə morfin ən güclü opioid deyil. Xəstələr bəzən bu dərmanların asılılıq yaradacağından qorxur; lakin bu dərmanlar təhlükəsizdir və yaxşı tolere olunur. Biotexnoloji üsullarla zövq verməkdən çox ağrıkəsici və sıxıntını aradan qaldıran kimyəvi maddələrə çevrilirlər. Opioidlər uyğun qəbul edildikdə nadirən asılılıq yaradır.

Ehtiyaca görə opioidlər hər ağırlıqda xərçəng ağrısında reseptlə verilə bilər. Orta və ya daha güclü ağrıların müalicəsində parasetamol və ya qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlarla birlikdə və ya ayrıca verilə bilər. Həkiminiz opioid miqdarını ehtiyacınıza görə yaxından izləyərək tənzimləyəcək.

Qəfil gələn şiddətli ağrılar (breakthrough pain)

Xərçəng xəstələrinin gün ərzində vaxtaşırı qəfil başlayan şiddətli ağrılar çəkə bildiyi məlumdur. Bunun üçün sürətli təsirli və asan tətbiq edilən ağrıkəsicilər lazımdır. Həkiminiz belə ağrılara ağızdan həb şəklində morfin kimi sürətli təsirli analgetik verə bilər. Bu xilasetmə dozaları tez təsir edir. Adətən gündəlik ağrı üçün müntəzəm verilən dərmanlara əlavə olunur.

Köməkçi analgetiklər

Antidepressantlar, antikonvulsantlar və steroidlər başda olmaqla bəzi dərmanların xərçəng ağrılarında faydalı olduğu məlumdur. Bu dərmanlar əl və ayaq uclarında qarışqa gəzməsi, yanma hissi və iltihabın yaratdığı ağrıları yüngülləşdirməyə kömək edir.

- Marağınızı çəkə bilər: Kimyaterapiyaya bağlı neyropatiyanın (sinir zədəsi) diaqnozu və müalicəsi

Sinir blokları

Kəskin (qəfil başlayan), əməliyyatdan sonrakı ağrı və bəzi xroniki ağrı problemlərində müvəqqəti sinir blokadası rahatlıq verə bilər. Əsasən sinirlərin ətrafına yerli anestezik yeridilərək edilir. Anestezik dərman beyinə ağrı siqnallarının göndərilməsini kəsərək sürətli rahatlama yaradır. Bu üsullar müvəqqəti və ya daimi müddətlər planlaşdırılaraq tətbiq edilə bilər. Müdaxilə radioloqları, anesteziya və ya alqologiya mütəxəssisləri tətbiq edir.

Epidural və intratekal pompalar: Əsasən şiddətli, davamlı ağrıkəsici ehtiyacı olan və ya ağızdan dərmanla nəzarət olunmayan hallarda seçilir. Epidural və ya intratekal pompalar kisədə daşınır və ya dərinin altına yerləşdirilir. Beləliklə davamlı dərman verilə bilər.

Neyrocərrahi yanaşmalar

Xərçənglə əlaqəli ağrıların əksəriyyəti dərmanlarla təsirli idarə oluna bilər, lakin dərman müalicəsi yetərincə rahatlatmadıqda və ya yan təsirləri problemə çevrildikdə farmakoloji olmayan yanaşmalar adətən təsirlidir.

Ağrıya nəzarət edilə bilmədikdə onurğa beynində beynin ağrı siqnallarını ötürməyə cavabdeh sinirləri fəaliyyətdən çıxarılaraq neyrocərrahiyyə (beyin cərrahiyyəsi) üsulları tətbiq edilə bilər.

Psixoloji yanaşmalar

Qısamüddətli psixoterapiya, strukturlaşdırılmış dəstək və koqnitiv-davranış terapiyası ilə xəstələrin mübarizə bacarıqlarını inkişaf etdirərək müalicələrin təsirini artırmaq mümkün ola bilər. Xərçəngin və müalicəsinin əsas psixiatrik ağırlaşmalarının qiymətləndirilməsi və sağalma prosesi üçün psixiatrik dəstək alına bilər.

Tamamlayıcı müalicələr

Ağrı problemləri üçün tamamlayıcı yanaşmalar istənilən müalicə mərhələsində daxil edilə bilər. Bunlara rahatlama üsulları, meditasiya, hərəkət terapiyaları, akupunktur, bədii müalicələr və tibbi ağrı nəzarəti üçün masaj (refleksologiya) daxildir. Bu üsullar kəskin ağrını, kəskin prosesdən sonrakı ağrını və bəzi xroniki ağrı formalarını yüngülləşdirməyə kömək edə bilər.